قازاقتا اتبەگىلىك دەيتىن ونەر بار. ول – جۇيرىك جىلقىنى تاڭداپ-تانىپ, باپتاپ بايگەگە قوسىپ, بابىن تاباتىن ادام. وتە ەرتەرەكتە وڭتۇستىك وڭىردە عۇمىر كەشكەن اتاقتى اتبەگى ماقۇلبەك, كەرەكۋلىك بەجۋ, جەتىسۋلىق باقاي, سونداي-اق سىرگەلى مەڭدەكەلەر جايلى ەل اۋزىندا ساقتالعان دەرەك كوپ. وسى ءبىر قۇندى مۇرامىزدى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاستىرىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن ات باپكەرلەرى – سوزاقتىق فايزوللا ورمىزوۆ, تارازدىق نۇرداۋلەت الىبەك ۇلى, «دەگەرەس» جىلقى زاۋىتىنىڭ اتتارىن باپتاعان ناركەن قاليبەك اقساقال, اعادىرلىق جولدىباي كەنجەعۇلوۆ, التايلىق ەركىن تەمىرباي ۇلى سىندى تۇلعالار بار. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا ەسكىنىڭ كوزى, ونەردىڭ ءوزى بولىپ كەلگەن جوعارىداعى قاريالاردىڭ ۇشەۋى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. قالعانى سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە.ء دال بۇگىن تەكتى ونەردى ۇزبەي ورگە سۇيرەپ كەلە جاتقان قاراعاندى وبلىسى, بۇقار جىراۋ اۋدانى, جاڭاتالاپ اۋىلىندا بالبي كاكەي ۇلى دەيتىن اتبەگى بار. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا قاراعاندىلىق اقساقالدى ىزدەپ بارىپ جولىعىپ, ات باپتاۋ ونەرى جايلى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– قازاقتىڭ جۇيرىك جىلقىعا قاتىستى «باق شابا ما, باپ شابا ما» دەگەن ءسوزىن بىلەسىز, ياعني جۇيرىكتىڭ بابى بولماسا دا, باعى شاباتىن جاعداي راسىندا بولۋى مۇمكىن بە؟
– بۇل جاي ايتا سالعان ءسوز, قايداعى باق شاپقان, باپ شابادى. تۇيە بويىنا سەنىپ جىلدان قۇر قالدى دەمەكشى, جۇيرىكتىڭ بابى قانباسا, باعى دا جانبايدى. جىلقى باپتاۋ دەگەن اۋەلى ونەر, ودان كەيىن ەڭبەك.
– تۇسىنىكتى. اقساقال, ولاي بولسا ءوزىڭىزدىڭ ات باپتاۋ تاجىريبەڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز؟
– ەگەر جۇيرىك بىتكەندى تەك ءبىر ادىسپەن باپتايمىن دەسە, ول قاتە. قازاقتىڭ «الۋان-الۋان جۇيرىك بار الىنە قاراي شاباتىن» دەگەنى ورىندى ءسوز. ات باپتاۋ دەگەن تەلەگەي تەڭىز ءىلىم. ونى ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىپ بەرە المايمىن.
ءبىر عانا مىسال: جۇيرىكتىڭ بابىن تەرى ارقىلى بىلۋگە بولادى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا اتبەگىلەر جۇيرىكتىڭ تەرىن جاسىرىپ, تۇندە الادى. مەن دە سول ءادىستى كوپ قولداندىم. تەر قىرۋدىڭ دا ءمانى بار. شاۋىپ كەلگەن جىلقىنى ىقتاسىن جەرگە تۇرعىزىپ تەرىن قىرعان سوڭ, ەكىنشى ءبىر اتپەن جارتى ساعات توقتاتپاي جەتەلەۋ كەرەك. ويتپەسە اياعىنا قان ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن.
