سپورتشىنىڭ اعزا الماسقاننان كەيىنگى ءومىرى

بىلتىر تامىز ايىندا ورتالىق كوممۋنيكا­تسيا­لار قىزمەتىندە وتكەن كەزەكتى ءبىر بريفينگ ءبىز­دى ەلەڭ ەتكىزدى. بۇل – 26 ماۋسىم مەن 2 شىلدە ارا­لى­عىندا يسپانيانىڭ ما­لاگا قالاسىندا XXI دۇنيەجۇزىلىك سپورت­تىق ترانسپلانت-ويىن­دارىنا قا­تىسقان قازاق­ستان­دىق­تار­دىڭ التىن مەدال ال­عانى جايىنداعى جاڭا­لىق ەدى.

22 جاسىندا اۋىر حالدە شىمكەنت قالاسىنان استاناداعى ۇلت­تىق كارديوحيرۋرگيا ورتا­لى­­عىنا سانيتارلىق اۆياتسيا­مەن جەت­كىزىلگەن گۇلميرا سمايىلو­ۆا­­نىڭ جاقىندارى سول ءبىر ءۇمىت پەن ۇرەيگە تولى كۇندەردە دونور بەر­گەن جۇرەكپەن گۇلميرانىڭ بو­لا­شاقتا چەمپيون بولاتىنىنان حابارسىز ەدى. ونى دارىگەرلەر دە, گۇلميرانىڭ ءوزى دە بىلگەن جوق. 

بۇل ويىندارعا قازاقستاننان تۇتاس كوماندا بارىپتى. ءتۇرلى ورگاندارىن اۋىستىرعان 6 ادامنان تۇراتىن سپورتشىلار تەك ەل سپورتىنىڭ عانا ەمەس, مەديتسيناسىنىڭ دا نامىسىن قورعادى دەۋگە ساياتىنداي. دونوردان ۇشەۋى – جۇرەك, ۇشەۋى – بۇيرەك الماسقان جانىبەك وسپانوۆ, گۇلميرا سمايىلوۆا, اسحات قاليكەشوۆ, ەرجان مۇحاماديەۆ, جەتكىنشەك نۇروۆ, اپرەسحان حوۆداحان مالاگادا قازاق­ستاننىڭ اتىنان شىعىپ, گۇل­ميرا التىننان القا تاعىپ, ءانۇراندى ويناتىپ, تۋىمىزدى كوككە كوتەردى. 

راس, وتاندىق مەديتسينانىڭ الەۋەتى نىعايا تۇسۋدە, دونوردان ورگان الىپ سالۋ بۇرىن شەتەلدىك دارىگەرلەردىڭ عانا ەنشىسىندەي, اق جەلەڭدى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرماعانداي كورىنەتىن ەدى. قازىر ترانسپلانتاتسيالاۋ جولعا قويىلدى, ءبىر پروبلەما شەشىلدى, الايدا ورگان الماسقاننان كەيىنگى ءومىر قانداي؟ ترانسپلانتانتتىڭ دا, رەتسيپيەنتتىڭ دە الدىندا دەن­ساۋلىعىنا قاتىستى ماسە­لە­لەر­مەن بىرگە قانداي الەۋمەتتىك پروب­لەمالار تۋادى, ولاردى سان­سى­راتىپ سان ويعا جەتەلەپ, ۇي­قى­سىن بۇزاتىن قانداي شەشىل­مەي جات­قان قيىن تۇيىندەر بار ەكەن؟ ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل قازاق قوعامىن تول­عاندىرا قويماعان نەمەسە ءالى ءمان بەرە الماي جاتقان باعىت ەكە­نىن ايتقان ءجون. 

2012 جىلدىڭ 6 تامىزىندا قازاقستان مەديتسيناسىندا العاش رەت ميى جۇمىسىن توقتاتقان ادامنىڭ جۇرەگى باسقا بىرەۋگە دونور بولعانى ەستە. ميىنا قان قۇيى­لىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەن 46 جاستاعى ايەلدىڭ جۇرەگى با­لا­­سى يگور ۆوروتنيكوۆتىڭ كە­­­لى­سىم بەرۋىمەن قوستاناي وب­لى­­سى رۋدنىي قالاسىنىڭ 38 جاستاعى تۇرعىنى جانىبەك وسپانوۆقا سالىنعانىنان بارشا قازاقستاندىق حاباردار بولدى. ەندى سول جانىبەك ترانسپلانت-ويىن­عا قاتىسىپ ءجۇر. ناتيجەسىز دە ەمەس, 2017 جىلى پولشانىڭ زاموستس قالاسىندا جەڭىل اتلەتيكا, سۋدا ءجۇزۋ, ۇستەل تەننيسى, دارتس بويىنشا حالىقارالىق تۋر­نيرگە قاتىسىپ 50 مەترگە جۇ­زۋ­­دەن كۇمىس جۇلدە جانە ۇستەل تەن­نيسىنەن ءۇشىن­شى ورىن يەلەندى.

جانىبەكتەن اعزاداعى ورگان الماسقاننان كەيىنگى ءومىرى جاي­ىندا سۇراپ, اڭگىمەگە تارتتىق. بىرىن­­شىدەن, ورگان اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ادام ءوزىنىڭ كۇن­دەلىك­تى جۇرىسىنەن جاڭىلادى, قوعام تىنىسىنان ىسىرىلۋعا ءماج­­بۇر, دەيدى جانىبەك. ول وسى­عان دەيىن اتقارىپ كەلگەن ىستە­رىن, ديپ­­لوم العان ماماندىعى بوي­ىن­شا جۇمىسىن دا اتقارا الماي قا­لادى. اۋەلى قاجەتتى ورگان ءۇشىن كەزەككە تۇرىپ, ەكى كوزى ءتورت بولىپ كۇتەدى. بىرنەشە رەت تابىلدى دەپ تەكسەرگەننىڭ وزىندە سايكەس كەلمەي قالىپ, تاۋى شاعىلادى. دونور تابىلماي و دۇنيەگە كە­تىپ جاتقاندار قانشاما؟!

ەكىن­شى­دەن, قۇداي جارىلقاپ اعزا ال­ماس­قاننان كەيىن دە تولىپ جاتقان مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر الدىڭنان شىعادى. بويىڭا دارىگەر سالىپ بەرگەن جۇرەك, بۇيرەك, باۋىر قانشا ساي­­كەسسە دە, قۇداي و باستا باسقا ادام­عا بەرگەندىكتەن ول سەنىڭ اع­زاڭ ءۇشىن بوتەن. ال جاراتىلىس­تى الداۋ قيىن. سوندىقتان جاڭا سالعان ورگاندى بوتەنسىپ, يتەرىپ تاستاماس ءۇشىن يممۋندىق جۇيەنى السىرەتەتىن پرەپاراتتار قابىلداۋعا ءماجبۇر­سىڭ. يممۋ­ندىق جۇيەنىڭ السىرەۋى دە­­گەن ءسوز – جاڭا تۋعان جاس سا­بي­­دەن ءارى نە بولسا سونىمەن ءتىپ­تى ەل شەتىندەگى ءبىر اۋرۋدىڭ ۆي­رۋ­سى­نىڭ جولىندا كەزدەيسوق ءجۇ­رىپ وتسەڭ, وعان قارسى تۇراتىن قا­بى­لە­تىڭ جوقتىعىنان اۋىرىپ قالا­سىن. ۇشىنشىدەن, جاڭاعى يممۋ­نودەپرەسسيۆتى دارىلەردى دا­رى­گەر بەلگىلەگەن ۋاقىتىندا بۇل­­جىتپاي قابىلداپ وتىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا تەگىن بەرىلەتىن وسى پرەپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە كەستەدەن ءبىر اۋىتقۋ بولسا, ءومىرىڭىز قايتادان قىل ۇستىندە. وكىنىشتىسى, مۇنداي جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى.

جانىبەكتىڭ اڭگىمەسى ۇستىندە ويىما ءبىر وقيعا تۇسكەن. انا­سىنا باۋىر ترانسپلانتاتسياسى جاسالعان ارىپتەسىمنىڭ بىردە «اپام­نىڭ «سەللسەپت» اتالاتىن يممۋندىق جۇيەنى السىرەتەتىن ءدارى­سى تاۋسىلۋعا تاياۋ» دەپ جان­ۇشى­رىپ, قالا كەزىپ كەتكەنىن كور­گەنمىن. ءتارتىپ بويىنشا ءدا­رى تاۋسىلاردان 10 كۇن بۇرىن دارى­حا­نامەن حابارلاسقانمەن قاجەت پرەپارات تۇسەر ەمەس. 6 كۇن, 5 كۇن... 2 كۇن قالدى. قىسىلعان ارىپ­تەسىم ەندى قايتەمىن دەپ, اناسىنا وپەراتسيا جاساعان اۋرۋحانانىڭ بولىمشەسىنە حابارلاستى. وسىلاي دا وسىلاي, ەرتەڭ ىشەر ءدارى جوق, سىزدەر ماعان سەنىپ قارىزعا بەرە تۇرىڭىزدار, ال مەن ءدارىنى العاندا ساناپ تۇرىپ اكەلىپ وتكىزەمىن, دەپ. امال جوق, ءدارى بولماسا نە كۇتەتىنىن انىق بىلەتىن دارىگەرلەر وزدەرى ءبىر رەت ءومىر سىيلاعان جاننىڭ قايتا دەمىن ءۇزسىن بە, قولحاتپەن ءدارى بەرگەن.

– تورتىنشىدەن, دەيدى اڭگىمە­سىن جالعاعان جانىبەك – ۇلكەن پروب­لەما ءبىز ءتارىزدى جانداردى قايتادان الەۋمەتتەندىرۋ ماسە­لە­سى. جوعارىدا ايتقانداي, ول بۇ­رىن­عى كاسىبىن جالعاستىرا ال­مايدى. ماماندىق اۋىستىرۋى قاجەت. بۇل جەردە مەملەكەت تاراپىنان ولاردى قايتا ما­ماندانداندىرۋعا كومەك قا­جەت. بەسىنشىدەن, بىزدەر شىن ما­نىندە مەملەكەتكە قارىز­دار جانبىز. جەردى باسىپ جۇرگەنىمىزگە, بالا-شاعا, تۋعان-تۋىس, جورا-جولداس اراسىندا ءجۇرۋىمىز ءبىرىنشى اللانىڭ, ەكىنشى كۆوتا بەرۋ ارقىلى وپەراتسيا شىعىنىن تولىق كوتەرگەن, كۇندەلىكتى قاجەتتى ءدارىمىزدى بەرگەن مەملەكەتتىڭ ارقاسى. ءبىزدىڭ دە وتانىمىزعا ءبىر پايدامىز, جاقسىلىعىمىز تيسە دەيمىز.

مىسالى, مەن توراعالىق ەتەتىن ء«ومىر تىنىسى» اتتى ترانسپلان­تا­تسيا جاسالعان ادامداردى وڭال­تۋ جونىندەگى قوعامدىق ۇيىم اي­نا­لىساتىن جۇمىستىڭ ءبىرى – سپورتتى ناسيحاتتاۋ. ءومىرىمىزدىڭ دارىگە بايلانعانى بولماسا, ءبىز قالىپتاعى ادامبىز, ءومىر بويى ءدارى ءىشىپ, ءوزىن قالىپتى جاع­داي­دا ۇستايتىن سوزىلمالى ناۋ­قاس­تار كوپ قوي, ءبىز دە سوندايمى­ز. ەندى ۇيلەنىپ, وتباسىلى بولىپ, بالا ءسۇيىپ جاتقاندارى دا, بۇرىننان ءۇيلى-باراندىلارى دا بار. ايتايىن دەگەنىم, ەلىمىزدە ۇلتتىق پاراليمپيادا, سۋردليمپيادا كوميتەتتەرى بار دا, بىزدە مۇنداي ۇيىم جوق. الايدا ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ترانسپلانت ويىنىنا قاتىسىپ, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. يسپانياداعى ويىنعا 3 مىڭنان استام ادام قاتىستى. سونىڭ اراسىنان قىزىمىز التىن جۇلدەمەن قايتتى. جالپى, ترانسپلانتاتسيا جاسالعان پاتسيەنتتەرگە سپورتتىڭ پايدالى بولاتىنى دالەلدەنگەن دارىگەرلەردىڭ ناقتى عىلىمي ەڭبەكتە ءرى, زەرتتەۋلەرى بار. ءبىز سپورتتىق ويىندارعا قاتىسۋ ارقىلى ءبىر جاعىنان ەلى­مىزدەگى مەديتسينا قاۋقارىن كور­سەتەمىز, جەتىستىگىن جاريا ەتەمىز, سونىمەن بىرگە ترانسپلانتاتسيانى حالىققا تۇسىنىكتى ەتۋدى ناسيحاتتايمىز.

وسى جەردە جانىبەكتەن «سىز­دەر جىلدا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­­دار تاپسىرىس الاتىن گرانت­تار­عا قاتىساسىزدار ما؟ مالاگاعا قانداي قاراجاتپەن قاتىسىپ جۇرسىزدەر؟ – دەپ سۇرادىم. – مالاگاعا دەيسىز بە دەپ كۇلگەن جانىبەك اڭگىمەسىن جالعادى. – قحا-نىڭ XXIV سەسسياسىندا «سوڭعى 4 جىلدا قازاقستاندا مۇنداي 847 وتا جاسالسا, ونىڭ 33-ءى – جۇرەك الماستىرۋ. بۇگىندە مەن سياقتى ادامدار ء«ومىر تىنىسى» دەپ اتالاتىن قوعامدىق ۇيىمعا توپتاستىق. ءبىز تولىققاندى ادامبىز, وقيمىز, جۇمىس ىستەيمىز, بالا تاربيەلەيمىز, سپورتپەن ايلانىسامىز. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك سپورتتىق ترانسپلانت ويىندارعا دا قاتىسقىمىز كەلەدى. بۇل ءبىز سياقتى ادامدارعا ارنالعان وليمپيادالىق ويىندار. ءبىزدىڭ ارمانىمىز – «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسى­نىڭ قابىلدانۋ قۇرمەتىنە وراي, قازاقستاننىڭ كوك بايراعىن وسى ويىنداردا جەلبىرەتۋ» دەپ ءسوز سويلەدىم. ءسويتىپ ەلباسىنىڭ تىكەلەي قول­داۋ­ىمەن, تاپسىرما بەرۋىنىڭ ار­قاسىندا جارىسقا بارىپ, جەڭىسپەن ورالدىق.

بۇل 2 جىلدا ءبىر وتكىزىلەتىن ويىن, ال الدا قاي اقشاعا بارامىز, ول جاعى بەلگىسىز. ويتكەنى مينيسترلىكتە ارنايى لوت تا جوق قوي. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە «دونورلىقتى ناسيحاتتاۋ» دەگەن ءبىر عانا لوت بار. وعان قاتىسپايمىز, ال ارنايى ءبىزدىڭ توپتاعى ادامدار ءۇشىن سپورتتى دامىتۋ, ناسيحاتتاۋ ەش قا­راس­تىرىلماعان. ترانسپلانت ويىن­دار وتكىزەتىن فەدەراتسياعا الەمنىڭ وزىق دەگەن 60 ەلى مۇشە. ويتكەنى ترانسپلانتاتسيا جاساپ, پاتسيەنتتەردىڭ ودان كەيىنگى قالىپتى ءومىرىن قامتاماسىز ەتىپ, رەابيليتاتسياسىمەن اينالىسۋ وڭاي ەمەس. كوپ ەلدىڭ قالتاسى كو­تەرە المايدى. كەڭەستىك كەڭىس­تىك­تەن شىققان مەملەكەتتەر ىشى­نەن تەك قازاقستاننىڭ عانا مۇ­شە بولىپ, ءبىزدىڭ جارىسقا قاتى­سۋى­مىزدىڭ ءوزى ءبىراز جايتتى اڭ­عار­تا­دى. قازاقستان مەديتسيناسىندا ءالى دە تولعاقتى ماسەلەلەر كوپ شىعار, ال ءبىز سونىڭ ءبىرىنىڭ ناق­تى شەشىمىن تاپقانىنىڭ جەمى­سى­مىز, دالەلىمىز دەسەك بولادى, دەي­دى ول.

ەندىگى ءبىر كۇردەلى ماسە­لە­دە ويىمەن بولىسكەن «بۇي­رەك ال­ماس­تىر­عان جانە گەمو­دي­الي­ز­دەگى پاتسيەنتتەر» قوعامىنىڭ تو­راعاسى ەرلان مۇحاماديەۆ ەلىمىزدە مايىتتەن ورگان الۋعا قوعام­نىڭ كوزقاراسى دۇرىس ەمەس­تىگىن جەتكىزدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان بولاشاقتا ءبىر بۇيرەكتى ەل اتانۋى مۇمكىن. سوسىن ورگاندى ساتۋعا زاڭ بويىن­شا تىيىم سالىنعان, تەك تۋىس­قاندارى عانا بەرۋى ءتيىس. ال بۇل زاڭناما ءبىر وتباسىنان نەمەسە اۋلەتتەن ءبىر بۇيرەكتى ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامدار بولۋى قاۋپىن تۋدى­رادى. بۇل – ەلدىك پروبلەما. تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە, ورگان ال­ماستىرعان ادامنىڭ قالىپتى ومىرگە كىرىسۋىندەگى قيىندىق – ماماندىق, كاسىپ وزگەرتۋمەن بىرگە تۇر­عىلىقتى جەردەن كوشۋدىڭ قا­جەتتىلىگى. بۇل اسىرەسە اۋىل, اۋ­دان تۇرعىندارىنا قاتىستى ما­سەلە. ويتكەنى اۋىل فەلدشەرى تۇ­گىلى اۋدان دارىگەرلەرىنە مۇن­داي پاتسيەنتتەرمەن جۇمىس جۇر­گىزۋ قيىن. سەبەبى پاتسيەنتتىڭ قا­­نى­نىڭ قۇرامىنا جاسالاتىن سا­­راپ­تامانى كەز كەلگەن وبلىس ور­تا­لىعىنداعى اۋرۋحانا جاساي المايدى. سوندىقتان استانا, الماتى سىندى تولىمدى زەرتحانا­لارى بار ۇلكەن كلينيكالارعا جى­بەرىلەدى. اۋىل تۇرعىنى بۇل رەت­­ت­ە قالاعا قونىس اۋدارۋعا ءماج­بۇر. ال باس- پانا قايدا؟ «قىس­قا­سى باس قا­تى­را­تىن ماسەلە كوپ, مۇمكىن ءبىز تا­رىز­دىلەرگە ار­­نايى ستاتۋس بە­رىپ, تۇر­عىن ءۇي, پاتەرلەرمەن قام­تاماسىز ەتى­­­لۋدە ءبىر جە­ڭىل­دىكتەر قاراس­تى­رىلۋى ءتيىس شىعار», دەيدى ە.مۇحاماديەۆ.

گازەتىمىزدىڭ 16 قاڭتار كۇنگى سا­نىندا باتىس قازاقستان وبلى­سىن­داعى ءتىلشىمىز قازىبەك قۇت­تى­مۇرات ۇلىنىڭ «سامۇرىق قۇس, قاي­داسىڭ؟! نەمەسە بۇيرەگىن بالاسىنا بەرگەن اتا-انا احۋالى» دەگەن تولعاقتى ماقالاسى جارىق كوردى. ءتىلشى ەلىمىزدە ءوز ەركىمەن دو­نور بولىپ, ءبىر بۇيرەگىنەن ايى­رىلعان ادامداردىڭ مۇگە­دەك­تىك بويىنشا جاردەماقى الا المايتىنىن, ونىڭ ۇستىنە وزگەگە كومەكتەسىپ, ءوز اعزاسىن ترانسپلانتاتسيا جاساۋعا كەلىسكەن جان ول ءۇشىن قارجى الاتىن بولسا, قىلمىستىق جازاعا تارتىلاتىنىن جازادى.

نە كەرەك, ورگان الماستى, ءومىر جال­عاستى, الايدا ترانسپلانتات پەن رەتسيپيەنت ءۇشىن وزدەرى شە­شە المايتىن ءتۇرلى ماسەلەلەر تىز­بەگى شىقتى. شەشىمى قايدان تابىلار؟ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ نازارىن وسى ماسەلەلەرگە اۋدارا وتىرا, قوعام مۇشەلەرىنىڭ دە بۇل پروبلەمالاردان تىس قالماۋىن سۇرار ەدىك. 

انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»