تەكەدەگى تۇڭعىش قويىلىم

«قازاق تەاترىنىڭ تاريحى» (جاۋاپتى شىعارۋشى ب.قۇنداقباەۆ, الماتى, «عىلىم», 1975) كىتابىندا 1890 جىلداردان باستاپ قازاقستان اۋماعىنداعى قالالاردا اشىلعان حالىق ۇيلەرىندە («نارودنىي دوم») جەرگىلىكتى ساۋىققويلار ۇيىمداستىرعان ترۋپپالار جاپپاي پايدا بولا باستاعانى ايتىلادى. بۇل قازاقتىڭ تەاتر ونەرىنىڭ تۋىنا دا سەبەپ بولعانى راس.

تەكەدەگى تالابالار اقشامى

حح عاسىردىڭ باسىندا تەكە شاھارىندا (ورال قالاسىن قا­زاق­تار تەكە دەپ اتاعان) مۇسىل­مان تاتار دياسپوراسىنىڭ بەل­سەن­دىلىگى وتە كۇشتى ەدى. قالا­نىڭ «تاتار سلابوداسى» اتال­عان اۋماعىندا, «قازان» قوناق­ۇيىنىڭ اكت زالىندا اپتا سايىن ستۋ­دەنت­تىك كەشتەر وتەتىن. 1906 جىل­دىڭ كوكتەمىنەن جۇيەلى قولعا الىن­عان مۇنداي ساۋىق كەش­تەرى تۋرا­لى حابارلاندىرۋ «في­كەر» («پى­كىر»), «ۋرالسكي دنەۆ­نيك», «ۋرالسكي ليستوك» گازەت­تەرىن­دە تۇراقتى جاريالانىپ تۇرعان.

ءبىر قىزىعى, «فيكەر» گازەتى مەن ء«ال-عاسىر ءال-ءجاديت» جۋرنالى ورالدا شىققانىمەن, كۇل­لى رەسەي مۇسىلماندارىنا, سو­نىڭ ىشىندە قازاق اراسىنا دا كەڭ تاراپ, تانىمال بولعان. بۇل باسىلىمداردىڭ شىعارۋشىسى – كاميل تۋحفاتۋللين. العاشقى ءنومىرى 1905 جىلى 27 قاراشادا شىققان «فيكەر» گازەتىن تاتار زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءوزى «تاتار-قازاق باسىلىمى» دەپ اتايدى. ونىڭ سەبەبى دە بار: گازەت قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ورگانى قىزمەتىن اتقارعان. «فيكەردىڭ» العاشقى سانى شىققان سوڭ ارادا 5 كۇن وتكەندە ورالدا قازاق كونستي­تۋ­تسيالىق-دەموكراتيالىق پار­تيا­سىنىڭ قۇرىلتاي سەزى ءوتىپ, وعان ءا.بوكەيحان, م.دۋ­­لاتوۆ, ب.قاراتاەۆ, ا.ءبىرىم­جانوۆ, ح.دوس­مۇحامەدوۆ, م.تىنىش­پاەۆ­تار قاتىستى دەلىنەدى. گازەت بە­تىندە قازاق كادەت پارتيا­سىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجان قارا­تاەۆتىڭ قازاق, تاتار حالقىنا ۇندەۋلەرى, «كونستيتۋتسيالىق دەمو­كراتيالىق پارتيانىڭ ماقسا­تى نەشىك؟» دەگەن ماقالاسى با­سىلعان. سونداي-اق عۇبايدوللا بەر­ديەۆتىڭ, الاشا قاجى نۇ­عى­ماننىڭ, ج.ارعىنوۆتىڭ, ح.دوس­مۇحامەدوۆتىڭ ماقالالارى جاريا­لانعان. وسى گازەتتىڭ №2 سانىندا جارىق كورگەن كۇسەپقاليەۆتىڭ شارۋا باستىقتارى (كرەستيانسكي ناچالنيك) تۋرالى ماقالاسى تسەنزۋرا تاراپىنان «قازاقتاردى بيلىككە باعىنباۋعا شاقىرعان اسا قاۋىپتى ۇندەۋ» دەپ باعالانعان كەزدە, باقىتجان قاراتاەۆ «فيكەر» گازەتىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ۆيتسە-گۋبەرناتوردىڭ الدىنا شاقىرىلىپ, جاۋاپتالعان ەكەن. وسىنىڭ بارلىعى حح عاسىردىڭ باسىندا تەكەدەگى قازاق جۇرتى دا ويانىپ, قوعامدىق-ساياسي وقيعالارعا بەلسەنە ارالاسا باستاعانىن كورسەتەدى. بۇل وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا سول كەزدە ورالدا وقىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرى دە جۇرگەن ەدى.

اڭگىمەدەن ءسال اۋىتقىپ كەتتىك, جوعارىدا اتالعان جاستار­دىڭ ساۋىق كەشتەرىندە تاتار حال­قىنىڭ بەلسەندى جاستارى كاميل تۋح­فاتۋللين, ايگىلى اقىن عاب­دول­لا توقايلارمەن بىرگە, سول كەزدە ورالدا ءبىلىم الىپ جۇر­گەن نۇرعالي يپماعامبەتوۆ, ەسەن­عالي قاسابولاتوۆ, عۇباي­دوللا ­بەرديەۆتەر دە جۇر­گەن ەدى. بۇل قازاق-تاتار جاس­تارىنىڭ تۇڭعىش رەت رەسمي ۇيىم­داس­تىرعان مادەني شارالا­رى بولاتىن.

ءتاي-ءتاي قادامدار

ءدال وسى كەزەڭدە تاتار اعا­يىن­دار اراسىندا جىلجىمالى تەاتر ترۋپپالارى پايدا بو­لا باستاعان ەكەن. تاتار تىلىن­دەگى تۇڭعىش سپەكتاكل «جا­رىق پەن تۇنەك» 1907 جىلى ورىن­بور قالاسىندا ءىلياس-بەك با­تىرعارا ۇلى كۋداشەۆ-اشكا­زارسكي ۇيىمداستىرعان ساۋىق­قويلار ۇيىرمەسىنىڭ ورىنداۋىن­دا قويىلعان. ال بۇل ۇيىرمە 1907 جىلدىڭ باسىندا ورال قالا­سىندا قۇرىلعان بولاتىن. جىل بويى ماسكەۋ, ريازان, قاسى­موۆ قالالارىن ارالاپ گاسترول­دە جۇرگەن وسى ترۋپپانىڭ رەجيس­سەرلىك جۇمىسىن 1908 جىلدىڭ باسىندا تاعى ءبىر ورالدىق تاتار ابدوللا كاريەۆ قولعا الىپ, توپقا «سايار» («كوشپەلى جۇلدىز») دەگەن اتاۋ بەرىپتى. بۇگىندە تاتار ۇلتتىق تەاتر تاريحى وسى ترۋپپادان باستالادى.

1908 جىلى 12 قاڭتاردا ورال قالاسىندا عالياسقار كامالدىڭ «باقىتسىز بوزبالا» قويىلىمىن ەرەكشە تابىسپەن ساحنالاعان «سا­يار» ترۋپپاسى تاعى دا ۇزاق گاس­ترولگە شىعىپ, قىرىم مەن كاۆ­كازدى, ىشكى رەسەيدى, تۇتاس تۇر­كىستاندى شارلايدى. تاش­كەنت, سامارقان, بۇقارا, قوقان, نا­­مان­عان, اتباسار, پاۆلودار, قوستا­ناي, ور, سەمەي, ەدىل مەن جا­يىق بويىن ارالايدى. ءسوي­تىپ 1911 جىلى قازانعا جەتىپ ورنى­عادى...

بۇل كەزدە قازاق دالاسى دا ساحنا ونەرىنەن تام-تۇم حابار الا باستاعان. «قازاق تىلىندە ءبىرىن­شى رەت شىققان تەاتر كىتابى­نىڭ» اۆتورى – بوكەيلىك يشان­عالي مەڭدىحانوۆ بولدى. 1872 جىلى ىشكى وردالىقتىڭ قالماق قيسىمىندا دۇنيەگە كەلگەن يشانعالي مەڭدىحانوۆ حان ورداسىنداعى باستاۋىش مەك­تەپتى, ەكى باسقىشتى وقۋ ورنىن, 1891 جىلى ورىنبور مۇعا­لىمدەر مەكتەبىن بىتىرگەن, ءوز زا­مانىنىڭ ساۋاتتى, الدىڭعى قاتار­لى ادامى ەدى. «دۇرىستىق جولى» گازەتىنىڭ 1919 جىلعى 22 ناۋ­رىزداعى №3 سانىندا شىق­قان نەكرولوگ ماقالادا ي.مەڭ­دىحانوۆتىڭ 1912 جىلى «مال­دىباي», 1913 جىلى «سور­لىلار», «ۇيشىك-ۇيشىك», 1917 جىلى «عىلىم يەلەرى», 1918 جى­لى «تامىرلار» اتتى تەاتر كى­تاپ­تارىن جازعانىن ساناپ ايتادى.

«قازاق ادەبيەتىنە ەتكەن قىز­مەتى ارقىلى بولسىن, جالپى حالىقتى تۋرا جولعا باستاپ, ءجون سىلتەۋى ارقىلى بولسىن, يشان­عالي سيرەك ۇشىرايتىن كىسى­لەردىڭ بىرەۋى ەدى. مارقۇمنىڭ ارتىندا شيەتتەي كوپ جان ءۇي-ءىشى قالىپ وتىر. ىشكى وردالىق قازاق جاستارى جاقىن ارادا يشان­عاليدىڭ بارلىق تەاتر كىتاپ­تارىن تاماشاعا قويماقشى ءھام وسىدان تۇسكەن اقشانى ىشكى ور­دالىق زيالىلار اتىنان مارقۇم­نىڭ ءۇي-ىشىنە جاردەم رەتىندە جىبەرمەكشى» دەلىنگەن «ارداق­تى ازامات يشانعالي مەڭدى­حا­نوۆتىڭ باسىنان وزعاندارى. 1872-1919 جىل» اتتى ماقالادا.

ارينە, پەسانىڭ جازىلۋى مەن ساحناعا قويىلۋى – بىرىمەن- ءبىرى بايلانىسا جۇرەتىن ءۇردىس. بۇل شىعارمالاردىڭ ءدال قاي جەردە, قانداي جاعدايدا ساحنالانعانى تۋرالى ناقتى دەرەك قولىمىزدا جوق. سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ جازبالارىندا 1911-1913 جىلدارى وردا مەن ورالدا شىققان «قازاقستان» گازەتىنە باسپاحانا الۋ ءۇشىن بوكەيلىكتە ساۋىق كەشتەرى ارقىلى ەل-جۇرتتان, باي­لاردان اقشا جينالعانى بايان­دالادى. بۇل جۇمىستاردى ۇيىم­داستىرۋشى استىرتىن ۇيىم­نىڭ اتاۋى – «جىگەر» نەمەسە «ۇلت قاۋىمى» بولعانىن زەرت­تەۋشى ماقسات ءتاجىمۇرات «عۇمار قاراش» ەڭبەگىندە جازعان ەدى.

افيشا اشقان اقتاڭداق

قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ العاشقى قويىلىمى 1926 جىلدىڭ 13 قاڭتارى كۇنى سول كەزدەگى ەل استاناسى – قى­زىل­وردا قالاسىندا قويىلعان دەپ ەسە­پ­تەلەدى. سول كۇنى كەشكى ساعات 6-دا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترى­نىڭ اشىلۋ مەرەكەسى بولىپ, تەاتر ارتىستەرى كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىن» ويناعان.

ال ورال قالاسىندا قازاق تەاترىنىڭ تاريحى 1934 جىلدان باستالادى. قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 1933 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى «ۇلت ونەرىن دا­مىتۋ شارالارى جايىندا» قاۋلىسىنا سايكەس, 1934 جى­لى شىمكەنت, سەمەي, ورال قالا­لارىندا وبلىستىق قازاق دراما تەاترلارى قۇرىلعان ەكەن.

بىراق ورال قالاسىندا 1934 جىلدان الدەقايدا بۇرىن تولىققاندى تەاتر قويىلىم­دارى قويىلعان بولىپ شىقتى. ونى كەزدەيسوق تابىلعان تەاتر افيشالارىنان ءبىر-اق بىلدىك. باسپاحانالىق مالىمەتتەرىنە قاراعاندا 30-اق دانامەن شىق­قان بۇل افيشالاردىڭ بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلۋى – شىنىندا دا عاجاپ نارسە! 

سونىمەن سارعايعان پلاكات بىلاي دەيدى:

«نەبىۆالايا نوۆوست دۆو­رەتس ترۋدا. كارەۆتىڭ نار ءۇيى. 1923 جىل, دۇيسەنبى, 15 عينۋار­دىڭ كەشىنە قازاقشا ساۋىق كە­شى بولادى. تاماشاعا قويىلا­دى: ءى. «سىلاڭ قىز» ءبىر پەردە­لى كۇل­دىرگى. ءىى. «الىم جيۋ» ءبىر پەر­دەلى. ديكلوماتسيا, ءان ءھام باسقا ءتۇرلى تاماشا بولماقشى. ويىنعا قالاداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبارى قاتىسادى. ويىن باستالادى كەشكى ساعات 8-دە. بيلەت ءباسى ورتاشا. بيلەتتەر ويىن بولاتىن ۇيدە ساتىلادى. رەجيسسەر ءال­جانوۆ. ادمينيستراتور يساەۆ». ۆ پونەدەلنيك 15 يانۆاريا 1923 گ. ستاۆيتسيا پەرۆىي راز ۆ ۋرا­لسكە سيلامي مەستنىح كيرگيز كير­گيزسكي سپەكتاكل-كونتسەرت. نا­چالو ۆ 8 چاسوۆ ۆەچەرا. رەجيسسەر ب.الجانوۆ, ادمينيستراتور ۋ.يساەۆ».

كەلەسى افيشاعا كوز سالايىق:

«دۆورەتس ترۋدا, كارەۆتىڭ نار ۇيىندە. تەكە قالاسىندا قا­زاق­­تىڭ جەتىمحاناداعى بالالار پايداسى ءۇشىن 14 حۇت, سار­سەنبى كۇننىڭ كەشىنە قازاق­شا سا­ۋىق كەشى بولادى. تاما­شاعا قويى­لاتىن: ءى. ء«بيدىڭ جاۋىز­دىعى». ءىى. «ناداندىق جازاسى». ءىىى. «اي­لاكەر شال». ويىنعا قا­لاداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبارى قوسى­لادى. ويىن باستالادى كەشكى ساعات 8-دە. بيلەتتى ويىن­نان بۇ­رىن ايماعامبەتوۆ جول­داستان الۋعا بولادى. ويىن كۇنى ساعات 2-دەن ويىن بىتكەنشە بيلەت ويىن ۇيىندە ساتىلادى. سىنشى ءالجانوۆ, باسقارۋشى يساەۆ».

1923 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستالعان قويىلىمدار بىرتە-بىرتە كۇردەلەنىپ, ارتىستەردىڭ دە شەبەرلىگى ارتا تۇسكەندەي.

«شاپاي باقشاسى. شىلدەنىڭ 17-ءسى, سەيسەنبىنىڭ كەشىنە تەكە قالاسىنداعى قازاق جىگىتتەرىنىڭ قاتىناسىمەنەن گازەت پايداسىنا قازاقشا ساۋىق كەشى (سپەكتاكل) بولادى. تاماشاعا قويىلادى م.دۋلاتوۆتىڭ «بالقيا» اتتى 4 پەردەلى دراماسى. ويىن ارتىنان ۇلگىلى تاقپاق سوزدەر سويلەنىپ, قازاقشا اندەر سالىنادى. بيلەت شاپاي باقشاسىندا سەيسەنبى كۇنى ساعات 5-تەن ويىن بىتكەنشە ساتىلادى. حاقى 4 سومنان 20 سومعا دەيىن. رەجيسسەر ا.ءبايدىلدين. باسقارۋشى ءا.يپماعامبەتوۆ». كورىپ وتىرعانىڭىزداي, قازاق جاستارى 4 ءبولىمدى, تولىققاندى قويىلىمدى حالىققا ۇسىنىپ وتىر ەكەن.

ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل قويى­لىم­دارعا ناقتى كىمدەر قاتىستى, كىم قانداي ءرول وينادى دەگەن دەرەك ازىرگە قولىمىزعا تۇسپەي وتىر. بىراق افيشادا اتى-ءجونى ايتىلعان ازاماتتار تۋرالى ايتا كەتۋگە بولادى.

العاشقى حابارلاندىرۋداعى باتىربەك ءالجانوۆ – ورال گۋ­بەر­نيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى بولعان «قىزىل تۋ» گازە­تىنىڭ رەداكتورى. اكىمگەر وراز يساەۆ تا بۇل كەزدە ورال گۋبەر­نيالىق پارتيا كوميتەتىندە قىز­مەت ەتىپ جۇرگەن كەزى. كەيىن ەكەۋى دە رەپرەسسياعا ۇشى­­رادى, ب.ءالجانوۆ 10 جىلعا سوت­تا­لىپ, تۇرمەدە قازا تاپسا, و.يسا­ەۆ 1939 جىلى اتىلىپ كەتتى. سوڭ­عى افيشاداعى ابدراح­مان ءباي­دىلدين دە ورال گۋبەر­نياسىندا ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەدى. ساياسي قۋعىن-سۇر­گىننىڭ الدىڭعى لەگىنە ءىلىنىپ, 1931 جىلى ماس­كەۋدە اتىلدى. ايتپاقشى, بۇل اب­دراحمان ءبايدىلدين – 1921-1922 جىلدارى ورىنبوردا «ەڭ­بەكشى قازاق», قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ دە رەداكتورى بولعان ەدى.

P.S. مىنە, اق جايىق وڭىرىندە ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ تەرەڭ تاريحى بار. تەك جۇيەلى زەرتتەۋ قاجەت-اق. حالىقارالىق تەاتر كۇنى قارساڭىندا وسىدان 95 جىل بۇرىنعى جادىگەر – قويىلىم افيشالارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ, قازاق ونەرىن قالىپتاستىرعان ارىستاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتكەندى ءجون كوردىك.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

ورال

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور