يت تۋرالى يرەك ءسوز
سوناۋ كونە زاماننان بەرى يت تۋرالى وتكىر, ءوتىمدى سوزدەر ايتىلىپ كەلەدى ەكەن. جىل اتاۋىنا ءيتتىڭ ەسىمىن بەرىپتى. «يت – جەتى قازىنانىڭ ءبىرى», «يت – ىرىس» دەپ ناساتتانعانىنا قاراعاندا سەنىمدى سەرىك, مال-مۇلكىن يت-قۇستان قورعاپ, كومەكتەسكەن بولدى عوي. ادامداردىڭ العاشقى لەگىنە ءبىرىنشى ءۇيىر بولعان دا يت دەپ اتايدى. ونى از دەسەڭىز, جەر ولشەمىنە دە ءيتتى پايدالانىپتى. «يت ارقاسى قياندا», «يت ولگەن جەر». بىراق «كەرۋەن كوشەدى, يت ۇرەدى», «يت ءمىنىپ, يرەك قامشىلاپ» دەگەن سوزدەر ماعان عانا تۇسىنىكسىز. كەرۋەن كوشسە كوشە بەرسىن, يت قاشانعى ۇرەدى دەيسىڭ, ءۇرىپ-ءۇرىپ جاعى تالعان سوڭ قويادى دا. ال يت ءمىنىپ, يرەك قامشىلاپ دەگەن تىركەس ب ۇلىڭعىر. و زاماندا, بۇ زاماندا كىم يتكە ءمىندى دەيسىڭ؟ يرەك قامشىلاعانى جاي عانا ايتىلا سالعان شىعار؟
جانى كۇيزەلگەن, اشىنعان بىرەۋلەر الدەبىرەۋگە وشىگىپ, «ول ءبىر يت ەكەن» دەيدى. سويتە تۇرا «يت بولعانىم-اي» دەپ وكىنەتىنىن قايتەرسىڭ؟! ءدال سول كەزدە وعان توتەسىنەن سۇراق قويساڭ «يت ءبىلىپ پە؟» دەپ اجىرايا قارايدى. قوس وكپەسىن جەلپىلدەتىپ, ەكى يىعىن سەلكىلدەتىپ, تەرەڭ-تەرەڭ دەم الادى دا, شەكە تامىرىنىڭ قۇرىس-تىرىسى جازىلىپ, «بەۋ, دۇنيە-اي!» دەيدى. ويلانىپ-ويلانىپ تاۋبەسىنە كەلەدى-اۋ, شاماسى. ء«يتىن يەسىمەن قيناسىن» دەپ كۇبىر ەتە تۇسەدى. «يەسىن سىيلاساڭ, يتىنە سۇيەك سال» دەگەن بار. مۇرتىن سيپاپ قويىپ مىرزالىق تانىتادى. سويتە تۇرا, «وتىرىك ايتسام, يت بولىپ كەتەيىن» دەيتىنىن قايتەرسىڭ؟! قاراداي وتىرىپ قارعانباسا دا ونى تۇسىنۋگە بولار؟ دارداي ادامنىڭ يت بولعانى جامان-اۋ. بارىلداعان داۋىسپەن ارپ-ارپ ەتىپ ۇرسە, ازۋ ءتىسىن اقسيتسا, بىرەۋلەر شوشىر. ءتىپتى كەلىنشەكتەر ىشتەي بالاسىن تاستاپ كەتۋى مۇمكىن. قۇرىسىن, مۇمكىندىك بولسا, يت بولماعانى جاقسى. ونسىز دا قوقىس جاشىگىن يتپەن بىرگە تىرمالاپ, اناۋ-مىناۋ بىردەڭە تاۋىپ جەپ جۇرگەندەر كەزدەسەدى.
