ءار اڭىزدىڭ تۇبىندە اقيقات بار. ءار اڭىزدىڭ استارىندا ۇلت پەن ۇلىستىڭ رۋحاني قۇندىلىعى مەن تاريحي تانىمى جاتىر. تاريحي اڭىزدارعا قاراعاندا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى قاسيەتتى قازىعۇرت تاۋىنىڭ باسىنا قايىرىلعان كەز ناۋرىز ايى ەكەن.
كەمەدەن شىعىپ, العاش رەت كوككە ۇشقان قۇس ناۋرىزەك دەسەدى. جەرگە تابان تىرەگەن ادامزاتتىڭ العاش كورگەن وسىمدىگى قىلتيىپ شىققان بايشەشەك ەكەن. ۇزاق جولدان ارىپ-ارشىپ, شارشاپ-شالدىعىپ جەتكەن كەمەدەگى بار ازىق-ت ۇلىكتەن دايىندالعان تاعام ناۋرىزكوجە بولىپتى. ادامزاتتىڭ جاڭا ءومىرىنىڭ باستاۋى قازىعۇرت پەن تابيعات انانىڭ ويانىپ, جاڭارعان كەزى ناۋرىز مەرەكەسى ءبىر-بىرىمەن وسىلايشا ۇشتاسادى. ءبىر اڭىزداردا بۇل مەكەندە قورقىت پەن قىدىر اتانىڭ جۇرگەنى باياندالادى. قازىعۇرت تۇركى حالقىنىڭ ات بايلاعان قازىقجۇرتى بولعانى, ياعني كىندىك مەكەنى ەكەندىگى ايتىلادى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ قازىعۇرت تاۋىنىڭ باۋرايىندا ۇيىمداستىرعان «ناۋرىز قازىعۇرتتان باستالادى» اتتى شاراسىنىڭ تۇپكى يدەياسىن جۇرتشىلىققا وسىلاي ءتۇسىندىرىپ بەردى. اكىمنىڭ ءوزى تىلگە تيەك ەتكەندەي, شارانىڭ باستى ماقساتى – توي تويلاۋ, كوڭىل كوتەرۋ ەمەس, ەلدى ىنتىماققا ۇيىستىرۋ, ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتۋ, وڭتۇستىكتىڭ كيەلى مەكەندەرىن تانىتۋ, ءتۋريزمنىڭ ورداسىنا اينالدىرۋ.
وڭىردەگى تاريحي ورىنداردى تۋريستەردىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋدى جانسەيىت تۇيمەباەۆ قىزمەتىنە كەلە سالىسىمەن قولعا العانى بەلگىلى. قازىعۇرت پەن ورداباسىدا ۇلكەن تۋريستىك جوبالاردىڭ قولعا الىنىپ جاتقانىن وبلىس باسشىسى بۇعان دەيىن دە ايتقان. «ناۋرىز قازىعۇرتتان باستالادى» شاراسىندا جيىلعان قوناقتار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى وسى جوبالاردىڭ ناقتى جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كۋا بولدى. وبلىس اكىمى قازىعۇرتتىڭ باۋرايىنداعى اقبۋرا اۋليە كەسەنەسىنىڭ قاسىندا «كەمەقالعان» تۋريستىك كەشەنىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. كوپشىلىكتى وسى جوبامەن تانىستىردى.
جوبا بويىنشا تەڭىز دەڭگەيىنەن 1670 مەتر بيىكتە جاتقان, اڭىز بويىنشا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى قايىرىلعان كەمەقالعانعا 3,1 شاقىرىمدىق قانات جولى مەن 4 شاقىرىمدىق جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى سالىنباق. وسى جەردە ۇزىندىعى 120 مەترلىك, ەنى 30 مەترلىك, بيىكتىگى 24 مەترلىك كەمە ءتارىزدى مونۋمەنت-عيمارات بوي كوتەرەدى. ءۇش قاباتتان تۇراتىن عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا جان-جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ مۋزەيى, ەكىنشى قاباتىندا قوناق ءۇي بولمەلەرى, ءۇشىنشى قاباتىندا بيىكتەن اينالانىڭ عاجاپ كورىنىسىن تاماشالايتىن كورۋ الاڭى, تاماقتانۋ ورنى ورنالاسادى. كەشەننىڭ اينالاسىندا تۋريستەردىڭ جاعدايىن جاسايتىن مەيرامحانالار, بالالار ويىن الاڭشاسى, باسقا دا نىسانداردى سالۋ كوزدەلۋدە.