باپتاعان جىلقىمدى بايگە تاياعاندا جەتەكتەپ ءجۇرىپ, مول قياقتى, تازا جەرگە جايىلدىرامىن. اسىرەسە قارا جارىسقا شاۋىپ كەلگەن جۇيرىكتىڭ ەنتىگىن اڭداعان دۇرىس. ياعني ەنتىگى باسىلىپ, تابيعي قالپىنا قانشا ۋاقىتتا كەلدى, وسىعان بايلانىستى باپتاۋ جۇمىسىن رەتتەپ وتىرامىن. جالپى, كوپ جىل بايلانعان جۇيرىك ءوز بابىن ءوزى تابادى. جاس كەزىمدە الامان بايگەلەردە ۇزدىك بەستىكتىڭ ىشىندە كەلىپ جۇرگەن سۇر ات ساتىپ الدىم. وسى جىلقى بايگە تاياعاندا ۇيىردە ءجۇرىپ وزىنەن ءوزى جارايدى. ۇيىردەن ۇستاپ كەرمەگە اكەلىپ بايلاعاندا جەر تارپىپ, شىر اينالىپ, ساڭلاقتانادى, شىركىن. قاراپ تۇرىپ كوڭىلىڭ تويادى.
– بابى كەلگەن, ياكي بايلاۋى قانعان جۇيرىكتى قالاي تانيسىز؟
– بابى قانعان, بايلاۋى كەلگەن جۇيرىكتى ءبىلۋ ءتاسىلى دە ءار قيلى. مىسالى, ءوز باسىم باپتاعان جۇيرىكتىڭ بابى قانعان-قانباعانىن ءبىلۋ ءۇشىن ءتۇن ورتاسىندا تاس قاراڭعىدا بۇلاق باسىنا الىپ بارىپ, بوس قويامىن. ەگەر جۇيرىك بۇلاقتان ءوزى بارىپ سۋ ىشسە, وندا بابىندا ءمىن جوق, قانعانى دەپ بىلەمىن. ەگەر اينالسوقتاپ, وقىرانسا وندا بولماعانى.
– ءسىزدى بىلەتىندەر ات سىنشىسى دەيدى, جۇيرىكتى قالاي سىنايسىز؟
– بالا كەزىمدە «كۇدىر» جۇيرىك جايلى كوپ ەستىدىم. بۇل باپ تاڭدامايدى. «مۇزبۇيرەك» دەگەن جۇيرىك بولادى. «قىزبەل» دەگەن جۇيرىك بار, ول وتە ۇشقىر شابادى. «سوزاق» دەگەن جۇيرىك بولادى. بۇل بىرقالىپتى شابادى. بۇنى ۇزاق جورتۋىلعا مىنەدى.
مەن بىلەتىن جۇيرىكتىڭ 20-داي سىنى بار. وسىنىڭ 10-ى ءبىر جىلقىنىڭ بويىنان ءدال تابىلسا, باپتاۋ بولادى. كەيبىرىن ايتايىن: جۇيرىك جىلقىنىڭ يەگىنىڭ استى القىمى كەڭ بولۋى كەرەك, شىنتاعى قابىرعادان الىس تۇرادى, بۇل قالباعايلى دەيدى جانە مىقىنى تار بولعانى جاقسى. سودان كەيىن جۇيرىكتىڭ الدىڭعى ەكى اياعىن بىرىكتىرىپ تۇساعاندا, ەكى شاشانىڭ ورتاسىنا جۇدىرىق سىيسا, ول شىن جۇيرىك.
ناعىز جۇيرىكتىڭ بەلى بۇكىر, جەلكەسى وي, قابىرعالى كەلەدى. اياق تاستاسى نىق, شاشاسى جاتاعان ەمەس, تىك ءارى قىسقا بولعانى ابزال. شاشاسى ۇزىن جىلقىنىڭ ىشكى قۋات-قارىمى ناشار بولادى.