ەسەڭگىرەپ كەلە جاتقانىڭدا قارسى الدىڭنان كوجەكتەي قاندەننىڭ تۇمسىعىنان ءسۇيىپ, س ۇلىكتەي جابىسقان كەلىنشەك كەزدەسەدى. ءيتى دە پالە. جاپ-جالپاق ءتىلىن سۋماڭ-سۋماڭ ەتكىزىپ, كەلىنشەكتىڭ ويماقتاي ەرنىن قۇشىرلانا جالاپ-جالاپ قويادى. «شىركىن!» دەپ قيالدايسىڭ, سول ءيتتىڭ ورنىندا بالبىراعان ءسابي بولعاندا, تاناۋى دەلديىپ بىزگە ك ۇلىمسىرەي قارار ما ەدى؟ الدە تالپىنىپ, تاربيعان ساۋساقتارىن جايىپ, بىزگە قاراي ۇمسىنار ما ەدى؟
ايتپاقشى, بايلاردىڭ ۇيىندەگى يتتەر نەتكەن باقىتتى. دەنە تۇرقى تايداي, تاناداي. كەيبىرەۋلەرى قۇيتتاي, قۇرتاقانداي. ءتۇرلى تۇقىمعا بولىنەدى وزدەرى. سول يتتەردىڭ جەيتىن تاماعىن يەلەرى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلەدى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ارنايى كۇتۋشىسى بار. سەكىرتەدى, سەرۋەندەتەدى, شومىلدىرادى, ءجۇنىن تارايدى, ءتىپتى قۇلاعىنىڭ ىشىندەگى ق ۇلىعىنا دەيىن قارايدى.
پەندەلەر مەن يتتەردىڭ جاقىن ارالاسقانى سونشالىق, كەيبىر ماقال-ماتەلدەر يت تۋرالى ايتىپ كەلە جاتىپ, ادامعا قاراي كىلت بۇرىلىپ كەتەدى. نەگە ولاي بولعانىن قاپەلىمدە تۇسىنە الماي قالاسىڭ. مىسالى, باستىعىنىڭ الدىنان تەرلەپ-تەپشىپ, قىسىلىپ, قىمتىرىلىپ, تىزەسى دىرىلدەپ شىققان بىرەۋلەرگە «نە بولدى؟» دەسەڭ, «باستىق يت تەرىمدى باسىما قاپتادى» دەيدى. باستىق پەن باعىنىشتىسىنىڭ اراسىندا جۇرگەن قانداي ءيتتىڭ تەرىسى؟ العاش تۇسىنە الماي دال بولاسىڭ. ونى از دەسەڭ, «يەسىنە ەركەلەگەن يتتەي ەكەن» دەپ بىرەۋدى سىرتىنان سوگەدى. وندا تۇرعان نە بار؟ ەركەلەيتىن ادامىڭىز بولسا, ەركەلەڭىز. ءبىر كوكەمىز «ۇرى ءيتتىڭ ارتىن سۇق يت جالايدى» دەگەن ماقال دا بار دەپ دۇڭك ەتكىزەدى. كوز الدىڭا ەلەستەتسەڭ, انايى كورىنىس. ۇياتتى بىلمەگەن يت انايىلىقتى قايدان ۇقسىن؟! «يت جوقتا شوشقا ۇرەدى قوراعا» دەگەن ءسوز تاعى بار. شوشقاسى قۇرىسىن, امان بولىپ يتتەرىمىز-اق ۇرە بەرسىنشى.
