«سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟

2014 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى ەلىمىزدى 2015-2030 جىلدارعا دەيىن گازداندىرۋدىڭ باس سحەماسىن بەكىتتى. وسى سحەماعا سايكەس گازداندىرۋ دەڭگەيىن اعىمداعى 47%-دان 2030 جىلعا قاراي 56%-عا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل 3 ميلليونعا جۋىق ادامدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى گازدى ىشكى تۇتىنۋ 1,5 ەسەگە ءوستى.

كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءبىز تەك ءۇش گاز قۇبىرىن عانا پايدالانىپ كەلدىك. ولار «ورتا ازيا – ورتالىق» گاز قۇبىرى, ەكىنشىسى «بۇحارا-ورال» جانە ءۇشىنشىسى تاشكەنت-بىشكەك-الماتى» ماگيسترالى.

رەسپۋبليكا اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن بۇرىنعى ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ءبىر بىرىمەن بايلانىسپاي جاتتى. وسى جاعداي باتىس وڭىرىندە وندىرىلگەن گازدى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك, ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىنە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى سالىندى. ول ەڭ الدىمەن ەلدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

وسىدان ءبىرجارىم جىل بۇرىن, ياعني 2016 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىن گاز­دان­دىرۋدىڭ باس سحەماسى اياسىندا «الماتى-تالدىقورعان» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى پايدالانۋعا بەرىلدى. ول شامامەن 170 مىڭ تۇرعىنى بار وبلىس ورتالىعىن تابي­عي گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

بۇدان وزگە, ورتالىق ازيا گازىن قىتايعا ترانزيتتەۋگە ارنالعان «تۇرىكمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى رەسپۋبليكانىڭ ترانزيتتىك-ەكسپورتتىق الەۋەتىن بارىنشا كەڭەيتتى.

بۇگىندە گاز سالاسىنداعى وسىنداي ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بۇعان دەيىن گاز بەرىلمەي كەلگەن وڭىرلەر تۇرعىندارىن كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار بۇرىننان قالىپتاسقان گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە سايكەس, ازىرگە تابيعي گاز قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىنىڭ تەك 9 وبلىسىنا عانا جەتكىزىلەدى. بۇل رەتتە ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەر ءالى دە گازسىز قالىپ وتىر. الايدا ەلباسىنىڭ بەس باستاماسى اياسىندا بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تابادى.

ەسكە سالا كەتسەك, ەلدىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىن گازداندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتپەن 2 نەگىزگى نۇسقا ازىرلەنگەن بولاتىن:

1. قارتالى-توبىل-كوكشەتاۋ-استانا باعىتى بويىنشا «باتىس – سولتۇستىك – ورتالىق» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى. وندا گازدى قوستانايدان جەتكىزۋ كوزدەلدى.

2. قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا– كوكشەتاۋ-پەتروپاۆل باعىتى بويىنشا «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى. كوپ تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە وسى «سارىارقا» باعىتى تاڭدالىپ وتىر. بۇل باعىت نەسىمەن ءتيىمدى؟

«سارىارقا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ سالىس­تىرمالى قۇنى بويىنشا گازبەن جابدىقتاۋدى بارىنشا قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى بۇل قۇبىر جوباسى يندۋستريالى دامىعان وڭىرلەر ارقىلى وتەدى. مۇنىمەن قوسا, بۇل باعىت بويىنشا قازاقستاندا شىعارىلعان گاز پايدالانىلادى.

وسى جوبا بويىنشا «قازترانسگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى تەحنيكالىق-ەكونومي­كالىق نەگىزدەمەنى ازىرلەدى. وعان مەملەكەتتىك ساراپتاما وڭ باعاسىن بەردى. نەگىزدەمەگە سايكەس جوبانىڭ جالپى قۇنى – 370 ملرد تەڭگە.

بۇل جوبانى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قازىردە مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇزىندىعى 1081 شاقىرىم, قۇنى 267,3 ملرد تەڭگە بولاتىن «قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا» باعىتى بويىنشا ءبىرىنشى كەزەڭ ازىرلەنىپ جاتىر. گاز قۇبىرىنىڭ وسى ۋچاسكەسى اتالعان قالا تۇرعىندارىن جانە گاز قۇبىرى تراسساسى بويىندا جاتقان ەلدى مەكەندەردى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتەدى.

ساراپشىلار پىكىرىنشە, وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرنەشە تيىمدىلىگى بار. ولار:

– ماگيسترالدى گاز قۇبىرى بويىنداعى ينفراقۇرىلىمدى جانە تابيعي گازدى پايدالانا وتىرىپ جاڭا وندىرىستەر داميدى;

– استانا قالاسىندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا جاعىلاتىن 651 مىڭ توننا كومىردى بۇدان ءارى گاز الماستىراتىن بولادى. وسىلايشا اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتار ەداۋىر ازايادى. ال, بۇل قالدىقتىڭ مولشەرى جىلىنا 36 مىڭنان اسا توننا;

– قۇرىلىس بارىسىندا شامامەن 800 جۇمىس ورنى جانە ونى پايدالانۋ كەزەڭىندە 225 جۇمىس ورنى اشىلادى.

بۇگىندە الدىدا ەكى مىندەت تۇر. ءبىرىنشىسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن جوبا­لاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ جانە شىلدەگە دەيىن مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ. ەكىنشى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ دامۋ بانكى سياقتى ۇيىمداردان قار­اجات تارتۋ ارقىلى قارجىلاندىرۋدىڭ سحەماسى مەن تالاپتارىن ايقىنداۋ.

جۇرگىزىلگەن جۇمىستار قورىتىندىسى بويىنشا, وسى جىلعى شىلدەنىڭ باسىندا قۇرىلىستى باستاۋ جانە دانەكەرلەۋدىڭ سالتاناتتى ءراسىمىن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

سونىمەن قاتار قازىردە قىزىلوردا, قاراعاندى, اقمولا وبلىستارى جانە استانا قالاسى اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, گاز تاراتۋ جەلىلەرىن جوبالاۋ مەن سالۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر. وسىلايشا تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى «سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىسىمەن 2019 جىلدىڭ اياعىندا قوسىلۋعا دايىن بولۋى ءتيىس.

مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا قويعان ماقسات-مىندەتتەر تاپسىرىلعان مەرزىمدە ورىندالۋعا ءتيىس. ءوز تاراپىمىزدان ءبىز مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە باسقا دا ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, تاپسىرمالاردى ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايتىن بولامىز.

ماعزۇم مىرزاعاليەۆ,

ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى