قاجىباي ارقانىڭ انىنە باسقاندا مۇلگىگەن تابيعات ءدۇر سىلكىنەدى, جايباراقات قانا, سامارقاۋ كۇيدەگى دالا ويانادى, شارۋا – شارۋاسىن تاستاي سالىپ قالت تىنىپ تىڭدايدى, ەلدىڭ قاريا ۇلكەندەرى جىم-جىرت قالىپ, كوزدەرىنە جاس الىپ, ساعىمعا اينالا باستاعان, وتكەن كۇندەرىن ساعىنادى.
ءبىز كەشەگى اقان سەرى, ءبىرجان سال, ۇكىلى ىبىرايدى كورگەن جوقپىز, بىراق سول ساڭلاقتارىمىزدى سانامىزدا تىرىلتەتىن, جادىمىزعا ورالتاتىن وسى قاجىباي سياقتى دارا بولمىستى, ءبىتىمى بولەك انشىلەرىمىز بولسا كەرەك. قاجىباي ءان سالعاندا ءوزىن-ءوزى ۇمىتادى, جان-جۇرەگىمەن بەرىلە, ىنتىعا, ءارى ىنتىقتىرا ايتادى. ول ءوزىنىڭ اشەيىندەگى قالپىنان ايىرىلادى, انگە اينالادى. ماڭعاز كەرىلگەن ارقانىڭ ساعىم دالاسىن ەلەستەتەر سۇلۋ, سىلقىم ءۇن, كەڭ-بايتاق دالاعا عانا ءتان كوركەم داۋىس. قاجىبايدىڭ وسى قالپىن كورگەندە, شابىتىنا ءمىنىپ, شامىرقانعان ساتتەرىندەگى ءۇنىن ەستىگەندە, بۇل عاجايىپ ءۇن تاۋسىلماسا ەكەن, توقىراپ, توقتاپ قالماسا ەكەن دەگەندەيسىڭ.
قاجىباي جاحين تۋىپ-وسكەن توپىراق ونەر دارىعان, قازاقتىڭ ونەر ءداستۇرىن تۇتقان قۇتتى مەكەن. قىزىلتۋ اۋدانى, سىلەتى ءوڭىرى, قۋلىكول كەڭشارى, بەرەكە اۋىلىندا تۋعان قاجىبايدىڭ ەلىكتەپ وسەر ورتاسى ونەرگە جاقىن تۋىس-تۋمالارى از ەمەس ەدى. ەڭ الدىمەن, اكەسى بادىقتىڭ ءوزى, شەشەسى ءزامزاميا ەلدى اۋزىنا قاراتقان داۋلەسكەر انشىلەر ەدى.
ەگەر قاجىبايدىڭ ۇستازدىق ورتاسى, ونەگەلىك مەكتەبى تۋرالى ويىمىزدى تاراتا تۇسسەك, بادىق قاريا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەرىن» جاتقا ايتىپ, تولعاۋ ماقامىمەن ەگىلتە جىرلاعاندا تالاپتى بالا تەبىرەنە, تولقىپ اسەرگە بولەنۋشى ەدى. شەشەسىنىڭ جيىن-تويلاردا قولقا سالعاندا اڭىراتا سالاتىن اندەرى, ءتىپتى شارۋانىڭ ارا-اراسىندا ۇرشىق ءيىرىپ, ءىس تىگىپ ىڭىلداپ وتىرىپ ايتاتىن اندەرىن قاجىباي قۇلاعىنا زەرەكتىكپەن سىڭىرە بەرىپتى. اكەسىنىڭ قۇرداستارىنىڭ ءبىرى, ەلدەگى تانىمال ءانشى, ءارى اقىن بولعان تالعات دەگەن كىسىنىڭ دە اسەرى كۇشتى بولدى. ول كىسىنىڭ ماگاداندا ايداۋدا بولىپ, ەلىن ساعىنعاندا شىعارعان ءانىن قاجىباي ۇلكەن تولعانىسپەن تىڭدايتىن:
قامكە, قوپا, مۇزدىكول,
تۇڭعيىق پەن القاسور,
جۋانتوبە بەل قايدا
جاعالاي قونعان ەل قايدا؟
ەلدەگى زايت اقساقال, وسى كۇندەگى تانىمال ءانشى بايان نۇرمىشەۆانىڭ اكەسى بايتىلەۋ, اعالارى, ناعاشى اعاسى ەركىن, ءوزى وسكەن ورتا دا بولاشاق ءانشىنىڭ قابىلەت-قارىمى شىڭدالا تۇسۋىنە زور ىقپال جاساپ ەدى. تانىمال ءانشى سابىرجان ماكەنوۆتەن ۇيرەنگەنى مول. سونداي-اق كارىم ءىلياسوۆ تا قاجىبايدىڭ ارقانىڭ ءان ونەرىن, ونىڭ ىشىندە سال-سەرىلەر شىعارماشىلىعىن مولىنان يگەرۋىنە زور اسەر ەتتى.