ءجۇنىس قوقىش ۇلى الماتى وبلىسى
وسىندايلار ىندەت بوپ تۇر
يت جىلىمەن ىركەس-تىركەس بۇرىن ەستىلىپ بىلىنبەگەن, ەستىسەڭ جۇرەك دىرىلدەگەن, از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس, بار دا ەمەس, جوق تا ەمەس, جۇرگەن جەرى كوكتەمەس – «سىبايلاس جەمقور» اتتى «قۇرتتار» شىقتى, جەتى باستى جالماۋىز جۇرتتار شىقتى. قوعامعا قول سالعان, مونتيىپ تۇرىپ مول سالعان, «تەندىرى» بار, باسقاسى بار, ەسەبى تۇگەل قىرتتار شىقتى. جەمقورمەن بىرگە «پەدوفيل» دەگەن, بالا كورىنسە قورلايتىندار, جابايى ازعىن وڭبايتىندار, ءار جەردەن قىلاڭ بەردى, تەكسىز تەنتەك لاڭ كەلدى, ولار اتىلمايدى, سوتتالادى, كەيبىرەۋى وتىن وتتاپ, سۋىن ءىشىپ ء«ومىر بويعىمەن» توقتالادى. تاعى ءبىر جاۋ «ۆاحابيست», «سالافيست», اتاسى باسقا «كاراتيست», جوقتىقتان ەمەس, توقتىقتان, شىعا الماي قالعان «بوقتىقتان», قاتىنى قارا جامىلعان, ويى ونعا ءبولىنىپ قاعىنعان, ەركەگى تەرىس باتانى كوپ تۇتقان, اتا-اناسىن ءوزىنىڭ «كاپىرسىڭ» دەپ سوقتىققان, مىنە وسىنداي ارام ءسۇت ەمگەندەر ساقالى ساپسيىپ تاعى شىقتى. تالايىنىڭ... «شاڭى» شىقتى. جاڭا جىلدا – قىراعى بولايىق, وسىندايلار ىندەت بوپ تۇر.
ءازىربايجان قونارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسى
جۇرەكجاردى ءسوز
ەسىكتى ورتا جاستاعى كەربەز كەلىنشەك اشتى. تۇلا بويىندا ءبىر ءمىن جوق بولسا دا كوز جانارىندا مۇڭ بار.
– كەش جارىق, حابارلاندىرۋ بويىنشا كەلىپ ەدىم, – دەپ ەدىم:
– بارەكەلدى! ءبىر حابارى بولاتىنىنا سەنىمىم بار ەدى. قالاي ءوزى؟ سىي-سياپاتىڭىز دايىن. ءدىن امان بولار, كوڭىل-كۇيى نەشىك؟ تابىلعانىنا قۇلدىق! – دەپ, جانارى ك ۇلىمدەپ بەت-اجارىنا قان جۇگىرىپ جايراڭداپ شىعا كەلدى.
– كەشىرىڭىز, ءيتىڭىز تابىلعان جوق, – دەپ ەدىم, ماعان الارا قاراپ, قۋانىشى سۋ سەپكەندەي باسىلىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ, ايانىشتى قالىپقا ەندى. تۇرىنە قاراپ, ونىڭ ءيتىنىڭ جوعالعانىنا ءوزىم كىنالىدەي سەزىندىم.
– تابىلىپ قالار, مەن تىلەكتەس ادامنىڭ ءبىرى ەسەبىندە – تابىلۋىنا سەپتىگى تيە مە دەپ, ونىڭ مۇنداعى حال-جاعدايى, قادىر-قاسيەتى سياقتى قاسيەتتەرىن بىلەيىن دەپ كەلىپ ەدىم, –دەپ مىڭگىرلەگەن بولدىم.
ءمۇلايىمسىپ مۇجىلگەن, ەڭسە ءتۇسىپ ەزىلگەن. ايتۋى بويىنشا: «ۇيقى قاشىپ, اس باتۋدان قالعان». قايتسىن, بالا دا سول, باۋىر دا سول... سول. ...تەربەتىلە تەڭسەلىپ ۇيقى سوعار ارنايى جاسالعان شەتەلدىڭ توسەك-كرەسلوسىنا ءنان سۋرەتىن ءىلىپ قويىپتى.
...ءيتىنىڭ كىشىگىرىم ارنايى توڭازىتقىشتاعى مۇرتى بۇزىلماعان تاماق-ساۋقاتىن كورىپ جۇتقىنشاعىم جۇتىنىپ, ىشەك-قارنىم سىر ەتە قالعان سوڭ جابا قويدىم.
...جەكە سالىنعان كەڭ دە كەرەمەت جۋىنار شۇڭقىرى... سابىن, تاراقتى ايتپاعاندا شامپۋننىڭ نەشە ءتۇرىن تاباسىڭ... قوجايىنىنىڭ ءحالى قابىرعامدى قايىستىرىپ, تەرەڭنەن ادامي سەزىمىم بۇلقىنىس بەرىپ:
– مەن-اق ءيتىڭىز بولايىنشى! – دەپ جۇرەكجاردى ءسوزىمدى ايتىپ قالىپپىن.
الەكساندر يوتوۆ
مەن جايلى ماتەل-سىماق
سۇيەكپەن ۇرعان يت قىڭسىلامايدى.
ءيتتىڭ قولىنان قاپپاۋ كەلسە دە, ۇرمەۋ كەلمەيدى.
يناباتتى ادام يتتەن دە ۇيالادى.
سويلەي بىلمەگەن كىسىدەن, ۇرە بىلگەن يت ارتىق.
قاتىن كوپ بولسا,ء شومىشتى يت جالار.
ءيتتىڭ باسىن التىن تاباققا سالساڭ, شورشىپ تۇسەر.
ىسقىرعان جىلان شاقپايدى, ۇرەگەن يت قاپپايدى.
يت يتاياعىن جالاماي تويىنبايدى.
الجىعان توبەت ايعا قاراپ ۇرەر.
ايلالى يت ۇندەمەي قابادى.
سۋرەت «ۆوكرۋگ سمەحا» جۋرنالىنان الىندى
مويىنداماي جۇرگەن يتتەر قانشاما؟!
كوكىرەك قۇرداسى قيسىققا تەلەفون سوقتى. – اسسالاۋماعالەيكۇم, اسا قۇرمەتتى يتەكە... – ءاي, سەن نەمەنە-ەي, ەل-جۇرتقا بەلگىلى دارداي ادامدى يتەكە دەپ, ءيتسىڭ دەپ. وي, وڭباعان, كورگەنسىز... – قيسەكە, تاۋسىلما, توقتاي تۇر. ءوزىڭ ەمەس پە, مەنى وڭاشادا, ەشكىم جوقتا «يتەكە» دەپ يت ەكەنىمدى ەسىمە سالىپ قوي!» دەگەن. – قاشان, قاي جەردە ايتىپپىن مەن ونى. – وسىدان تۋرا ءبىر جەتى بۇرىن ۇيىڭە ىزدەپ بارسام, وزىڭنەن باسقا ەشكىم جوق. جاپادان-جالعىز سىلتەپ وتىرسىڭ. سودان قوسىلا ىشتىك. ءۇش ريۋمكادان كەيىن سەنىڭ كوزىڭ كىرتيدى. ءسال مۇلگىپ وتىردىڭ دا «مەن ءيتپىن» دەپ ايقاي سالدىڭ جىن ۇرعانداي. «قوي, قيسەكە!» دەسەم بولمايسىڭ, «مەن ءيتپىن, مەن ناعىز ءيتپىن, توبەتپىن!» دەپ قىشقىراسىڭ كەلىپ. سودان سوڭ يت ەكەنىڭدى دالەلدەي باستادىڭ. – قالاي؟ – بىلاي. «مەن قاتىنىممەن وتىز جىل بويى تۇرىپ كەلەم» – دەپ باستادىڭ «حيكاياڭدى». وسى جىلداردىڭ ىشىندە ول مەنىڭ كىم ەكەنىمدى, مىنەز-قۇلقىمدى ء«تۇپ-تامىرىنا» دەيىن ابدەن «زەرتتەپ», تانىپ, ءبىلدى. سوندىقتان ءسال ۇرسىسا باستاساق بولدى, سول سۆولوچ قاتىنىم ماعان بىردەن «ۇرمە» دەيدى. بۇل مەنىڭ يت ەكەندىگىمنىڭ ءبىرىنشى دالەلى. – اپىر-اي, وسىنىڭ ءبارىن مەن ايتتىم با؟ – سەن ايتپاي, مەنىڭ جىنىم ايتتى دەيسىڭ بە؟ – تاعى نە دەدىم؟ – اعايىن-تۋىستاردىڭ, ادامداردىڭ اراسىنا وت سالىپ جۇرەتىنىڭدى, باسقا دا يتتىك قىلىقتارىڭدى اقتارىپ, جايىپ سالدىڭ. – استاپىراللا, نە دەيت! مەن ءوزى ساعان بار سىرىمدى, بار شىنىمدى ايتىپ قويىپپىن عوي. – راقمەت! – نە ءۇشىن؟ – بار سىرىڭدى, بار شىنىڭدى ايتقانىڭ ءۇشىن. – ويباي-اۋ, ونى مەن ەمەس قوي ايتىپ تۇرعان. – ەندى كىم؟ – اناۋ يت قوي, اراق يت قوي ايتقىزىپ تۇرعان. – سەن ولاي, سويلەي المايدى ەكەن دەپ اراققا جالا جاپپا, جازعىرما! – ال سەن «ونى» نەگە قورعاپ تۇرسىڭ؟ نەمەنە, اراق سەنىڭ «عاشىعىڭ» با, «ماحابباتىڭ» با؟ – ءاي, اقىماق, تەككە ساندالما. اراق دەگەن «اۋليە» عوي. «ول» ءبىزدىڭ كەيبىر سوتتار سياقتى دۇرىستى بۇرىس قىلىپ جىبەرمەيدى. ءادىلىن «ايتادى». اراق تا اينا سياقتى. اينا سەنىڭ سىرت بەينەڭدى وزگەرتپەي تاپ سول قالپىندا كورسەتسە, اراق تا سەنىڭ ىشكى بەت-بەينەڭدى, ياعني يتتىك بەت-بەينەڭدى تاپ سول قالپىندا سۇمىرەيتىپ سىرتقا الىپ شىعادى, ياعني اۋزىڭا سالادى. ايتپەسە, ء«يتپىن» دەپ وزىڭنەن ءوزىڭ ايقايلايسىڭ با؟ – اپىر-اي, سولاي ما؟ – ارينە, سولاي. سەن «جۇرتتىڭ ايتقانى ءجون بولسا دا, وزىمدىكى تەرىس بولسا دا, وزىمدىكىن دالەلدەپ ساعات بويى بەت باقتىرمايمىن. مۇندايدا كوبىك دەگەن قىرشاڭقى قۇرداسىم: «قيسىق قازىر ساعات بويى ۇرەدى» – دەپ جۇرتقا جار سالادى. ياعني, بۇل مەنىڭ يت ەكەندىگىمنىڭ ەكىنشى دالەلى دەدىڭ. – ماسقارا, ءوزىنىڭ يت ەكەندىگىن دالەلدەگەن دەگەن نە سۇمدىق! نەمەنە, ءۇشىنشىسى دە بار ما؟ – «مەن ءوزى وتە ماقتانشاقپىن, وتە جاعىمپازبىن, – دەپ باستادىڭ ءۇشىنشىسىن. كوزگە ءتۇسۋ ءۇشىن بايلاۋداعى يتتەي جۇلقىنىپ تۇرام. داۋسىم كەلمەسە دە قوناقتا وتىرعاندا كوزگە ءتۇسۋ ءۇشىن بارقىراپ انگە باسام. مۇندايدا الگى كوبىك: «مىرزالار, كەشىرىڭىزدەر, ءبىزدىڭ قيسىق ۇلىپ جاتىر» دەپ جار سالادى. بۇل مەنىڭ يت ەكەندىگىمنىڭ ءۇشىنشى دالەلى, – دەدىڭ. – قوي, قۇرىسىن, ارجاعىن ايتپاي-اق قوي. راسىندا دا, يت ەكەم عوي. بىراق سەن مۇنى ەشكىمگە ايتۋشى بولما. – ەندەشە, سەن دە «يتەكە» دەگەنگە تۇلدانبا, جىندانبا! دەگەنمەن... دەگەنمەن, سەن ازامات ەكەنسىڭ! – نەگە؟ – ماس بولساڭ دا «يت» ەكەنىڭدى مويىنداپ تۇرسىڭ عوي. ال مويىنداماي جۇرگەن «يتتەر» قانشاما؟!
دامير ءابىش
قوستاناي
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر