قازاقستاندىق سپورتسۇيەر قاۋىم بيىل ءجۇز جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ءتيىس ەدۋارد فەرديندانوۆيچ ءايريحتىڭ كىم ەكەنىن كەيىنگى جاستار بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. ال ەندى ەسكىكوز جانكۇيەرلەردىڭ ەسىندە بولار, ول وتاندىق سپورتتىڭ دامۋىنا وراسان ۇلەس قوسقان ەرەك تۇلعا ەدى عوي. كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى.
بىلىكتى باپكەر الماتىنىڭ «ديناموسىنا» قىستىگۇنى مۇزدا, جازدا جاسىل الاڭدا حوككەي ويناتىپ, ەندى قايتالانۋى ەكىتالاي ەرەن جەڭىستەرگە جەتەلەگەنىن كوزى قاراقتى كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. كوگىلدىر ايدىندا دا, كوكمايسا ۇستىندە دە, ايدارىنان جەل ەسكەن الماتىلىقتار كەڭەس وداعىنىڭ 20 دۇركىن (!) چەمپيونى اتاندى. مۇنداي بيىك كورسەتكىشكە ەلدەگى ەڭ مىقتى ويىنشىلاردى ماڭدايىنان شەرتىپ ءجۇرىپ جيناپ الاتىن ماسكەۋدىڭ ماقتاۋلى كوماندالارىنىڭ (فۋتبول, حوككەي, باسكەتبول, ۆولەيبولدىڭ ءبارىن العاندا) بىردە-بىرەۋى قول جەتكىزگەن ەمەس.
تالاي شاكىرتىنىڭ تالانتىن اشىپ, تاسىن ورگە دومالاتقان تارلانبوزبەن اتاق-داڭق جاعىنان ۇزەڭگى قاعىستىرۋعا جارايتىن ۇزدىكتەر نەكەن-ساياق. ايريح اششى تەرىن الىپ, الامانعا قوسقان قازاقتىڭ قارادومالاق بالالارى كوگالداعى حوككەي كوگىندە جۇلدىزداي جارقىرادى. ماسەلەن, مۇرات جەكسەنبەكوۆ 18 دۇركىن, سايان شايمەردەنوۆ 10 مارتە كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى بولدى. مىقتىلىعىڭىزدى مويىندايىن, وداقتىق بايگەلەردە وسىنشاما رەت ولجا سالعان ساڭلاقتى ماعان تاۋىپ بەرىڭىزشى. جوقتى جونىپ تاپپاساڭىز بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي ەكەۋى دە ومىردەن ەرتەرەك كەتتى. ونىڭ بەر جاعىندا سەرىك قالىمباەۆ, بەرىكقازى سەكسەنباەۆ سەكىلدى «سەن تۇر, مەن اتايىن» سەركە جىگىتتەرىمىزدىڭ توپشىسىن بەكىتىپ, توماعاسىن سىپىرعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ابزال.
* * *
ۆولگا بويىنداعى نەمىس اۆتونوميالىق وكرۋگىندە تۋعان ەدۋارد ومىردەن ءوز ورنىن تاپقانشا تالاي ىسپەن اينالىسقان ءتارىزدى. الدىمەن ماركسشتادتاعى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ تەحنيكۋمىن ءتامامداپ, كەيىننەن ۆولسكىدەگى اسكەري اۆياتسيا ۋچيليششەسىندە وقىعان. بىراق بۇل ماماندىقتار بويىنشا جۇمىس جاساۋدىڭ ءساتى تۇسە قويماعان سوڭ قالالىق «روتە شترۋمفونە» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ جۋرناليستيكانىڭ جالىنا جارماسىپتى.
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا كەڭەستىك نەمىستەر ستاليندىك سولاقاي ساياساتتىڭ قاھارىنا ۇشىراعانى بەلگىلى. ولار سەنىمسىزدىك تۋدىرعان ەلەمەنتتەر رەتىندە تۇراقتى مەكەندەرىنەن تۇرە قۋىلىپ, باسقا ايماقتارعا جەر اۋدارىلدى. جيىرمادان ەندى اسقان ەديك اكە-شەشەسىمەن بىرگە كراسنويار ولكەسىنە كوشتى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىت تەككە ءجۇرسىن بە, سۆەردلوۆ وبلىسىنداعى كراسنوتۋرينسك قالاسىندا ەڭبەك ارمياسى قاتارىندا ازاماتتىق بورىشىن وتەدى. مۇندا ول بارلىق قانداستارى سياقتى ارناۋلى كومەنداتۋرانىڭ باقىلاۋىندا بولدى.
جاستايىنان سپورتقا جاقىنداۋ ەكەنىن بايقاتقان ايريح جاتتىقتىرۋشىلىق جولعا ءتۇسىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى دوپتى حوككەيگە باۋلۋعا ءبىرجولاتا دەن قويدى. توككەن تەرى تەگىن كەتپەدى. ەڭبەگى ەلەنىپ, ەل اۋزىنا ىلىنگەن ايتۋلى ماماندى سول تۇستا رەسپۋبليكا سپورتىنىڭ قۇلاعىن ۇستاعان ۇلتجاندى قايراتكەر قاركەن احمەتوۆ 1964 جىلى قازاقستانعا شاقىردى. وداقتىق دوپتى حوككەي دوداسىنا كىرگەنمەن كىدىرىسى كوبەيىپ, كىبىرتىكتەي بەرگەن الماتىنىڭ «ديناموسىن» قولعا العان بويدا قاجىر-قايراتىن قايراپ, تابىستىڭ تايقازانىن قايناتۋعا كىرىستى. كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلىپ, الداعى مىندەتتەرىن ايقىندادى. كوماندا قۇرامىن نىعايتۋعا كوڭىل ءبولدى. جاتتىعۋ جۇيەسىن جاڭاشا قۇرىپ, ويىنشىلاردى ويلى تاكتيكاعا ۇيرەتتى. ارلان قاسقىر اپانىن اۋىستىرعاندا ءبىر-ەكى بولتىرىگىن تىستەي كەتەدى ەمەس پە. سول ۇردىسكە سالىپ, كراسكوتۋرينسكىدە بالا كۇندەرىنەن باۋلىعان «بالاعىنىڭ ءبيتى بار» شاكىرتتەرىن شاقىردى. جىلى ورنىن كىم سۋىتسىن. ولاردى وي-شۇقىرىن بىلمەيتىن بەيتانىس قالاعا اكەلۋ ارينە, وڭايعا سوققان جوق. ونى ايتاسىز, ءبارىنىڭ اتا-اناسىنىڭ الدىنان ءوتىپ, رۇقساتتارىن الۋعا تۋرا كەلدى. بۇل ارادا ءايريحتىڭ قىلاۋسىز ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ۇلكەن ءرول ويناعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
سونىمەن قويشى, كەيىن كەڭەس بەنديىنىڭ ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتقان ۆالەري بوچكوۆ, يۋري ۆارزين, ۆياچەسلاۆ پانەۆ, گەننادي ليۋبچەنكو, بوريس ترەتياكوۆ, ياكوۆ اپەلگانەتس, بوريس چەحلىستوۆ سىندى سايىپقىراندار الماتىلىقتار ساپىنا الىندى. ورال بويىنىڭ وعلاندارى الاتاۋ باۋرايىن جاتسىنباي, تەز باۋىر باسىپ كەتتى.
* * *
دارىندىعا داۋ بار ما, ايريح از عانا ۋاقىتتا الماتىنىڭ «ديناموسىن» اياعىنان تىك تۇرعىزدى. الپىس التىنىڭ قىسىندا ايى وڭىنان تۋىپ, قولا مەدالعا قول سوزدى. ءارى قاراي شاپقان اتتاي زۋلاپ, شاشاسىنا شاق جۇقتىرمادى. بايگەلەردە قارقىندارىن باسەڭدەتپەي, 4 قولا, 4 كۇمىستى قورجىنعا سالدى. ەكى مارتە مارتەبەلەرى بيىكتەپ, التىننان القا تاقتى. 1978 جىلى دوپتى حوككەيدەن ەۋروپا چەمپيوندارىنىڭ كۋبوگىن جەڭىپ الدى. ماڭدايالدى حوككەيشىلەرى الەمدىك جارىستاردا جارقىلداپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. بىراق ۇكىلەۋگە لايىق ۇزدىكتەردىڭ ءبارى بىردەي ءتيىستى باعاسىن الا الماعانى جانكۇيەرلەر جانىنا باتقانى بەلگىلى. ايتالىق سپورتتىق عۇمىرىندا ۇزىن سانى 634 دوپ سوعىپ, عالامات رەكورد جاساعان سۇراپىل سۇرمەرگەن ەۆگەني اگۋرەەۆتىڭ كسرو قۇراماسىنا الىنباۋىنا ءبىز تۇگىل, ايگىلى كوممەنتاتور نيكولاي وزەروۆتىڭ قاتتى كۇيىنگەنى كوپ جايدى اڭعارتارى انىق.
تالانتتىلاردى جازباي تانيتىن ەدۋارد فەرديندانوۆيچ تالاپتى جاستاردىڭ شەبەرلىگىن ۇشتاۋدان شارشامادى. جانكەشتى جاتتىعۋلار ءوزىنىڭ جەمىسىن جەگىزدى. بوتا تىرسەك بوزبالالاردان نار جۇگىن ارقالايتىن ناعىز مايتالماندار ءوسىپ شىقتى. سويى بولەك سول ازاماتتاردىڭ كەيبىرى تاربيەسىن كورگەن تالىمگەرلەرىنىڭ ءىزىن باستى. باپكەرلىككە بەيىمدىلىگىن بايقاتقان قازىبەك بايبولوۆ ۇستازىنىڭ ءۇمىتىن ارتىعىمەن اقتادى. تىزگىنىن ۇستاعان ءتول كلۋبىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. سول ءۇشىن وعان دا كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اتاعى بەرىلدى. ءدۇلدۇل «دينامونىڭ» دۇرىلدەۋىنە ونىڭ وراسان زور ۇلەس قوسقانىن كوزكورگەندەر بۇگىندە ەمىرەنە ەسكە الادى.