«ناۋرىز قازىعۇرتتان باستالادى» ءىس-شاراسى وبلىستاعى 1500-گە جۋىق ونەرپازدىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. 40-تان استام كيىز ءۇي تىگىلىپ, ەتنواۋىل جانە وعان كىرەبەرىس جەرىنە ارنايى قاقپا ورناتىلىپ, التىباقاندار مەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر كورسەتىلەتىن ارنايى شاعىن ساحنالار, ۇلتتىق ويىندارعا ارنالعان الاڭشالار جانە قولونەر شەبەرلەرى مەن ۇلتتىق تاعامداردىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. سالتاناتتى ءىس-شارا وتەتىن ۇلكەن ساحنا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى ىسپەتتەس بەزەندىرىلىپتى.
– ناۋرىز مەرەكەسى – جاراتىلىستىڭ ءوز زاڭىمەن ۇيلەسكەن, تابيعاتپەن بىتە قايناسقان مەرەكە. بۇل – جاڭا جىلدىڭ باستاۋى. كوكتەم – بۇكىل تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ جانداناتىن, جاڭارىپ تۇلەيتىن كەزەڭ دەسەك, وسى ءبىر شۋاقتى مەزگىلدىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءاز-ناۋرىز كۇن مەن ءتۇن تەڭەسىپ, تىرشىلىك اتاۋلى قايتا تۇلەيتىن تۇس. سونىمەن قاتار ناۋرىز مەرەكەسى بۇكىل اۋىل-ەل بولىپ, اسىرەسە جاستار جاعى تۇگەلدەي تاڭ شاپاعىن قارسى الۋدان – تازالانعان ارىقتارعا سۋ جىبەرۋدەن, اعاش وتىرعىزىپ, گۇل ەگۋ ءراسىمىن وتكىزۋدەن باستالاتىن بولعان. بۇل مەرەكەنى قازاقتاردىڭ « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ اتايتىندارىنىڭ سىرى وسىدان بولسا كەرەك. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ اياسىندا «ناۋرىز قازىعۇرتتان باستالادى» دەگەن اۋقىمدى ءىس-شارا وتكىزىپ وتىرمىز. مىنە, بيىلعى ناۋرىز مەرەكەسىنە ەلىمىز تولاعاي تابىستارمەن جەتىپ وتىر. الداعى جىلى اتقارىلار جۇمىستار دا از ەمەس. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا بارىنشا جاعداي جاساپ جاتقانىن كورسەتەدى. ەندىگى جەردە ءبىز دە ءوز ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەسىمىزدى قوسۋىمىز كەرەك, – دەدى وبلىس باسشىسى.
مەرەكەدە جانسەيىت تۇيمەباەۆ «تۋعان جەرگە تاعزىم» شاراسىنا بەلسەنە قاتىسقان ازاماتتاردى التىن, كۇمىس, قولا مەدالدارمەن ماراپاتتادى. بۇدان كەيىن شارا وبلىس ونەرپازدارىنىڭ مەرەكەلىك باعدارلاماسىمەن, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنە ارنالعان جارىستارعا جالعاستى.
ايرىقشا تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدارمەن كومكەرىلگەن مەرەكەدە ديحان بابا شاقىرىلىپ, قىس كەتىپ كوكتەمنىڭ كەلۋىنە وراي گۇلدىڭ ىشىنەن كوكتەم قىزدىڭ شىعۋى كورسەتىلدى. سونداي-اق 500-گە جۋىق كوگەرشىن كوككە ۇشىرىلدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»