ودان كەيىن جۇيرىك جىلقىنىڭ تاناۋىنا قاراۋ كەرەك. تاناۋى بالىقتىڭ جەلبەزەگىندەي جەلبىرىپ كورىنسە, بۇل جۇيرىك. ورەن شابىستى اتتىڭ تاناۋىندا تەسىكتەرى بولادى. تەسىك كوپ بولعان سايىن جىلقىنىڭ تىنىسى اشىلادى دا, ۇزاققا سىلتەيدى. بۇنداي جۇيرىكتىڭ الدى مەن ارتى بىردەي كەلەدى. قازاق سىنشىلارى ءبىراۋىزدان بوتا تىرسەك جىلقىنى جۇيرىك دەپ تانىعان. سونداي-اق باۋىرى جازىق, كەۋدەسى كەڭ, ارتقى ەكى اياعى تالتاق, ەكى كوزى وتتى, قۇلاعى جۇقا جانە تاقىر, قۇيرىعى سۇيىق ءارى جىڭىشكە, باقايى تىك جانە قىسقا بولسا, ونداي جىلقىنى دا جۇيرىكتەر قاتارىنا جاتقىزادى.
– تۇسىنىكتى. ءسىز ايتقان سىن-سيپاتتار جۇيرىكتىڭ مۇشە بىتىمىنە قاتىستى ەكەن. ال قيمىل-قوزعالىسىنا قاتىستى جۇيرىكتى قالاي تانۋعا بولادى؟
– جۇيرىك بولادى-اۋ دەگەن جىلقىنى بەستى شىققان سوڭ تىك ورگە نەمەسە تىك ەڭىسكە سالىپ بايقايدى. ەگەر تىك ءور مەن تىك ەڭىسكە بۇلعاقتاماي ءتۇسىپ-شىقسا, بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى. ال قۇناندى ەلپەك اتپەن جەتەلەپ ءجۇرىپ سىنايدى. ول اتتىڭ الدى-ارتىن وراپ, قاتارلاسا جۇرسە جاقسى. سول سياقتى جۇيرىك بولار دەگەن جىلقىنى جاس كۇنىندە بەلدەۋگە بايلاپ قويىپ, جاقىن ماڭدا قيقۋلاپ ات جارىستىرسا, اناۋ ەلەڭدەپ, تىپىرشىپ بەلگى بەرەدى. ال ۇيىردەگى قۇلىن جىلقى جۋساپ تۇرعاندا قۇيرىعىن شانشىپ الىپ, ءۇيىردى اينالا شاۋىپ ويناسا, بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى.
ودان سوڭ جۇيرىك بولار ق ۇلىندى جەلىدەن تانۋعا بولادى. ونداي ق ۇلىن جەلىدە اياق استىن قازىپ, 3-4 كۇن جاتپاي تۇرىپ الادى. بۇنداي ق ۇلىننىڭ جەلكەسىن قيدىرماي, زورىقتىرماي جانە سۇتتەن تارىقتىرماي وسىرگەن دۇرىس.
– سوزىڭىزگە قاراعاندا, جىلقى بالاسىن تانيتىنىڭىزعا كۇمانىمىز جوق, بىراق قازىرگى تاڭدا ءوزىڭىز كورىپ جۇرگەن ات باپكەرلەرى بىلمەي, ەسكەرمەي جۇرگەندى اڭداي الدىڭىز با؟
– ءبىر اڭداعانىم, مۇنداعى ات باپكەرلەرى قارتا تۇيىلگەندى بىلمەيدى ەكەن. جىلقىدا بۇل جاعداي ۇنەمى بولىپ تۇرادى. ياعني, قىستاي جەگەن ءشوپ-جەمنىڭ ىشىندەگى تاس-توپىراق جىلقىنىڭ قارتاسىنا كەپتەلىپ, ءتۇيىلىپ قالادى. بۇنداي كۇيگە تۇسكەن جىلقى دوڭبەكشيدى, جاتىپ-تۇرىپ جەر تارپىپ كۇشەنەدى, بىراق دۇرىستاپ تەزەك تاستاي الماي قينالادى.
ودان كەيىن تاعى ءبىر بايقاعانىم: جۇيرىك ءىشىن تارتقان كەزدە جيىرىلعان قارىن جىنداعى ازعانتاي دىمقىلدىقتى ءسىڭىرىپ الادى دا, قۇرعاعان جىن قارتاعا كەبىرلەنگەن كۇيدە جەتەدى. ءسويتىپ سىرتقا شىقپاي قۇمالاقتانىپ, قارتاعا جابىسىپ قاتىپ قالادى. وسى ەكەۋى كوپ كەزدەسىپ ءجۇر. بۇنى بىلمەي جىلقى باپتاۋ قيىن.
– بۇل كەسەلدى قالاي ەمدەۋگە بولادى؟
– قازىرگى عىلىم دامىعان, ءدارى-دارمەك قولداناتىن شىعار. ءوزىم قازاقتىڭ قارا جولىمەن ەمدەيمىن. ياعني بايلاعان قارتانى ءتۇسىرۋ ءۇشىن كەشكە جاقىن تاۋدىڭ ارشاسىن قايناتىپ, سۋىعان سوڭ جىلقىنىڭ باسىن كوتەرىپ, بيىك كەرمەگە مىقتاپ بايلاپ, تاناۋىنان قۇيادى. ارشا قۇيعان سوڭ جىلقىنىڭ ىستىعى كوتەرىلىپ, ەنتىگەدى. سول كۇيىندە تاڭ اسىرىپ بايلاپ تاستايدى. تاڭەرتەڭ ەرتە ەلەڭ-الاڭدا قاڭتارۋىن شەشىپ, وتقا قويا بەرىپ بايقاۋ كەرەك, قارتاسى بوساعان جىلقى تاڭعى دىمقىل ءشوپتى اپىرىپ, قوماعايلانا قارپيدى. تۋرا جارتى ساعات جايىلتقان سوڭ, جىلقىنىڭ دەنەسىن تەر سىڭىرمەيتىن زاتپەن وراپ, ونىڭ سىرتىنان كيىزبەن قىمتاپ, جاباتتاپ الىپ, سوقا جۇرىسپەن اياڭداتىپ تەرلەتەدى.
ابدەن تەرلەگەندە ۇستىندەگى جابىندىنى سىپىرىپ تاستاپ, جەلگە ىقتاي جۇرگىزىپ, قىرعىشپەن تەرىن قىراسىز. دەنەسى كەپكەن سوڭ جىلقى تۇراتىن جەردىڭ تەزەگىن تۇگىن قالدىرماي تازالاپ, كەرمەگە اكەلىپ بايلاپ قويادى. ازدان كەيىن جىلقى تىپىرشىپ, توقتاي الماي دۇركىن-دۇركىن تەزەك تاستايدى. وسى تەزەكتەرمەن بىرگە قارتادا تۇيىلگەن زات تا تۇسەدى.
– ءسوز سوڭىندا بۇگىنگى اتبەگىلىك ونەرمەن اينالىسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ جۇرگەن جاستارعا ارناپ نە ايتار ەدىڭىز؟
– جىلقىمەن ەكىنىڭ ءبىرى اينالىسپايدى. بويىندا قازاقى قانى بار, كوشپەندى مادەنيەتكە جاقىن جاستار اينالىسۋى مۇمكىن. جاستار جىلقى ت ۇلىگىنە پايدا كوزى, تىرشىلىك وزەگى, سوعىم دەپ قاراماي, اتا-بابامىزدىڭ مۇراسى دەپ قاراسا, ونى باپتاۋدى, باعۋدى, ۇيرەنەر ەدى. جۇيرىك باپتاۋ بۇل ءىلىم. حالقىمىزدىڭ جادىندا ساقتالعان وتە قۇندى مۇرا دەپ قاراعان دۇرىس.
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»