* * *
كەڭەستەر وداعىندا كەنجەلەپ قالعان كوگالداعى حوككەيدى دامىتۋداعى ە.ءايريحتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. تاريح شىركىن قايتالاۋدى سۇيەتىندىكتەن, ونىڭ ويعا تۇسسە توبەمىز كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي تۇرعانداي كورىنەتىن كەيبىر جەتىستىكتەرىن تاعى ءبىر رەت اتاپ ءوتۋدىڭ ارتىقتىعى بولا قويماس.
ول جاراتىپ, جارىسقا قوسقان «دينامو» ون سەگىز جىل بايگەنىڭ الدىن بەرمەي, وشپەس داڭققا بولەندى. ول جاتتىقتىرعان ەل قۇراماسى ماسكەۋ وليمپياداسىندا ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ەۋروپانىڭ كۇمىسىن ەنشىلەپ, قۇرلىقارالىق كۋبوكتى قانجىعالارىنا بوكتەردى. «دوستىق» تۋرنيرىندە تالاي توپ جاردى.
ەڭ باستىسى, ۇلتتىق قۇرامانىڭ ۇستىنىن جاي وعىنداي جارقىلداعان مينەۋلا ءازيزوۆ, سوس ايراپەتيان, الەكساندر گونچاروۆ, ميحايل نيچەپۋرەنكو جانە باسقا الماتىلىق جامپوزدار قۇرايتىن. ايرىقشا مىنەزدى ايريح جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن كوتەرمەلەۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. سونىڭ ارقاسىندا مارات جەكسەنبەكوۆ, سايان شايمەردەنوۆ, سەرىك قالىمباەۆ, بەرىكقازى سەكسەنباەۆ, سۇلتان قوبىلاندين, ەرجان قۇمارعاليەۆ, ءبىرجان قادىربەكوۆ جانە باسقا باۋىرلارىمىز دوپتاياقتى ەشكىمنەن كەم ۇستامايتىندارىن دالەلدەدى.
بەلگىلى سپورت ءجۋرناليسى قىدىربەك رىسبەك ۇلىنىڭ جازۋىنشا, ادالدىقتىڭ الا ءجىبىن اتتاماعان ايريح كوماندا مۇشەلەرىن ەشقاشان الالاماعان. بارلىق ماسەلەنى ءادىل شەشۋگە تىرىسقان. باسقانى بىلاي قويىپ, ديناموشىلاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا دەيىن ءوزى قاداعالاعان كورىنەدى. ويىنشىلار ونى تۋعان اكەسىندەي قۇرمەتتەگەن.
* * *
قازاقستاندا ايريح قالىپتاستىرعان دوپتى جانە كوگالداعى حوككەي مەكتەبى تۋرالى تولعاساق مەرەيىمىز ءوسىپ, مەيمانامىز تاسيدى. بىراق كەيدە سول كوككە ورلەگەن كوڭىلىمىزدىڭ وزىنەن-ءوزى قۇلازيتىن كەزدەرى دە كەزدەسەدى. سەبەبىن ىشتەرىڭىز سەزەتىن شىعار. دۇنيە ءجۇزىن دۇركىرەتكەن «ديناموڭىز» بۇگىندە تاراپ كەتكەن. بايىرعى جانكۇيەرلەر باس قوسقاندا عانا الماتىلىقتاردىڭ اتويلاعان شاقتارى جايىندا اڭىزعا بەرگىسىز ەستەلىكتەر ايتىلادى.
ايتپاقشى, باياعى باق-داۋلەتى باسىنان ۇشىپ كەتسە دە ارىقتىعىن بىلدىرمەيتىن بورىدەي ازۋ ءتىسىن بىلەگەن قازاقستان قۇراما كومانداسى ەكى-ءۇش رەت الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتانعانىن ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز. كوماندالىق ويىن تۇرلەرىندە رەسپۋبليكامىز بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بيىكتى باعىندىرماعانىن العا تارتساق, ايتار ءۋاجىڭىز بار ما؟ اتتەڭ, ءبىر قاپى دۇنيە-اي, الگى دوپتى حوككەيىڭىز وليمپيادا باعدارلاماسىنا ەنبەگەندىكتەن ەلەۋگە تۇرارلىق جەڭىسكە ەلەڭدەي قويمادىق. وكىنىشتى-اق.
كوگالداعى حوككەيىمىز دە كوزدەن بۇلبۇل ۇشقالى قاشان. تەك, كەشەگى كەرەمەت كۇندەردىڭ ەستەن كەتپەس ەلەستەرى عانا سانانى تەربەپ, ساعىنىشتى وياتادى...
تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»