جاقىندا شىمكەنتتە 16 جاسار بالا ءوز ءومىرىن قيدى. ءدال سول كۇنى ول اپكەسىنە حابارلاسىپ, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ مازا بەرمەۋىنە سىلتەپ جەتى مىڭ تەڭگە سۇراعان ەكەن. ال ۇيگە كەلگەندە قالتاسىندا 500 تەڭگە بولماعانى ءۇشىن تەست تاپسىرا الماعانىن ايتقان. ۇلىنىڭ اشۋلى ەكەنىن بايقاعانىمەن, اناسى وعان اسا قاتتى ءمان بەرە قويمايدى. ناتيجەسى – سۇم اجال. ءدال وسىنداي وقيعالار قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇكپىرىندە قايتالانىپ جاتىر. بۇل دەرت قىزىلوردا وبلىسىن دا اينالىپ وتپەدى. سول سەبەپتى ءبىز وبلىستىڭ ءتۇرلى ماماندارىمەن بىرنەشە جىلدان بەرى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, الەمدىك تاجىريبەنى زەرتتەدىك. تۇيگەنىمىز, سۋيتسيد – جۇيەلى ارەكەتتى تالاپ ەتەتىن اسا كۇردەلى پروبلەما.
ماسەلەمەن جوسپارلى تۇردە كۇرەسۋ ءۇشىن 2015 جىلى بۇۇ-نىڭ بالالار قورى مەن ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى بىرلەسىپ قىزىلوردا وبلىسىندا «كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى سۋيتسيدتەر پرەۆەنتسياسى» اتتى قاناتقاقتى جوبانى باستادى. نەگىزگى يدەيا – وزىنە ءوزى قول جۇمساۋعا بەيىم وقۋشىنى الدىن الا انىقتاپ, ونىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ. قازاقستاندا العاش رەت ىسكە اسىپ وتىرعان بۇل جوبا كاسكادتىق ءادىس ارقىلى جۇزەگە استى. الدىمەن, يتاليالىق مامان ميريام يوزۋ وبلىستاعى ورتا مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردىڭ 120 مەكتەپ پسيحولوگى ءۇشىن سەمينار وتكىزدى. ودان سوڭ رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى ارنايى ىرىكتەلگەن 22 ادامدى جاتتىقتىرۋشى بولۋعا دايىنداپ, ولار ءوز كەزەگىندە 445 پەداگوگ-پسيحولوگقا ارنايى كۋرس وتكىزدى. كاسىبي شىڭدالعان جارتى مىڭعا جۋىق پەداگوگ-پسيحولوگتار 23 630 مۇعالىمدى, تەحنيكالىق جانە مەديتسينالىق قىزمەتكەردى سۋيتسيدتىك بەلگىلەردى انىقتاۋعا ۇيرەتتى. وسىلايشا, بالامەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن بۇل ماماندار «سۋيتسيد ساقشىلارىنا» اينالدى. وقۋ-جاتتىقتىرۋ كۋرستارىندا ءسۋيتسيدتىڭ تەوريالىق تۇستارى, بالانىڭ وزىنە قول جۇمساۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بىلدىرەتىن تىكە جانە جاناما دەرەكتەردى تانۋ تاسىلدەرى قامتىلدى.
جوبانىڭ ەكىنشى نەگىزگى كومپونەنتى – جاسوسپىرىمدەردەن الىناتىن ساۋالداما. بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارىمەن ازىرلەنگەن بۇل ساۋالداماداعى كەي سۇراقتار ءبىر قاراعانعا وعاش كورىنۋى مۇمكىن. مىسالى ء«ومىرىڭىزدى قيعىڭىز كەلدى مە؟ ول تۋرالى ويلادىڭىز با؟», ء«ومىرىڭىزدى قيۋعا ارەكەت جاساپ كوردىڭىز بە؟» دەگەن اشىق سۇراقتارعا ءوزىمىز دە توسىرقاي قاراعانىمىز راس. سول سەبەپتى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ورلەۋ» بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ۇلتتىق ورتالىعى, قازاق پسيحولوگيا قوعامى جانە رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ماماندارىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, سۇراقتاردى ساراپتادى. ساراپتاما سۇراقتاردىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتپەيتىندىگىن كورسەتتى. سۋيتسيدتىك ويى بار بالالار, ادەتتە سىرتتان كومەك كۇتەدى, ءوزى سەنەتىن ادام بولسا, اشىق اڭگىمەدەن قاشپايدى, ولار وزدەرىنىڭ ويى تۋرالى ءسوز ارقىلى نەمەسە ءىس-قيمىل ارقىلى بەلگى بەرەدى, دەمەك تىكەلەي سۇراقتار قويۋ ارقىلى سۋيتسيدكە بەيىم وقۋشىلاردى دەر كەزىندە انىقتاپ, ولارعا كومەك كورسەتۋگە بولادى.
ساۋالداما ارقىلى 1907 ءجاسوسپىرىم «قاۋىپ» توبى رەتىندە انىقتالدى. ساۋالداماداعى جاۋاپتىڭ راس-وتىرىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن بۇل وقۋشىلارمەن سۇحبات جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, باستاپقى تىزىمنەن 1679 بالا «جوعارى قاۋىپ-قاتەر» توبىنا ەنگىزىلدى. اتا-انالارىنا حابار بەرىلىپ, كەلىسىمىن العان سوڭ توپتاعى 1494 بالاعا دارىگەرلىك, 432 بالاعا پسيحياتريالىق كومەك كورسەتىلدى. 185 بالا دارىگەرلىك كومەكتەن باس تارتىپ, وقۋ ورنىنداعى پسيحولوگتىڭ باقىلاۋىنا الىندى.
«قاۋىپ» توبى انىقتالعاننان كەيىن, بارلىق 8-10 سىنىپ وقۋشىلارىنا جانە كوللەدجدەردىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە پسيحولوگيالىق ساباقتار وتكىزىلدى. ساباق بارىسىندا ولار «پسيحيكالىق دەنساۋلىق», ء«وز-وزىنە كومەكتەسۋ بويىنشا كەڭەستەر», «دەپرەسسيا جانە سۋيتسيد تۋرالى ويلار», «دوسىڭ قيىن جاعدايعا تاپ بولسا, قالاي كومەكتەسۋگە بولادى؟» تاقىرىپتارىندا ماعلۇماتتار الىپ, ءوز ويلارىمەن ءبولىستى.
قاناتقاقتى جوبانىڭ ناتيجەلەرى مەن قورىتىندىلارى 2017 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندەگى ءوڭىر وكىلدەرۋىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسيادا جاريالاندى. باستى ناتيجەلەرگە كەلەر بولساق, جوبا بارىسىندا ءبىلىم الۋشىلار بارلىق مالىمەتتىڭ قۇپيا ساقتالىناتىندىعىن ءتۇسىنىپ, ويىن اشىق ايتىپ, مەكتەپ پسيحولوگىمەن ءوزارا سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلدى. وقۋشىلار بەيمەزگىل ۋاقىتتا دا مەكتەپ پسيحولوگتارىنا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اقىل كەڭەستەر سۇراپ, قيىن جاعداياتتارى تۋرالى بولىسە باستادى. بۇعان ءتىپتى اتا-انالار دا ءوز ريزاشىلىقتارىن بىلدىرۋدە. پسيحولوگ پەن وقۋشىنىڭ اراسىنداعى سەنىمدى قارىم-قاتىناس – بالانى امان الىپ قالۋدىڭ نەگىزگى شارتى. سونداي-اق «قاۋىپ» توبىنا ءتۇسىپ, مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن بالالاردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىق تۋرالى ءبىلىمى ارتىپ, جاڭا ورتاداعى قۇربى-قۇرداستارىنىڭ بويىنان كۇيزەلىس بەلگىلەرىن اڭعارىپ, قاجەتتى امالداردى جاساي الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. وسىلايشا, كەزىندە وزىنە قول جۇمساۋدى ويلاستىرعان بالانىڭ ءوزى «سۋيتسيد ساقشىسىنا» اينالا ءبىلدى.
ساۋالدامانىڭ ءوزى دە تەراپيالىق اسەر بەرەتىندىگى انىقتالدى. مۇنى پەداگوگ-پسيحولوگتارعا كەلەتىن بالالار سانىنىڭ 2 ەسە وسۋىنەن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار جوبا اياسىندا پسيحيكالىق دەنساۋلىق پروبلەمالارىمەن قاتار, سوماتيكالىق اۋرۋلاردى دا ەمدەۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ماسەلەن, ءتان كەمشىلدىگىنەن قىسىلىپ, كوپ جىلدىق كۇيزەلىستە جۇرگەن ءبىر وقۋشى مەكتەپ پسيحولوگىمەن اشىق سويلەسكەن سوڭ, حيرۋرگكە جىبەرىلىپ, ۇزاق جىلدار مازالاعان ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تاپتى.
ءبىر قىزىعى, قوعامدا سۋيتسيدكە كوبىنە وقۋ ۇلگەرىمى ناشار, تۇرمىستىق جاعدايى تومەن, كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ بالالارى بەيىم بولادى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي, ۇزدىك باعاعا وقيتىن, ءتارتىبى جاقسى, باقۋاتتى ءارى زيالى وتباسىنىڭ بالالارى دا «قاۋىپ» توبىنا كىرىپ وتىر.
وبلىستا قاناتقاقتى جوبا ەنگىزىلگەنگە دەيىنگى ەڭ اۋىر كورسەتكىش 2013 جىلى بولعان ەدى. دەرتتىڭ بۇل تۇرىنەن 18 بالا كوز جۇمسا, بۇدان بولەك 13 ءجاسوسپىرىم ءوز ءومىرىن قيۋعا تالپىنىس جاساپ, ءساتىن سالىپ ماقساتىنا جەتە الماعان. جوبا ەنگىزىلگەن العاشقى 2015-2016 وقۋ جىلى 9 بالا وزىنە قول جۇمساپ قايتىس بولىپ, 22 بالا سۋيتسيدتىك ارەكەت جاساۋمەن شەكتەلسە, 2016-2017 وقۋ جىلى قايتىس بولعانى 9, تالپىنعانى 12 بولعان. ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلى 6 وقۋشى كوز جۇمىپ, 5-ەۋى ارەكەت جاساپ, ءولىم اۋزىنان قالعان. ياعني جوبا بارىسىندا سۋيتسيد دەڭگەيى تومەندەگەن.
سىرىم اسقاروۆ «قىزىلوردا وبلىستىق وقۋ ورتالىعى (ادىستەمەلىك كابينەت)» كمم-ءنىڭ ديرەكتورى
قىزىلوردا