بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ مۇراتساي اۋىلىندا تۇرعان رۋفات حابيەۆ پەن سىمبات قاپەزوۆانىڭ وتباسى اياق استىنان تاعدىردىڭ سىناعىنا ءتۇستى. ءبىر جىل بۇرىن شاڭىراقتاعى جالعىز ۇلى باقىتنۇردىڭ اۋىر ناۋقاسقا ۇشىراعانى بەلگىلى بولدى...
سىمبات قاپەزوۆا مۇراتساي اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. كۇيەۋى رۋفات قابيەۆ تە وسى اۋىلدىڭ تۋماسى. سىمبات ورال قالاسىندا جوعارى ءبىلىم العان سوڭ تۋعان اۋىلىندا مەكتەپتە مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ قىزمەت ەتكەن. 2013-2016 جىلدارى اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىندە جۇمىس ىستەدى. بەلسەندى, قولعا العان ءىسىن جاپىرىپ جىبەرەتىن جىگەرلى جاس 2016 جىلدىڭ باسىندا ورال قالاسىنا اۋىسىپ, وبلىستىق جاستار شىعارماشىلىعى ورتالىعىنا جۇمىسقا تۇردى. الايدا اۋىلداستارى سول جىلى تامىز ايىندا اتتاي قالاپ ەلگە شاقىرىپ الدى. اۋىل اكىمى قىزمەتىنە! ءسويتىپ سىمبات قاپەزوۆا وبلىستاعى ساۋساقپەن سانارلىق ايەل اكىمنىڭ ءبىرى ءارى ەڭ جاس باسشى اتانعان.
ءومىردىڭ وزگەرۋى اياق استىنان ەكەن عوي. سىمبات پەن رۋفاتتىڭ جالعىز ۇلى, سەگىز جاسار باقىتنۇر 2017 جىلى قاڭتاردا قاتتى اۋىرىپ, اۋداندىق اۋرۋحاناعا ءتۇستى. قىزۋى تۇسپەيدى, ءىشى ءوتىپ, اياق-قولى سارعايىپ كەتكەن. ساناۆياتسيامەن ورالعا جەدەل جەتكىزىلگەن ءسابيدىڭ قوس بۇيرەگى بىردەي ىستەن شىققاندىعى بەلگىلى بولدى...
– باقىتنۇر 1,5 جاسىنان باستاپ اۋىردى. بۇيرەك اۋرۋىنىڭ بەلگىلەرى سول كەزدەن بايقالعان سياقتى. ونى قايدان بىلەيىك؟! 2 جاسىندا تالما ۇستاپ, اۋرۋحاناعا ءتۇستى. «انەميا», «سالقىن تيگەن» دەپ ەمدەلدى. اقىرى 8 جاسىندا, بۇيرەك سىرقاتى 5-ستادياعا جەتكەندە عانا ءبىلىپ, «اھ» ۇرىپ قالدىق. قانداعى موچەۆينا – 24, كرەوتەنين 90 پايىز بولدى – دەيدى سىمبات.
جەدەل جولدامامەن استاناداعى «انا مەن بالا» عىلىمي ورتالىعىنا جەتكىزىلگەن باقىتنۇردىڭ ءومىرى قىل ۇستىندە تۇرعانىن دارىگەرلەر اتا-اناسىنا اشىق ايتىپتى. ادەتتە بۇيرەك جەتىمسىزدىگىنە شالدىققان بالا دياليزگە جالعانادى, التى اي ۋاقىت اعزانى جاساندى بۇيرەككە ۇيرەتەدى. بىراق باقىتنۇردا مۇنداي مۇرسات بولماعان. جالعىز جول – جەدەل ترانسپلانتاتسيا. ياعني, سابيگە شۇعىل تۇردە ساۋ بۇيرەك سالۋ كەرەك.
– رۋفات تا, مەن دە بالامىزعا بۇيرەگىمىزدى بەرۋگە دايىن بولدىق. بىراق مەن كۇيەۋىمە: «سەن جۇمىس ىستەۋىڭ, وتباسىڭدى باعۋىڭ كەرەك, جاۋاپتى ادامسىڭ!» دەدىم. ەڭ سوڭىندا «ماماندار بىلەدى» دەدىك, – دەيدى سىمبات.
كونسيليۋم كەزىندە سىمبات اسا سابىرلى بولىپتى. دارىگەرلەر «ەكەۋىڭىزدىڭ دە بۇيرەگىڭىز باقىتنۇرعا ۇيلەسەدى. اكەسىنىكى ءسال ۇلكەندەۋ, ال اناسىنىكى ۇيلەسە قالادى. كوبىنە بۇيرەكتى اناسى بەرەدى» دەگەنىمەن, شەشىمدى وزدەرىنە قالدىرعان. باقىتنۇردى الدىنا الىپ وتىرعان سىمبات اقىرىن, بىراق سەنىمدى داۋىسپەن: «مەن قورىقپايمىن. مەنى قورقادى دەپ ويلاماڭىزدار. بالامدى ساقتاساڭدار بولدى», دەدى.
وسىلايشا ناۋرىزدىڭ التىسى كۇنى وتا جاسالدى. انا بۇيرەگى بالاعا بەرىلدى. وتا وتە ءساتتى شىعىپتى. تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان باقىتنۇردىڭ جاڭا عۇمىرى باستالدى...
* * *
باس-اياعى بىرەر ايدىڭ ىشىندە تاعدىرى تۇبەگەيلى وزگەرگەن سىمبات استانادان ەلگە مۇلدە باسقا ادام بولىپ ورالدى. ومىرىندە دارىگەرگە قارالىپ, پىشاققا ءتۇسىپ كورمەگەن كەلىنشەك ءبىر ساتتە ء«وز ەركىمەن» مۇگەدەك بولىپ قالار دەپ كىم ويلاعان؟!
وتا مەملەكەت كومەگىمەن, تەگىن جاسالدى دەگەنمەن, جول, تاماق, تاعى باسقا شىعىندارى بار, ولار ءبىراز قارىزدانىپ قالعان ەدى. دارىگەرلەردىڭ «دەمالىس كەرەك» دەگەنىنە قاراماستان سىمبات ەلگە كەلىسىمەن جۇمىسىنا شىعىپ كەتتى. اۋىل اكىمىنىڭ قىزمەتى قىم-قۋىت قوي. رۋفات بولسا, وزگە اۋىلدا ۋچاسكەلىك ينسپەكتور. باقىتنۇردى دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندا بولۋى ءۇشىن ورالعا قالدىرۋعا تۋرا كەلدى. جانىنا اتا-اجەسىن قالدىرىپ, اۋىلعا ورالعان سىمبات دەنساۋلىعىنىڭ بۇرىنعىداي ەمەستىگىن بايقاعان. بالا اۋىرعان كەزدە جان-جۇيكەسىنە تۇسكەن سالماق, اۋىر وتا, ءبىر مۇشەسىنەن ايىرىلۋ – مۇنىڭ ءبارى ءىز-ءتۇزسىز قايدان كەتسىن؟! «مامىر بويى قىزۋىم كوتەرىلىپ ءجۇردى. «اۋىرماۋىم كەرەك!» دەدىم وزىمە. ءسويتىپ ماۋسىمدا كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىمدى الىپ, قىزمەتتەن بوساتۋعا ارىزىمدى جازدىم. بىراق جاز بويى اۋىردىم, اناليزدەرىم جامان بولىپ كەتتى, اقىرى اۋرۋحاناعا جاتىپ قالدىم. وزىمە دە كۇتىم كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم», دەيدى ول.
قازىر سىمبات كۇيەۋى رۋفاتتىڭ جۇمىس بابىمەن جانىبەك اۋدانى قايرات اۋىلىندا تۇرىپ جاتىر. ءوزى دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المايدى. ءارى قاراجات تا كەرەك, وتباسى بيۋدجەتىنە ءسال دە بولسا قوسىمشا كەرەك. اۋدان, اۋىل باسشىلارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ جاقىندا عانا اۋىلدىق مەكتەپتەن جارتى شتاتتىق لابورانت قىزمەتىنە ورنالاسقان. ايلىعى 15 مىڭ تەڭگە.
ءبىر قىزىعى, ەلىمىزدە ءوز ەركىمەن دونور بولىپ, ءبىر بۇيرەگىنەن ايىرىلعان ادامدار مۇگەدەكتىك جاردەماقى الا المايدى ەكەن. ونى ايتاسىز, وزگەگە كومەكتەسىپ, ءوز اعزاسىن ترانسپلانتاتسيا جاساۋعا كەلىسكەن جان ول ءۇشىن قارجى الاتىن بولسا, قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى.
بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇيرەگى اۋىراتىن 450 بالا ەسەپتە تۇر ەكەن. ال وڭىردەگى ەكى دياليز ورتالىعىندا 180 ادام ەم الادى. ولار «جاساندى بۇيرەك» اپپاراتىنا تاڭىلعان. وسى كەزگە دەيىن وڭىردە 4 ءسابي مەن 32 ەرەسەك ادامعا ترانسپلانتاتسيا جاسالىپتى. ال قازىر وبلىستا 100-گە جۋىق ادام بۇيرەك دونورلىعىن كۇتىپ ءجۇر.
سىمباتتىڭ ءبىر كەزدەگى ارىپتەستەرى, بوكەي ورداسى اۋداندىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ, سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ ءبولىمى مەن دەمالىس ورتالىعى «مەيىرباندىق كۇندەرى» ايلىعى اياسىندا تاعدىردىڭ اۋىر سىناعىنا ۇشىراعان بالاقايعا كومەك قولىن سوزىپ, سايقىن سەلوسىنىڭ تۇرعىندارىنا «جۇرەكتەن – جۇرەككە» اتتى قايىرىمدىلىق كونتسەرتىن بەردى. رۋفاتتىڭ ارىپتەستەرى دە وتادان كەيىن بىرجولعى كومەك كورسەتكەن. مۇنىڭ ءبارى تەڭىزگە تامعان تامشىداي بولسا دا, اق جۇرەكتەن شىققان شىنايى كومەك بولعاندىعىمەن قىمبات.
* * *
قۇدايعا شۇكىر, باقىتنۇرعا انا بۇيرەگى تولىق ۇيلەسىپ كەتىپتى. تەك ءالى دە دارىگەرلەردىڭ تولىق باقىلاۋىندا بولۋى ءتيىس. اپتا سايىن بىرنەشە كۇردەلى اناليز تاپسىرادى. ونى استاناعا جولدايدى. استاناداعى ماماندار ءسابيدىڭ قانىن زەرتتەپ, اعزاداعى وزگەرىستەرگە سايكەس اپتا سايىن بەرىلەتىن دارىلەردىڭ مولشەرىن بەكىتەدى. باقىتنۇردىڭ اي سايىن ىشەتىن دارىلەرىنىڭ قۇنى وتە قىمبات, 2 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەتىن كورىنەدى. ايتەۋىر, ونىڭ نەگىزگى بولىگى مەملەكەت ەسەبىنەن, تەگىن بەرىلىپ جاتىر.
باقىتنۇر قازىر ورال قالاسىندا. ويتكەنى بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ قاداعالاۋىندا بولۋى ءتيىس. تالاپ سونداي. اتاسى عۇبايدوللا قابيەۆ باسقا شارۋانىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, ورالعا كەلگەنىنە ءبىر جىلعا جاقىنداپ قالدى. 60 مىڭ تەڭگەگە پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتقان اقساقالعا ارنايى كىرىپ شىقتىق. زەينەتكە شىعۋعا ءالى بىرەر جىلىن تولتىرا الماي وتىرعان قاريا جاقىندا عانا جۇرەگىنە وتا جاساتىپ شىعىپتى. وزىنە كۇتىم كەرەكتىگىنە قاراماستان نەمەرەسىن باعىپ, ەركىنەن تىس «قالالىق» بولىپ وتىر ەكەن.
– نەمەرەم ۇيدەن وقيدى. مۇعالىم ۇيگە كەلىپ ساباق بەرىپ كەتەدى. بالا عوي, ويناعىسى كەلەدى, دالاعا شىققىسى كەلەدى. بىراق باقىتنۇرعا اۋرۋعا بولمايدى. كۇندەلىكتى قاتاڭ رەجىم, قۇنارلى تاماق, كوكونىس كەرەك. ۋاقتىلى ءدارىسىن ءىشىپ, دارىگەرلەردىڭ قاداعالاۋىندا بولۋى ءتيىس. اۋىلدى ساعىنعان سوڭ جازدا بىرەر كۇنگە بارىپ ەدىك, بىردەن اۋىرىپ قالدىق. بىزگە ەندى تەك دارىگەرلىك كومەگى بارىنشا جوعارى قالادا تۇرۋدان باسقا جول جوق, – دەيدى عۇبايدوللا ءناسي ۇلى.
اقيقاتى كەرەك, مەملەكەت تاراپىنان باقىتنۇر سەكىلدى ناۋقاستارعا كورسەتىلىپ جاتقان كومەك از ەمەس. باقىتنۇردىڭ تۋىستارى اسىرەسە جەرگىلىكتى دارىگەرلەرگە, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنداعى ايناش جۇبانىشقىزىنا, وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنداعى بالالار نەفرولوگى گاۋھار تۇرلانقىزىنا العىس ايتادى. كۇردەلى وتاعا تەگىن كۆوتا, دارىگەرلىك كومەك, تەگىن ءدارى, مەملەكەتتىك جاردەماقى – وسىنىڭ ءبارى ءسابيدىڭ امان قالىپ, قاتارعا قوسىلىپ كەتۋىنە ۇلكەن جاردەم عوي. بىراق اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ەسكەرىلمەي قالعان نارسە – ساپالى, تولىققاندى دارىگەرلىك جاردەم. مىسالى, باقىتنۇر مۇنداي جاردەمدى ءوز اۋىلى مۇراتسايدا الا المايدى. مۇراتساي تۇگىلى اۋدان ورتالىعى سايحىندا دا جوق. ورال قالاسىندا عانا باقىتنۇردان اپتا سايىن اناليز الىنىپ, قان ۇلگىلەرى جەدەل تۇردە ۇشاقپەن استاناعا جىبەرىلىپ وتىرادى. وسىنداي جاعدايدا امالسىزدان قالادا تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان اۋىل تۇرعىندارى نە ىستەۋ كەرەك؟!
سىمبات مەملەكەتتىك ءۇي كەزەگىنە تۇرۋ ءۇشىن ورال قالاسى اكىمىنە, باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارلارىنا, وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسىنا, قالالىق تۇكش باسشىلارى, بانك مەكەمەسىنە, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە, كومەگى ءتيىپ قالار-اۋ دەگەن مەكەمە اتاۋلىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, بارىنە كىرىپ شىققان. بارىنەن دە ەستيتىنى – اۋىزىن قۋ شوپپەن سۇرتكەن جاۋاپ.
– ءوزىم دە ءبىر جىلداي اۋىل اكىمى بولىپ قىزمەت ەتىپ كوردىم عوي. الدىما كەلگەن ادامعا «جوق» دەپ ايتپاي, قولىمداعى قۇزىرەت كىشكەنە عانا بولسا دا بارىنشا كومەكتەسۋگە تىرىساتىنمىن. ءبىز تەگىن نارسە سۇراپ وتىرعان جوقپىز عوي. اقىرى قالادا تۇراتىن بولعان سوