ارالدىڭ قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ پروبلەماسىنا اينالعانىنا جارتى عاسىرعا جۋىقتادى. سەبەبى سۋى تارتىلعان تەڭىزدىڭ تۇبىنەن جەلمەن كوتەرىلگەن تۇز ارالاس اۋا تيان-شان تاۋلارىن بىلاي قويعاندا, سولتۇستىكتەگى رەسەيگە, ودان ءارى ەۋروپاعا دەيىن جەتىپ جاتقانى جونىندە ناقتى دالەلدەر بار.
سونداي-اق ارال ماسەلەسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار تەڭىز تابانىنان كوتەرىلگەن تۇزدى جەل ونىڭ جولىنداعى تاۋلاردىڭ باسىندا عاسىرلار بويى قاتىپ تۇرعان مۇزدىقتاردى ەرىتە باستاعانىن ايتادى. ەگەر وسى ەكولوگيالىق پروبلەمانىڭ الدىن الماسا, ءبىر ارالدىڭ ءوزى ۇلكەن تابيعي اپاتتاردىڭ ورىن الۋىنا سەبەپ بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ايماقتىڭ جان اۋىرتار جاراسى
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا ارال كولەمى جاعىنان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن ءتورتىنشى كول سانالعان ەكەن. كەيىن, ياعني جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ونىڭ سۋى كۇرت ازايا باستاعان. جوعارى ورىندارعا نەشەمە رەت دابىل قاعىلسا دا, كەڭەستىك بيلىك عالىم-مامانداردىڭ جانايقايىنا قۇلاق اسپادى. بالىعى تايداي تۋلاعان تەڭىزدى قۇتقارۋدى سول كەزدە قولعا العاندا, بۇگىندە جاعداي باسقاشا بولار ەدى دەگەندى سەنىمدى تۇردە ايتادى عالىمدار. دەگەنمەن كەيبىرەۋلەر «جەردەن الىپ جەرگە سالاتىن» كەڭەستەر وداعىنىڭ سوڭعى پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ قانا سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ارال پروبلەماسىن بۇكىل الەمگە جايىپ سالعانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. راس, سول جىلدارى تەڭىز ماسەلەسىمەن شىنداپ اينالىسۋعا كسرو-نىڭ قارجى-ەكونوميكالىق جاعدايى دا جوق ەدى.
كەڭەستەر وداعى تاراعاننان كەيىن عانا ەكولوگيالىق اۋىرتپالىققا ەڭ الدىمەن دۋشار بولعان ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر ارالدى قۇتقارۋ شارالارىن قولعا الدى. بىراق زەرتتەۋشى عالىمدار ەندى ارالدىڭ سۋىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن مويىنداپ وتىر. بىراق بىرنەشە كولگە بولىنگەن تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىن قايتا جانداندىرۋ ارقىلى سول وڭىردە تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان تۇرعىنداردىڭ ءۇمىت وتىن جاعۋلارىنا مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر باس بىرىكتىرىپ, كوپكە ورتاق ماسەلە بويىنشا كۇش جۇمىلدىرعانى ءجون-اق.
اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ جۇمىستارىنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى وتە كوپ بولدى. مىسالى, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 1993 جىلى ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى قۇرىلدى. وعان ورتالىق ازياداعى بارلىق بەس مەملەكەت مۇشە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى سولتۇستىك ارالدىڭ ساقتالىپ قالۋىنان دا ايقىن كورىنەدى. «1992 جىلعى بەرگ بۇعازىنا سالىنعان بوگەت قۇرىلىسى ءالى ەسىمىزدە, دەيدى ارال پروبلەماسىمەن وتىز جىلدان بەرى اينالىسىپ جۇرگەن رەسەيلىك عالىم نيكولاي الادين. – ونى قولعا تۇسكەن ماتەريالدىڭ بارلىعىمەن سوقتىق. تاس, بالشىق, ءتىپتى قامىس تا پايدالانىلدى. سۋ دەڭگەيى ساقتالىنىپ, وندا بالىق پايدا بولدى. بىراق بوگەتتى 1999 جىلى سۋ شايىپ كەتتى. كوپ ۋاقىت وتپەي, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەرەكشە نازار اۋدارۋىنىڭ ناتيجەسىندە بوگەت قايتا تۇرعىزىلدى. ول ستاندارتقا ساي ساپالى بولىپ سالىندى».
سولتۇستىك بولىگى قازاقستانعا, وڭتۇستىگى وزبەكستانعا قارايتىن ارال تەڭىزى وتكەن جىلدار ىشىندە ءوزىنىڭ باستاپقى كولەمىنەن ءتورت ەسەگە دەرلىك تارتىلدى. سولتۇستىك (كىشى) جانە وڭتۇستىك (ۇلكەن) ارال بولىپ ەكىگە ءبولىندى. ال 2000 جىلدان باستاپ ۇشكە ءبولىنىپ كەتتى. تەڭىزدىڭ تارتىلعان جەرلەرىنەن ۇشقان تۇزدى داۋىل بارلىق باعىتتا 100 شاقىرىمعا جۋىق قاشىقتىققا تارالۋدا دەگەن دەرەك بار. عالىمدار ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى سالدارىنان ونداعى 30-عا تارتا بالىق ءتۇرى مۇلدە جويىلىپ كەتكەنىنە قىنجىلىس بىلدىرەدى. كەزىندە بالىق اۋلاپ كۇنەلتىپ كەلگەن ەلدى مەكەندەردە تەڭىزگە تونگەن قاتەر جۇمىسسىزدار سانىن كوبەيتتى, وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ, اڭ-قۇستاردىڭ كۇرت ازايۋىنا سوقتىردى.
اۋاعا كوتەرىلگەن تۇزدى ماسسا شەكارا تاڭدامايدى
وسى عاسىردىڭ باسىندا عالىمدار تارتىلعان تەڭىزدىڭ ورنىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلگەن ەدى. بۇل ورىن العان پروبلەمالاردى انىقتاۋعا, وعان قارسى ءىس-شارالار قولدانۋعا جانە زالال مولشەرىن تارازىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى التى-جەتى جىلدا ارالدى زەرتتەۋ جۇمىستارى توقتاپ قالدى. وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن ماماندار ءىس-ارەكەتسىز وسىلاي وتىرا بەرسە, الداعى ۋاقىتتا تەڭىزدىڭ ورنىندا قالعان شاعىن كولدەردەن دە ايىرىلىپ قالامىز دەپ دابىل قاعۋدا. مامانداردىڭ جانايقايى دۇرىس. ويتكەنى ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى جۇمىس ىستەي باستاعاننان بەرگى ارالىقتا قوردىڭ قاراۋىنا 70-تەن استام عىلىمي جوبا تۇسكەن ەكەن. سونىڭ 12 جوباسى عانا ىسكە اسىرىلىپتى. ولاردىڭ ەشقايسىسى تەڭىز سۋى دەڭگەيىن شامالى بولسا دا كوتەرۋگە سەپتەسە المايدى. سەبەبى كوپشىلىگى عىلىمي جوبالارعا قاراعاندا, الەۋمەتتىك جوبالارعا جاقىن كەلەدى.
ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق زارداپتارىنا قاتىستى ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىن دەرەكتەر دە كەزدەسەدى. «ارال تۋرالى دەرەكتەر كوپشىلىككە ءالى دە بەيمالىم. ماسەلەن, كسرو كەزىندە ارال تەڭىزى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنا قوسىمشا ايلاق بولىپ ەسەپتەلەتىن, دەيدى رەسەيلىك عالىم سەرگەي ليسوۆسكي Sputnik پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا. – ياعني عارىشقا ۇشىرىلعان عارىش كەمەلەرىنىڭ كاپسۋلدەرى ارالدىڭ سۋىنا تۇسەتىن. دالىرەك ايتقاندا, تەڭىز «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ قونۋ الاڭى بولدى. ونىڭ كسرو بيلىگى ءۇشىن ماڭىزدىلىعى سوندا ەدى. ەكىنشىدەن, ارال تەڭىزىنىڭ «ۆوزروجدەنيە» دەپ اتالاتىن ارالىندا باكتەريولوگيالىق قارۋ جاسالعانىن بۇگىندە كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ۋ جاسالعان جەردە وعان قارسى قولدانىلاتىن ءدارى دە بولاتىنى بەلگىلى. سول سياقتى باكتەريولوگيالىق قارۋ جاساعان كەزدە ول قارۋدان قورعانۋدىڭ دا بارلىق جولدارى قاراستىرىلدى. كەڭەستەر وداعى تاراعاننان كەيىن ۋلى زاتتان قورعانۋ امالدارى دا جويىلدى. قازىر پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بىردە-ءبىرى باكتەريولوگيالىق قارۋدان قورعانا المايدى».
ارال پروبلەماسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, تەڭىزدىڭ سۋى تارتىلعان جەرلەرىندە قازىرگى كەزدە توپىراقتىڭ قايتا ءتۇزىلۋ پروتسەسى جانە وسىمدىكتەردىڭ وزدىگىمەن ءوسۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل تاڭعالارلىق قۇبىلىس دەيدى عالىمدار. سونداي-اق ارالدىڭ قۇرعاعان ورنىنا سەكسەۋىل جانە باسقا دا شولگە ءتوزىمدى اعاشتار مەن وسىمدىكتەر ەگىلە باستاعان. ونىڭ جالپى كولەمى 270 مىڭ گەكتاردان اسادى. بۇل جەردىڭ استىندا ءالى دە سۋ بار ەكەنىن بىلدىرەدى. بولاشاقتا ارالدىڭ تاعدىرى قالاي بولاتىنىن بولجاپ-ءبىلۋ قيىنداۋ. ويتكەنى تىلسىم تابيعاتتى ادام بالاسى ءالى تولىق زەرتتەپ بولعان جوق. ال ارالدىڭ قاسىرەت-تاعدىرى بۇگىندە اقش-تىڭ يۋتا شتاتىنداعى تۇزدى كول مەن افريكا قۇرلىعىنداعى چاد كولىنىڭ باسىنا ءتۇسىپ وتىر. سوندىقتان زەرتتەۋ جۇمىستارىن توقتاتپاعان ءجون.
ەكولوگ-عالىمدار وڭتۇستىك ارالدا ەندى تىرشىلىك ەشقاشان بولمايدى دەگەن قورىتىندى جاساپ وتىر. ال سولتۇستىك ارال ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنۋدە. سەبەبى وندا تۇششى سۋ بار, بالىق تا كوبەيىپ كەلەدى. «قازاقستان اۋماعىنا قارايتىن سولتۇستىك ارالدا بالىقتار قورەكتەنەتىن شايانداردىڭ پايدا بولعانىن ەستىپ, ەرەكشە قۋاندىم», دەيدى رەسەيلىك عالىم نيكولاي الادين.
ءوزىمىزدىڭ وزەندەردى ارالعا قاراي بۇرسا قايتەدى؟
كەزىندە ارال پروبلەماسىمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عالىمدارى عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردىڭ دە زەرتتەۋشى عالىمدارى اينالىستى. كوپتەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلدى, بىرقاتار جوبالار دا ىسكە اسىرىلدى. سولاردىڭ ناتيجەسىندە تەڭىزدىڭ ءبىر بولىگى – كىشى ارال سۋعا تولدى. بىراق ەكولوگيالىق قاۋىپ سەيىلگەن جوق. ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ءسىبىر وزەندەرىن قازاقستانعا بۇرۋ يدەياسى كوتەرىلگەنى دە ەسىمىزدە. ال اقش عالىمدارى ارال ەكولوگيالىق اپاتىن جويۋ ءۇشىن 4 ميلليارد دوللار قارجى قاجەتتىگىن ايتادى.
ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە قاتىستى ەڭبەك ارداگەرى, اقتوبەلىك ينجەنەر ءسابيت ناۋرىزباەۆتىڭ ۇسىنىسى كوپشىلىك نازارىن اۋدارادى دەگەن ويدامىز. اقتوبە وبلىستىق «اقتوبە» گازەتىندە (2016 جىلعى ءساۋىر) «ارالدى قۇتقارۋعا بولادى!..» دەگەن تاقىرىپتا جاريالانعان ماقالادا اۆتور ارال پروبلەماسىن ايماقتىق سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى, ياعني ور مەن جايىق وزەندەرىنىڭ سۋىن ىرعىز وزەنىنە قوسىپ اعىزۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ۇسىنادى. سوعان بايلانىستى س.ناۋرىزباەۆ ناقتى دالەلدەردى العا تارتا وتىرىپ, مىسالدار كەلتىرەدى.
اۆتوردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ىرعىز وزەنىنىڭ ۇزىندىعى 593 شاقىرىم, سالالارىن قوسقاندا 850 شاقىرىم بولادى, ال سۋ باسسەينىنىڭ كولەمى 32 000 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. وزەن رەسەيدىڭ دومبروۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ شىعىسىنان باستاۋ الادى. «وزەن سۋى كومسومول, قارابۇتاق اۋىلدارىنىڭ جانىنان ءوتىپ, ارالتوعاي, ۇلعايسىن, قۇرىلىس ارقىلى ىرعىز سەلوسىنا جەتەدى, دەيدى س.ناۋرىزباەۆ. – ىرعىزدىڭ باستاۋى رەسەيدىڭ ورسك (جامانقالا) قالاسىنان 30 شاقىرىم عانا جەردە. وسى جاقتاعى جايىق, ور وزەندەرى جازعىتۇرىم تاسىعان كەزدەرىندە شىدەر وزەنى ارقىلى كومسومول ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا ىرعىز وزەنىمەن قوسىلىپ اعادى. بۇل قوس وزەن – جايىق پەن وردى ىرعىز وزەنىنە قوسىپ اعىزۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى».
اتالعان وسى وزەندەردىڭ ىشىندە ىرعىز وزەنى جاز شىعا ءبىرىنشى بولىپ تاسيدى ەكەن. تاسىعان ىرعىز سۋى تەلقارا سالاسى ارقىلى تورعاي وزەنىنە قۇيادى. ء«بىر اي شاماسىندا تورعاي وزەنىنىڭ ءوزى تاسىپ, قۇيىلعان ىرعىز سۋى تاعى دا سول تەلقارا ارقىلى ىرعىز وزەنىنە قايتا قۇيىلادى, دەيدى س.ناۋرىزباەۆ. – بۇل جاعداي ىرعىز, تورعاي سۋلارىنىڭ كوپكە دەيىن تۇششى كۇيىندە ساقتالۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, ەرتەرەكتە ىرعىز وزەنىنە بوگەت سالىندى... جالپى, بۇرىندارى جايىق, ور جانە تورعاي وزەندەرى ىرعىز وزەنىنە قۇيىپ تۇرعان. ەندى سول وزەندەردىڭ بارلىعىنىڭ باسىن قوسىپ, ولاردىڭ سۋىن ىرعىز وزەنىنە باعىتتاۋدىڭ اسا قاجەتتىگى تۋىپ وتىر».
ءبىر كەزدەرى تورعاي وزەنى قۇردىم (شالقار تەڭىزى) ارقىلى ارال تەڭىزىنە قۇيعانى جونىندە دەرەكتەر بار. ءسابيت ناۋرىزباەۆ سونى نەگىزگە الا وتىرىپ, ارالدى دالا وزەندەرىن پايدالانۋ ارقىلى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جولدارىن ۇسىنادى. ونىڭ وسى كۇردەلى پروبلەمانى شەشۋگە بايلانىستى بۇدان باسقا دا جيناقتاعان دەرەكتەرى مەن اقپارات-انىقتامالارى جەتكىلىكتى.
***
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى ارال تەڭىزى جاعالاۋدان 80 شاقىرىمعا دەيىن الىستاپ كەتتى دەگەن سوزدەر ءجيى ەستىلەتىن. ول كەزدە راسىندا دا جاعداي سولاي بولاتىن. كەيىندەپ سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارالدى ساقتاپ قالۋ جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بايلانىستى كىشى ارال ارال قالاسىنا 40 شاقىرىمداي جاقىنداپ كەلدى. ونىڭ دەڭگەيى 40-42 مەترگە دەيىن كوتەرىلدى.
كەزىندە ويداعىداي جۇمىس ىستەگەن ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قىزمەتىنە بۇگىندە ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتى دە قاناعاتتانىپ وتىرعان جوق. ەندىگى جەردە بۇل قورعا ءوز جۇمىسىن شيراتا ءتۇسۋ جانە تەڭىزگە قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەرگە جاڭاشا كەلۋ قاجەت سياقتى. ول قازاقستان پرەزيدەنتى مەن وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ وتكەن جىلعى استاناداعى كەزدەسۋىندە دە ءسوز بولدى. ء«بىز ارال تەڭىزى توڭىرەگىندەگى احۋالدى دا تالقىلاپ, كەزەكتى مارتە ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى بۇل پروبلەمانى شەشەتىن جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى بايلانىستىراتىن نەگىزگى تۇعىرناما دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدىك», دەپ اتاپ وتكەن ەدى سوندا قازاقستان باسشىسى.
كەلەسى ايدا استانادا ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت – قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى وتەدى. ۇلكەن جيىن بارىسىندا پلانەتانىڭ جان اۋىرتار جاراسىنا اينالعان وسى ارال پروبلەماسى دا تالقىلانۋى مۇمكىن.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»