“الپىسقا كەلگەنىڭدە الدىڭدا التى اعاڭ بولسىن, جەتپىسكە كەلگەنىڭدە سوڭىڭدا جەتى ءىنىڭ بولسىن”, – دەگەن ەكەن اتالارىمىز. قادىرمەندى اقساقال وڭايباي كوشەكوۆ تۋرالى شاعىن اڭگىمەنى باستارىمدا ەڭ اۋەلى ەسىمە وسى ءبىر باتالى ءسوز ءتۇسىپ وتىر.
ءاربىر ادام بالاسى بەلگىلى ءبىر ورتادا ءوسىپ, ەرجەتەدى. ونىڭ ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىنا سول ورتانىڭ اسەرى كوپ بولادى. ءبىرىن ءبىرى ۇنەمى قولتىعىنان دەمەپ, جەتەكتەپ جۇرمەسە دە “الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر” دەپ اباي اتامىزدىڭ ايتقانىنداي ءومىردىڭ اعىسىندا العا قاراپ باعدار تۇزەۋ, ۇلگى-ونەگە الۋ كەيىنگىلەردىڭ پارىزى, پارىزى عانا ەمەس بۇلجىماس جولى. سول سەكىلدى ءبىز كىمبىز, كىمنەن ونەگە الامىز دەگەندە سوناۋ جاستىق شاعىمىزدا كوزگە تۇسكەن ساناۋلى ازاماتتاردىڭ اراسىندا وڭايباي كوشەك ۇلىنىڭ تۇلعاسى ەرەكشە كورىنەتىن.
مەنىڭ اكەم ماقاش مارقۇم كوكىرەگى قازىنا, شەجىرەلى ادام ەدى. سول كىسى: “وڭايبايدىڭ تەگى جاقسى, ال ادام بالاسى قاشاندا بولسىن تەگىنە تارتىپ تۋادى عوي. ءبىزدىڭ اتىراۋداعى جەتىرۋ ەلىنەن ەرتەرەك ۋاقىتتا اساۋ-باراق, قويىس-قوبجان, ەسەت باتىر, اقىن دوسجان سەكىلدى اتاعى التى الاشقا جايىلعان نەبىر مىقتى ازاماتتار شىققان. بوكەي ورداسىنىڭ زامانىندا ءومىر سۇرگەن قويىس-قوبجان تۋرالى: “قىردى قويىس بيلەيدى, سۋدى ورىس بيلەيدى”, – دەگەن ءسوز قالعان. قازاقتىڭ ارقالى اقىنى حاميت ەرعاليەۆ مىنە, وسى قويىستىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. وڭايباي دا سول جاقسىلاردىڭ ءىزىن باسقان, تەكتى ازامات”, – دەپ ايتىپ وتىراتىن.
ءيا, وڭايباي اعامىزدىڭ پەشەنەسىنە ەڭىستەن باستالعانىمەن, بەل اسقان سايىن بيىككە ورلەي تۇسەتىن تاۋ سوقپاعىنداي ءورشىل ءومىر جولدارى جازىلعان ەكەن. ول حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە بۇرىنعى گۋرەۆ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى شاعىن اۋىلدا دۇنيەگە كەلدى. 1941 جىلى 16 جاسىنان باستاپ “گۋرەۆ” قوي شارۋاشىلىعى كەڭشارىندا شوپان بولىپ جۇمىس ىستەدى. ىلە-شالا ۇلى وتان سوعىسىنا اتتاندى. وت كەشۋدەن امان-ەسەن كەلگەن سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ, 60-شى جىلدارعا دەيىن ۇلكەن قىزمەت باسپالداقتارىنان ءوتتى. 70-ءشى جىلدارى جوعارى باسشىلىق جۇگىن الىپ جۇرە الاتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جارقىراي كورىندى. ەلگە پايداسى كوپ ءتيدى.
“تاستى جارىپ وسكەندەي تاۋدىڭ قايسار شىنارى,
تەگى مىقتى ادامدار تۇعىردا بەرىك تۇرادى.
داۋىل قىرقىپ بۇتاعىن, ءورت شالسا دا وزەگىن,
تامىرىنان ءنار الىپ, قايتادان كوكتەپ شىعادى.
مىنا دۇنيەدە وشپەيدى اللانىڭ جاققان شىراعى”, – دەگەن ولەڭ جولدارى ءدال وسى وڭايبايداي تەگى مىقتى, ومىردە ءوزىن دالەلدەگەن, مەملەكەت قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتكەن اسىل اعالارىمىزعا ارنالعانداي.
وڭايباي كوشەك ۇلى گۋرەۆ وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ, وبلىستى باسقارىپ تۇرعان 1977-1985 جىلدار ارالىعىندا قىزمەت بابىندا ول كىسىمەن ءبىراز ارالاسىپ, جۇمىس ىستەدىك. مەن ول كەزدە “گۋرەۆۇيقۇرىلىس” كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى, “گۋرەۆنەفتەحيمستروي” ترەسىنىڭ پارتكوم حاتشىسى, “سەلستروي” ترەسىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. ءبىرىنشى حاتشى قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋىنا, اسىرەسە مۇناي سالاسىنا قاتىستى قۇرىلىستاردىڭ سالىنىپ, مۇنايشىلاردىڭ جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا كوپ ءمان بەردى. مۇناي سالاسى ول كەزدە ماسكەۋگە قارايتىندىقتان جاڭا ءبىر قۇرىلىس نىسانى جونىندە رۇقسات الۋدىڭ ءوزى كوپ قيىندىققا تۇسەتىن. ء“تىپتى مۇنايشىلارعا ارناپ باراك تيپتەس ۇيلەر سالۋ ءۇشىن دە ماسكەۋدەگى ءمينيستردىڭ قابىلداۋىن توزىمدىلىكپەن توسىپ وتىرعان كەزدەرىمىز از بولمادى”, – دەگەن سوزدەرى ەستە اعامىزدىڭ. كوشەكوۆتىڭ تۇسىندا مىنە, وسىنداي نىساندار كوپتەپ سالىندى. كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ جانە ءدال انىقتاۋ ماقساتىندا “ەمبىمۇنايگەوفيزيكا” ترەسى, “كازگەوفيزيكا” بىرلەستىگى قۇرىلىپ, ءىرى كەڭىستىكتىكتى قامتيتىن تۇسىرىلىمدەر جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ماسەلەن, 1983 جىلى تەڭىزدە ەكسپەريمەنت ەسەبىندە 620 شارشى شاقىرىم اۋماقتى قامتىعان 3D ءتۇسىرىلىمى جۇزەگە اسىرىلىپ, ول بارلاۋ ۇڭعىمالارىنىڭ ءدال ورنالاستىرىلۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. كەن ورنىنىڭ گەولوگيالىق مودەلى سودان بەرى كوپ وزگەرىسكە تۇسە قويعان جوق.
وڭايباي كوشەك ۇلى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ قۇرىلىسىندا ءجيى بولىپ, قاداعالاپ وتىراتىن. مىنە, وسى ينستيتۋتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن مۇنايشى كادرلار تاربيەلەنۋدە. حالىققا پايداسى زور بۇل جوعارى وقۋ ورنى وڭايباي اعامىزدىڭ سوڭىندا قالدىرعان جاقسى ءبىر ءىسى بولدى.
سونداي-اق وسى كەزەڭدە بوتاقان, ورىسقازعان, وڭتۇستىك-شىعىس قامىستى جانە باسقا دا كەن ورىندارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ولار پايدالانۋعا بەرىلدى. بۋروۆيك, پريدوروجنىي مۇنايشىلار كەنتتەرى بوي كوتەردى. ساعىز, قاراتون سەكىلدى كەن ورىندارىنىڭ بەرەرى تاۋسىلار تۇستا مۇنايشىلار وتباسىلارىنىڭ دالادا قالماي اتىراۋدىڭ اينالاسىنا شوعىرلانۋى ءۇشىن اعامىز ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزدى. كوپتەگەن وندىرىستىك, مادەني-تۇرمىستىق نىساندار سالىندى.
قازىر ەندى وسىنىڭ ءبارى ايتقانعا عانا جەڭىل. ايتپەسە مۇناي ونەركاسىبى وداققا قاراعان كەزدە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا قابىرعاسى قايىساتىن ءوڭىر باسشىلارى ءۇشىن جوعارىداعى تىرلىكتەردىڭ ءبارى ۇلكەن كۇشكە تۇسكەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز.
جالپى مۇنايلى اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ, ونداعى مۇناي قۇرىلىمدارىنىڭ كەڭەس وداعى تۇسىندا دامۋىنا بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەزەكپەن وبلىستى باسقارعان سالامات مۇقاشەۆ, وڭايباي كوشەكوۆ, اسقار ق ۇلىباەۆ سەكىلدى باسشىلاردىڭ ەڭبەگى از بولعان جوق. ويتكەنى ول كەزدە ايماقتاعى ماڭىزدى سانالاتىن بارلىق ىستەر ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قاتىسۋىمەن شەشىلەتىن. قازىر ەندى مۇناي سالاسىنىڭ دامۋى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ ەڭبەگى كەيدە كولەڭكەدە قالىپ كەتىپ تە جاتقانداي اسەر قالدىرادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ءار كەزەڭ ءادىل باعالانىپ وتىرۋى كەرەك.
وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى زەينەتكەرلىككە شىققاندا مۇنان كەيىن قايدا تۇرامىن دەسە دە ولارعا ەرىك بەرىلىپ, قاجەتتى جاعداي جاسالاتىن. قالاۋلارىنا بايلانىستى ماسكەۋ مەن الماتىدان جايلى پاتەرلەر الا الاتىن. ال وڭايباي اعا بولسا, ەلدە قالعاندى ءجون كوردى. مىنە, وسىنىڭ وزىنەن-اق ول كىسىنىڭ ەل مەن جەرگە ماحابباتى ايقىن اڭعارىلاتىنداي. زايىبى ايسۇلۋ اپاي ەكەۋى سەگىز بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ, قازىر اتامەكەنىندە ۇلكەن اۋلەت باسى اتانىپ وتىر.
قىسقاسى وڭايباي اعا ءوزىنىڭ ەل مەن قوعام, ۇرپاق الدىنداعى پارىزىن ادال اتقارعان, كىسىلىك قاسيەتى مول ازامات. ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن كەۋدەسىندەگى لەنين, “قۇرمەت بەلگىسى”, ءۇش ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرى انىق بىلدىرگەندەي. قاريا اتىراۋ قالاسى مەن وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
ەلباسى جۋىقتا وتكەن ۇكىمەتتىڭ ەسەبى تىڭدالعان ارنايى كەڭەستە جانە “نۇر وتان” حدپ بيۋروسىندا سويلەگەن سوزدەرىندە ومىرلىك تاجىريبەسى جوق جاستاردىڭ ءبارىن ورتالىققا جيناي بەرمەي ولاردى سىننان ءوتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جەرلەرگە جىبەرۋ, ال جەرگىلىكتى جەردەگى بىلىكتى دە تاجىريبەلى مامانداردىڭ وسۋىنە ءمان بەرە وتىرىپ, كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن جاساقتاۋ ءىسىن جولعا قويۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. ءيا, ەلدىڭ دامۋىندا بىلىكتى كادرلاردىڭ ماڭىزى زور. مۇنى ءبىز ەڭبەگىمەن, ادالدىعىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن وڭايباي كوشەك ۇلى سەكىلدى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءومىر جولىنا قاراپ اڭعارامىز.
ميلليوندارعا ورتاق سانالاتىن مىنا ومىردە اللا تاعالا بۇكىل ادامزاتقا بىرەگەي سيپات بەرىپ, ادامدىق مىنەز-ق ۇلىق, ويلاي ءبىلۋ قابىلەتىن تەگىس دارىتا وتىرىپ, ءاربىر ادام بالاسىن دۇنيەگە ەكى كەلمەيتىندەي جانە سول قالپىنا قايتا قايتالانبايتىنداي ەتىپ, جەكە تۇلعا رەتىندە اسا ءبىر شەبەرلىكپەن دارالاپ سوققان عوي. ەندەشە ءاربىر ادام وزىنشە ءبىر الەم, ءبىرىن ءبىرى قايتالامايتىن فەنومەن قۇبىلىس. ولاردىڭ وزگەشەلىگى مەن ايىرماسى ومىرلىك ىزدەنىسىندە, ادامعا, ەل مەن جەرگە دەگەن ماحابباتىندا, كىسىگە جاساعان جاقسىلىعى مەن ونەر-بىلىمىندە, ەڭبەگىندە. ادامنىڭ قانداي ەكەندىگىن ءبىلدىرەتىن وسىنداي ءومىر ولشەمدەرى وڭايباي كوشەكوۆتىڭ بەينەسىندە جاقسىلىق جاعىنان جارقىراپ كورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. “اكەڭ ولسە دە, اكەڭنىڭ كوزىن كورگەن ولمەسىن”, دەگەندەي وڭايباي اعانى كورگەن سايىن اكەمدى عانا ەمەس, ولاردىڭ قاتارلاستارى, مەنىڭ ۇستازدارىم – اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ابزال قاسيەتتەرى مەن ەرەن ەڭبەگىن ەسكە الىپ, وسى ۇرپاقتىڭ الدىندا باسىمدى يەمىن.
نۇرپەيىس ماقاشەۆ, “قازاقتۇرىكمۇناي” بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى.
كادىرى بولەك كاراعاڭ
اياۋلى ازامات, كورنەكتى جازۋشى كارىباي احمەتبەكوۆ ەدى, قارىمدى قالامگەرلىك قىزمەتىمەن ۇلتىنا, ونىڭ رۋحاني قازىناسىنا ايتارلىقتاي ولجا سالعان سۋرەتكەر-جازۋشى دەسەم, ونىڭ كوپتەگەن كىتاپتارى جارىق كوردى. ول ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارىن تىزبەلەپ, جەكە-جەكە تالداپ جاتۋعا ءبىر ماقالا اياسىندا مۇمكىندىك از بولعاندىقتان, مەن ونىڭ تۇساۋكەسەر تۋىندىسى “سىي ورامال” مەن سوڭعى جارىق كورگەن شىعارماسى “قاسىرەتكە” عانا توقتالىپ وتپەكشىمىن. بۇل ونىڭ جازۋشىلىق جولىن باعامداپ-باعالاۋعا دا وڭتايلى ءتاسىل.
تۇڭعىش كىتابى – “سىي ورامالعا” كارىبايدىڭ ون اڭگىمەسى توپتاستىرىلعان. وسىناۋ كولەمى شاعىن بولعانىمەن, جازىلۋى كۇردەلى اڭگىمە جانرىندا باعىن سىناعان جاس جازۋشى جۇكتەلەتىن سىننان سۇرىنبەي وتكەن. قاي اڭگىمەسىن دە ءسۇيسىنىپ, قىزىعىپ, باس الماي وقيسىڭ. كارىباي ءوزى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردىڭ, قاسيەتتى قاراتاۋ قويناۋىنداعى ەلدىڭ وتكەن-كەتكەن تاريحىن دا, سالت-ءداستۇرىن دە ساناسىنا ءسىڭىرىپ, جادىنا جازىپ, كوڭىلىنە ۇيالاتىپ, سولاردى كوركەم سوزگە كوشىرۋگە ۇلكەن دايارلىقپەن كەلىپتى. ونىڭ باستى سەبەبى, بىزدىڭشە كارىبايدىڭ ەل ورتاسىندا ۇزاق ءجۇرىپ, كوپ نارسەنى كوكەيىنە ءتۇيۋى دەر ەدىك. ويتكەنى, ول مەكتەپتى بىتىرە سالا, وزگە ارىپتەستەرى سەكىلدى, الماتىعا اتتانعان جوق. ەكى جىل قوي دا باعىپ, وي دا باعىپ بارىپ وقۋعا ءتۇستى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرە سالا, قىزمەتكە ورنالاسىپ السا دا, ەلىنە قايتتى. ءۇش-ءتورت جىل مۇعالىم بولىپ, استاناعا ومىردەن كورگەن-بىلگەنى, كوڭىلگە تۇيگەنى, ويىنا ورالعانى بار, ياعني جازۋشىلىققا قاجەتتى ومىرلىك تاجىريبە جيناپ قايتا ورالعان ەدى. ەشبىرى ەش جەردە جاريالانباسا دا كارىبايدىڭ العاشقى اڭگىمەلەرى سول جاقتا ءجۇرىپ جازىلعان سىڭايلى. وسى “سىي ورامالداعى” “تار كەزەڭ” مەن “جەتىم جاساق” اڭگىمەلەرى جيناقتاعى سۇبەلى, شوقتىقتى شىعارمالار. قارت قاراتاۋ ەلىندەگى زار زامان – جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ تار كەزەڭىنىڭ قاندى وقيعالارىن باياندايتىن ەكى اڭگىمە دە ەلدىك پەن ەرلىكتى كوركەم كەستەلەگەن كەلىستى تۋىندىلار. وقيعالارى نانىمدى, تۇيىندەرى تۇيسىكتى, تىلدەرى توگىلىپ تۇر. ال “توي تارقار”, “ۇكى تاعار”, “شىلدەحانا”, “دومبىرا سازى”, “سىي ورامال”, “قاراگەر”, “شىلدە” تاقىرىپتارى ايتىپ تۇرعانداي, نەگىزىنەن الىستاعى قازاق اۋىلىنىڭ ومىرىنەن الىنعان ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەر. جازۋشى ەل ءىشىنىڭ تىرشىلىگىندەگى قازاقى سالت-ءداستۇردىڭ ۇزىك ۇلگىلەرىن اڭگىمەلەرىنە ارقاۋ ەتىپ, سول ارقىلى جاس ۇرپاققا ومىرلىك ونەگە بولاتىن تۇششىمدى وي, پاراساتتى پىكىر ايتقان. وسىناۋ اڭگىمەلەردەگى سوڭىنا تۇسكەن قالماقتىڭ قالىڭ اسكەرىن اداستىرىپ, بوسقىن ەلدى قۇتقارۋ ءۇشىن جاۋدىڭ جولىن توسىپ, قايمىقپاي قارسى شاپقان شاعىن جاساق قورشاۋدا قالعاندا باتىر قوزى بالاسى بايسۇڭقاردى قايتارىپ جىبەرىپ تۇرىپ: “مەن پارىزىمدى وتەگەن شىعارمىن. ەندىگى ەل قورعاۋ سەنىڭ مىندەتىڭ. موينىڭدا امانات كەتپەسىن. جانىڭ ەمەس, اردىڭ ىسىندە بول” دەپ قوشتاسۋى, ولگەلى جاتقان انەت بابانىڭ قالماق نويانى قاسىنا كەلىپ, ساۋال تاستاعاندا: “شالجيسام, ءتور وزىمدىكى. ال سەنى قاي سور ايداپ كەلەدى: جەرىڭ تارلىق ەتتى مە, كورىڭ تارلىق ەتتى مە؟” دەپ جاۋاپ قايتارۋى; داستان ەسىمدى بالانىڭ سىنىپتاسى توتىجامالعا دەگەن العاشقى ماحابباتى, قاراگەر ايعىردىڭ بوراندا اداسقان جىلقىشى ءالىم قارتتى قۇتقارۋ حيكاياسى, الداپ الىپ قاشقان ايجان قىزدىڭ اقىلى ارقاسىندا امان-ەسەن سۇيگەن جىگىتى ساپارعا قوسىلۋى, تاعى باسقا كەيىپكەرلەر ءومىرىنىڭ ۇزىك سىرلارى ورنەكتەلگەن شىمىر دا شىرايلى تۋىندىلار قالامگەردىڭ دارا قولتاڭباسىن ايعاقتايتىنى ايدان انىق. ال بۇل اڭگىمەلەردىڭ وقىرمانداردىڭ جان-جۇرەگىن باۋراپ الىپ, اسىل قاسيەتىمەن جادىڭدا جاتتالىپ قالاتىنى دا جازۋشى سۋرەتكەرلىگىنىڭ باستى بەلگىسى.
قالامگەرلىك قارىمى ءورىستى دە ءونىمدى جازۋشى كارىبايدىڭ ەل ىشىندە ەرەكشە باعالانعان “القاكول” جانە “قاسىرەت” روماندارى. العاشقى رومان تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندە كوپتەگەن جاعىمدى ماقالالار جارىق كورىپ, لايىقتى باعالاندى. ال سوڭعى جازعان شىعارماسى – “قاسىرەت” رومانى جونىندە جارىتىمدى تالداۋ-ساراپتاۋ بولعان جوق. ول ەل ءومىرى – قوعام تىرشىلىگىندەگى الاساپىران كەزەڭدە جارىق كوردى. سوندىقتان ونى وقىعاندار بولعانىمەن, ادەبي سىننىڭ نازارىنا ىلىككەن جوق. ال شىنىنا كەلگەندە, بۇل جازۋشىنىڭ كەزەڭدىك تە ايتۋلى تۋىندىسى ەدى. سونداي-اق ونىڭ جازىلۋ شەبەرلىگىن ايتپاعاندا, تاقىرىبى تىڭ – قازاق ادەبيەتىندە سيرەك قالام تەربەگەن تۋىندى-تىن. رومان ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ العان وقيعالارعا, زامان مەن قوعامنىڭ كەلبەتىن كوركەم ادەبيەتتە كورسەتۋگە ارنالعان ارنالى دا ايشىقتى شىعارما.
اتالمىش روماندا كوتەرىلگەن كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەر بۇگىنگى قوعامدىق ءومىردىڭ اينىماعان ايناسى ىسپەتتى قابىلدانارى حاق. ونىڭ قاتپارى قالىڭ, ءتۇيىنى شەشىلمەگەن تولعاقتى وي-پىكىرلەرى توعىسقان تولىمدى تۋىندى ەكەندىگىن, قىسقا قايىرىپ بولسادا, ەسكە سالا كەتكەن ءجون بولار دەيمىن.
رومان ەلىمىزدەگى قايتا قۇرۋ كەزەڭى باستالىپ كەتكەن تۇستا جازىلىپ, جاريالاندى. سوندىقتان دا بولار, وندا جەرىنە جەتكىزە جازىلماي ءجۇرگەن, قوعامدىق ءومىردىڭ ورگە باسۋى مەن گۇلدەنۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ, شەشىمىن تاپپاي شيەلەنىسكەن كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر قوزعالعان. ايتالىق, ءبىر كەزدەرى قازاق جاستارىن جاپپاي قوي باعۋعا جىبەرۋدى كوزدەگەن, ءسويتىپ, جوعارى ءبىلىم الىپ, بىلىكتى مامان بولۋلارىنا شەك قويعان ۇرداجىق ۇراندار كوتەرىلگەنى ەسىمىزدە. مەكتەپ بىتىرە سالىپ شوپان تاياعىن قولىنا ۇستاپ, تابانداتقان ەكى جىل قوي باعىپ, ونىڭ قىر-سىرىن ءوز باسىنان وتكەرگەن كارىباي وسى ماسەلەنى تەرەڭنەن تولعاپ, ونىڭ جاس ۇرپاققا جاسالعان زياندى ارەكەت بولعاندىعىن اشىنا جازعان. روماندا سونداي-اق كۇزگى-كوكتەمگى لايساڭدا, قىسقى قاقاعان قارلى بوراندا بەينەت كەشىپ, مال باققان سول شوپان ەڭبەگىنىڭ بوداۋى دا بولىمسىز ەكەندىگى بۇلتاقسىز-بوياماسىز اقيقات ارقىلى باياندالعان. بۇل شىعارماداعى نەگىزگى كەيىپكەردىڭ ءبىرى, كەزىندە قوي باققان, قازىر بەلگىلى جورنالشى ەرتاعىنىڭ ءومىر-تاعدىرى ارقىلى ادەمى ادىپتەلگەن.
شىعارمادا دالادا ءوسىپ, قالاعا قونىس اۋدارعان وقىعان قازاقتاردىڭ ۇلتتىڭ بولمىس-بىتىمىنەن ايىرىلا باستاعانى, ولاردىڭ مادەنيەت تۋرالى تۇسىنىكتەرىنىڭ تايازدىعى دا اشىنا ايعاقتالعان. جازۋشىنىڭ بۇل ورايداعى پايىم-پاراساتى ەرتاعىنىڭ ەلدەن كوشىرىپ اكەلىپ, قولدارىنا العان قارت شەشەسىن قالا تۇرمىسىنا لايىقتاپ كيىندىرۋگە, ياعني كەلىنشەگى ەكەۋى كيمەشەگىن تاستاتىپ, شاشاقتى ورامال سالعىزۋى, قامزولىن كيگىزبەي پلاشش اپەرۋى, شاپانىن شەشتىرىپ, پالتوعا اۋىستىرۋى سياقتى ارەكەتتەرىنىڭ ءجون-جوسىقسىز ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, وسىعان بايلانىستى كوشەلى ويلارىن ورتاعا سالۋى ارقىلى كورىنىس تاپقان. كەيىپكەردىڭ “وسى بىزدىكى نە قىلعان شالا ءب ۇلىنىس... جۇرت نە ىستەپ, نە قويسا, نە ءىشىپ, نە كيسە, سوعان كوزسىز ەلىكتەي بەرۋ... كادىمگى توعىشارلىق تۇسىنىكتىڭ ءوزى ەمەس پە؟ جاسى كەلگەن كىسىنىڭ... ءوز ءومىرى, ءوز تانىمى, ءوز تاريحى بار, ءتىپتى ءوز تالعامى بار دەپ نەگە ساناسپاسقا...” ءسويتىپ, كەلىن مەن بالا وزدەرىنىڭ ءۇستىرت پايىم, شالا تۇسىنىگىن ەلدىڭ اتىنا اۋدارىپ, سونىمەن اقتالماققا تىرىسقان تەرىس تۇسىنىكتەرىنەن اينيدى. مىنە, وسىلايشا جازۋشى وقىرمانعا وي سالىپ, قازاقى قالپىمىزدى سارىمايداي ساقتاۋ قاجەتتىگىن, سول ارقىلى ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىمىزدى ۇستانعان, حالىقتىق قاسيەتتەرىمىزدى جوعالتپاعان ەڭسەلى ەل قاتارىندا بولاتىنىمىزدى ەسكە سالىپ وتىر.
اتالمىش شىعارمادا قالاداعى قازاق بالالارىن انا تىلىندە وقىتۋ, سول جولداعى جانعا باتقان جاعداياتتار تۋرالى دا ورنىقتى ويلار ورتاعا سالىنعان. بۇل ءوزى كەشەگى كەڭەستىك زاماندا عانا ەمەس, كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىمىن تاپپاعان اسا ءماندى ماسەلە ەكەندىگى, قالامگەردىڭ ۇلتتىق ۇستانىمىنىڭ كوكەيكەستىلىگىن كورسەتسە كەرەك. تاعى دا سول جازۋشىنىڭ ەرتاعىنىڭ اۋزىنا سالعان سوزدەرىنە قۇلاق قويامىز. “سۇتكەنجە, سەن ءتۇسىن, ءسال قيىندىقتان قاشقاقتايمىز دەپ ءجۇرىپ, ەلدىك قاسيەتىمىزدەن قالاي ايىرىلىپ قالعانىمىزدى بىلمەي قالامىز”. بۇل بارىمىزگە, بار قازاققا ارناپ ايتىلعان ەسكەرتپە ەمەس دەي الاسىز با؟!
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, ەگەمەن ەل قاتارىنا قوسىلساق تا, ىرگەمىزدى بەكىتىپ, بايتاق دالامىزعا يە بولاتىن ۇرپاق ءوسىرۋ مىندەتى ءمىنسىز ەمەس دەي المايمىز. باسىندا باسپاناسى, ىستەيتىن جۇمىسى جوق جاستار ۇيلەنىپ, وشاعىنىڭ ءتۇتىنىن تۇزەتپەسە حالىق سانى قايتىپ وسپەكشى. وسى ماسەلە دە جازۋشى نازارىنان تىس قالماعان. كەلىنىنىڭ شاھارلى جەردە كوپ بالا تۇرماق, ەكى-ءۇش بالانىڭ دا تاۋقىمەتى از ەمەس, سىزدەر قۇساپ كوپ بالا تۋىپ, ونى ءوسىرىپ, جەتىلدىرەم دەگەنشە دە شاشىمىز اعارىپ كەتەر دەگەن سىلتاۋىنا اجەي دە كوكەيگە قوناتىن اتالى سوزبەن جاۋاپ قايىرادى: ء“اي, شىراقتارىم-اۋ, ءوز نارەستەلەرىڭدى ءوز قۇرساقتارىڭدا وزدەرىڭ تۇنشىقتىرعانعا شاشتارىڭ اعارماي ما, قۇداي الدىندا كۇناھار بولدىم دەمەيسىڭدەر مە؟ الدىمەن وسىنى ويلاساڭدار ەتتى” دەپ سىبىرلاي سويلەپ, سىر اشۋى قانداي جاراسىمدى. بۇل اقىلگويسۋ ەمەس, جۇرەك ءسوزى, ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ ءتالىمى.
جازۋشىنىڭ وسىناۋ رومانى باستان-اياق كەشەلى-بۇگىنگى قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن ەسكە سالىپ, ون سان كەيىپكەرلەرىنىڭ وسى ورايداعى وي-تولعامدارىن ورتاعا سالادى. مىسالى, تىڭ يگەرۋ, وتان قويماسىنا ميلليارد پۇت استىق قۇيۋدى جەلەۋلەتكەن جىلدارى اۋىلدا تۇرىپ تا, جۇرت قولدا مال ۇستاۋدىڭ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى, ال ونىڭ كۇنكورىسكە تيگىزگەن زالالى از بولىپ پا ەدى؟! اۋىل ادامدارىنىڭ تراكتورلاردىڭ ىرگەدەگى مال جايىلىمىنا ارنالعان جەردىڭ قىرتىسىن سىپىرىپ جاتقانىن كورگەندە تۋرا ءوز تەرىلەرىن اياۋسىز سىدىرىپ جاتقانداي سەزىنۋىن قالامگەردىڭ اسا ءبىر تەبىرەنىسپەن, كوركەمدىك كەستەسىنە وراپ, تاماشا سۋرەتتەگەنىنە قالاي ريزا بولماسسىڭ. راس, بۇل وتكەندەگى تىرشىلىك, الايدا, ونىڭ الداعى ومىرگە دە ساباق بولارى ءسوزسىز.
جازۋشى كارىباي وسىدان جيىرما جىل بۇرىن جازىلسا دا ءوز رومانىندا بۇگىنگى قوعامنىڭ كورىنىستەرىن, تىرشىلىك تاۋقىمەتتەرىن كورىپكەلدىلىكپەن كورسەتىپ كەتىپتى. بۇگىنگى قالا جاعالاعان قازاق جاستارى, كەشەگى گۇلدەنگەن اۋىلدىڭ بۇگىنگى سۇرقى, ياعني قاڭىراپ, يەسىز قالعان كەزىنىڭ سۋرەتى جان اۋىرتا جازىلعان. وقىپ وتىرىپ ءىشىڭ اشيدى, ەل ەرتەڭىنە الاڭدايسىڭ. جىلما-جىل ۇيگە ءۇي, تۇتىنگە ءتۇتىن قوسىلىپ, كادىمگىدەي قوردالانىپ قالعان, جۇرتتىڭ كىرىپ-شىعىپ جاتاتىن كەڭسەسى, بالاباقشاسى مەن مەكتەبى, باعاتىن مالى, سالاتىن ەگىنى بار كەشەگى قازاق اۋىلدارىنىڭ كونە جۇرتى بۇگىندە, كوپ رەتتە قاڭىراپ بوس تۇرعانى وتىرىك پە؟! اتا-بابامىزدىڭ باياعىدان كەلە جاتقان قونىسى, ونى تاستاپ, باسقا جاققا اۋا كوشكەن, جايلى جەر ىزدەگەن ەل ادامدارىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ تاعدىرى الەۋمەتتىك ماسەلەسى بولسا, سونى جازۋشى ەلدەن بۇرىن ەسكە سالعان. ول شىعارما سونىسىمەن دە قىمبات. ارينە, بۇل جاعداي جاقسارماس, ءومىر-تۇرمىس وزگەرمەس دەپ ءۇمىت ۇزبەيمىز, الايدا, ارتىن ويلاپ الاڭداۋ ەل باسشىلارىنىڭ باستى قاپەرىندە بولاتىن ماسەلە.
ەلدىكتىڭ ەرتەڭىنە بالتا شاباتىن كەسەلدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – اراق ءىشۋ. بۇل ءوزى سىرتتان كەلگەن سىرقات. قىمىز, شۇبات, ايران, كوجەدەن وزگە سۋسىنى جوق قازاقتىڭ اراققا قۇمارتقانىنا دا ءبىرشاما جىلدار ءوتتى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى, تاۋەلسىزدىك الىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيار تۇستا ءتىپتى ءورشىپ كەتكەنىن كوزىمىز كورىپ-اق ءجۇر. ۇلتىمىزدىڭ ءوزىنىڭ ومىرشەڭ قاسيەت-سالتىن ساقتايتىن, ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگىن, دەنىنىڭ ساۋلىعىن, ءتانىنىڭ تازالىعىن, ءسويتىپ ءتۇرلى ىندەتتەن بويىن اۋلاق ۇستاۋىن قانداستارىم, سول ءۇشىن ءتىپتى كۇرەسپەسەڭ قانشا بەرىك سانالساڭ دا ساناڭ دا, تىرشىلىگىڭ دە ازىپ-توزىپ كەتەرى ءسوزسىز. بۇل ءوزى جالعىزدىڭ ەمەس, جالپاق ەلدىڭ پارىزى. مىنە, جازۋشى وسىنداي وي تۇيۋگە كوزىڭدى اشاتىن اقيقاتقا جۇگىندىرەدى.
ال روماندا ايرىقشا ايشىقتالىپ, بارشا شىندىعى جارقىراتا جازىلعان وتىز ەكىنشى جىلعى قولدان جاسالعان اشارشىلىق پەن وتىز جەتىنشى جىلدىڭ ەلدى قان قاقساتىپ كەتكەن ناۋبەتى, ودان ەس جيناۋعا دارمەن كەلتىرمەي باستالعان قىرعىن سوعىس سياقتى حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى وقيعالار نەبىر ادام تاعدىرلارى ارقىلى وزگەشە كەستەمەن ورنەكتەلگەن. ءتول تاريحىمىزدا شەت جاعاسى عانا ايتىلىپ كەلگەن وسىناۋ زۇلمات زامان شىندىقتارى كوركەم ادەبيەتتە دە كوپ جازىلا قويعان جوق ەدى. مىنا رومان سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ تۇر.
بۇل نەبىر ناۋمەتتى باستارىنان كەشىرىپ, قانشا تاۋقىمەت تارتسا دا ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنەن اينىماعان, ادالدىق جولىنان اداسپاعان, قازاقى قالىپتارىن ساقتاعان وشاقباي, جولىمبەت, قاراشاش, قالدىقىز, ەرتاعى, قايىم سىندى ورتالىق كەيىپكەرلەردىڭ وبرازدارى, ءىس-ارەكەتتەرى, بولمىس-بىتىمدەرى ارقىلى حالقىمىزدىڭ تالايىنا جازىلعان قاسىرەتتى تاعدىرىن, سول كەلمەسكە كەتكەن كەزدەردىڭ ەندى قايتالانباۋىن ويلاپ, سونىڭ اششى ساباعىنان ءتالىم الۋدى كوكسەگەن جازۋشىنىڭ ارمان-اڭسارى, ىزگى نيەتى, اق تىلەگى, كەيىنگى ۇرپاققا – ۇلتىنا اماناتتاعان ومىرلىك وسيەتى دەپ قابىلداۋعا لايىق تۋىندى.
ءوزى ولسە دە, وشپەس ءىز – تاماشا كوركەم شىعارمالار جازىپ قالدىرعان كورنەكتى قالامگەر كارىباي احمەتبەكوۆ, مىنە, وسىنداي ازامات ەدى.
قۋانىشباي قۇرمانعالي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.