قاجىبايدىڭ اپاسى ءباريا سىزىلتىپ ءان ايتقاندا جۇرت سىلتىدەي تىنىپ قالادى. بۇل كۇندەرى عىلىم سالاسىندا ءوز ءورىسىن تاپقان, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءباريا بادىققىزى ەگەر ونەردىڭ سوڭىنا تۇسسە, كوكشەنىڭ ەجەلگى ءان ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, ابىرويىن اسقاقتاتار ەدى دەپ ويلايمىن.
1986 جىلى وبلىستىق انشىلەر بايقاۋىنا قاتىسىپ, تالابىمەن كوزگە تۇسكەن قاجىباي الماتىعا جولداما الادى. وسىندا ونىڭ «ايبوزىم» ءانىن ورىنداۋى تالعامپاز قازىلاردى ەلەڭ ەتكىزەدى. ونەر ۋچيليششەسى ديرەكتورىنىڭ ءوزى باس بولىپ, قاجىبايدىڭ كونكۋرستان تىس قابىلدانۋىنا سەبەپشى بولعان ەكەن. تالاپكەرلەر كوپ, قازاقتىڭ قاي ولكەسى دە دارىندى جاستارعا كەندە بولماعان, وسىلاردىڭ ىشىنەن الىس كوكشەتاۋدىڭ, قيىرداعى اۋدانىنان كەلگەن قاجىبايدىڭ بۇزىپ-جارىپ, داۋسىز قابىلدانۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. قاجىبايدىڭ بولەك باقىتى – ول قابىلدانعان ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ونەر ۋچيليششەسىندە ماڭدايلارى جارقىراپ قايرات بايبوسىنوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ اعالارى ساباق بەرەتىن. قازاقتىڭ باعىنا بىتكەن ەكى تۇلعا, ەرەن ونەرپاز اعالارى قاجىبايدىڭ داۋسىن ەستىپ ەستەرى شىعا قۋاندى, بىردەن باۋىرلارىنا تارتتى, ناعىز ارقا ستيلىندەگى ءانشى رەتىندە تانىدى, بىردەن ءوز ءىزباسارلارىن كورگەندەي بولىپ, ايرىقشا ىقىلاس تانىتتى. ءتىپتى جانىبەك اعاسى قاجىبايمەن كينوعا ءتۇسۋدى دە جوسپارلاعان ەكەن. «كوكشەتاۋ ءسوندى مە دەپ ەدىم, اقان سەرىلەردىڭ ونەرى ءوشتى مە دەپ ەدىم, جوق, ءالى دە بار ەكەن, ونەرلىلەردىڭ جالعاسى ۇزىلمەگەن ەكەن» دەپ قايران جانىبەك اعاسى جۇرەگى جارىلا قۋانعانىن قالاي ۇمىتار. اتتەڭ, شىركىن, جانىبەكتەي اقىلشى اعاسىنىڭ, قازاقتىڭ ونەر تارلانىنىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانى ۇلكەن وكىنىش. ءتاۋبا دەيىك, قايتا داتكە قۋات, قايرات اعاسى امان-ەسەن, قاجىبايعا, ءوزى سەكىلدى تالاي دارىندى ءىنى-قارىنداستارىنا قامقور, اقىلشى بولىپ كەلەدى.
قاجىبايمەن سول جىلداردا بىرگە وقىعان تالاي دارىندى قىز-جىگىتتەر بار. ولاردىڭ ىشىندە رامازان ستامعازيەۆ, تولعانباي سەمباەۆ, ايتبەك نىعىزباەۆ, ساۋلە اپپازوۆا, عالىمجان سەرىكباەۆتىڭ ءجونى بولەك. بۇلار قاجىبايمەن قاتار تانىلىپ, وقۋلارىن ۇزدىك اياقتاپ سول كەزەڭدەردەن باستاپ ونەر بيىگىنەن كورىنىپ كەلە جاتىر. بۇل كۇندەرى ولار قازاق ەلىنىڭ ماڭدايالدى ونەر يەلەرىنىڭ قاتارىندا. قاجىباي دوس-قۇربىلارىمەن شىعارماشىلىق بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. وسىلاردىڭ ىشىندە, مىنە, بۇل كۇندەرى ەردىڭ جاسى ەلۋدى ەڭسەرىپ وتىرعان رامازان ستامعازيەۆ ءبىر توبە. ول قاجىبايدىڭ جان جولداسى, اقىلشى سەرىگى. رامازاننىڭ جارى ۇلتۋ قاباەۆا دا تانىمال ءانشى, ازىلدەرى جاراسقان قۇربىلار. قاجىباي سونداي دوستارى كوتەرىلىپ جاتقان بيىككە تارىلمايدى, كەرىسىنشە, قۋانادى.
قاجىباي ەلىمىزدىڭ تالاي قيىرىندا ەرتەلى-كەش ءوتىپ جاتقان كونكۋرستاردىڭ جۇلدەگەرى. سوناۋ 1990 جىلى قاسيەتتى تورعاي توپىراعىندا, ارقالىق قالاسىندا قازاقتىڭ مارعاسقا پەرزەنتتەرى احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان ءدۇبىرلى تويدا توپ جاردى. قاجىبايعا ايگىلى اتالارىنىڭ ارۋاعى جار بولعانداي, قولداعانداي بولىپ ەدى. سونداي-اق كەنەسارى قاسىموۆقا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا گران-ءپريدى جەڭىپ الدى. 1989 جىلى, ءتىپتى اتاعى ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان دا اسىپ, پولشانىڭ استاناسى ۆارشاۆا قالاسىندا حالىقارالىق جاستار فەستيۆالىنە قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانادى. 2014 جىلى ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ الدىندا ءان سالدى. سوندا ارقانىڭ انىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىن, ءوزى دە ءان سالاتىن ەلباسى قاجىبايدىڭ ونەرىنە ريزاشىلىقپەن قول سوعىپ ەدى. قاجىبايدىڭ «بالقاديشانى» ورىنداۋى وزگەشە, ەشكىممەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ول بۇل ءاندى تۇرلەنتىپ, قۇبىلتىپ, ناقىشىنا كەلتىرە, اسقان شابىتپەن ورىندايدى. كەزىندە مارقۇم كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ءوزى بۇل ورىنداۋعا تاڭ قالىپ, باس شايقاعان ەكەن. كاكىمبەك اعاسىمەن اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستارى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قاجىباي ك.سالىقوۆتىڭ ەڭ تانىمال, ەڭ ۇزدىك اندەرىن, اتاپ ايتقاندا «عاشىعىم-اي», «كوڭىل نازى», «اققۋ جەتكەن», «اڭساۋ» اندەرىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ, اۆتوردى كەزىندە ريزا ەتكەن بولاتىن. سول كەشتەردىڭ بىرىندە ءانشى بالاسىنا ريزا بولعان ارقالى اقىن:
مەن كوردىم كوكشەتاۋدا قاجىبايدى,
ءان سالسا تاڭ اتقانشا قاجىمايدى – دەپ تولقي جىرلاپ باۋىرىنا باسىپ, ماڭدايىنان يىسكەپ ەدى.
قاجىبايدىڭ تاعى ءبىر قىرى ىزدەنىمپازدىعى. كوپ وقيدى, ىزدەنەدى, جاڭا ءان ەستۋگە, ۇيرەنۋگە قۇمار. كەزىندە «شىرماۋىق» ءانىن قوستانايداعى اسىلبولات ءارتىس اعاسىنان ۇيرەنىپ, ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراۋىنا سەبەپكەر بولعان قاجىباي ەكەندىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. قاجىبايدىڭ كوپ ىزدەنۋىنىڭ ءبىر دالەلى, ونىڭ ەل-ەلدى كوپ ارالايتىندىعى. ول 1989 جىلى ايعا جۋىق ۋاقىت ومبى وڭىرلەرىن ارالاپ, ءبىر ايداي ايتىسكەر اقىن سەرىك قۇسانباەۆپەن بىرىگىپ باياناۋىل, كەرەكۋ وڭىرلەرىن شارلاعانى دا شابىتىنا قانات بىتىرگەندەي ەدى. كەزىندە كوپ ساپارلارىنا وبلىس باسشىسى قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ قولداۋ جاساعانى ءومىرى ەستەن كەتپەس جاقسىلىقتاي ەدى. ول سول ساپارلاردا ك.ءىلياسوۆ, ج.ەسەكەەۆ اعالارىمەن بىرگە ءجۇرىپ, ونەر, مۋزىكا تۋرالى كوپ ويلارىن ورتاعا سالىسىپ, ءجيى تالقىلاپ ءجۇردى. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز ەدى.
قاجىباي ءاندى تالاپ-تالعاممەن ورىندايدى, ءارى سوعان ساي ۇلتتىق كيىمدى دە تالعاممەن كيىنەدى. جارقىراپ ساحناعا شىعا كەلگەندە, اسقاقتاتا سالعان ءانى, اجارلى كەلبەتى, اپپاق مانارداي كوركەم ورنەكتى ۇلتتىق كيىمدەرى تۇتاس گارمونيا قۇراپ, حالىقتى باۋراپ اكەتەدى. وسىنداي, ونەرگە بولا جاراتىلعان جانىپ تۇرعان جىگىتتىڭ كەيدە الدەبىر ادىلەتسىزدىكتەرگە جابىرقاپ ءجۇرۋى دە جاراسپاس. ارقانىڭ ءان ونەرىنىڭ تۋىن بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن قاجىبايداي ازاماتقا قولداۋ كەرەك, اعايىن!
داۋلەت امىر ۇلى, جۋرناليست
كوكشەتاۋ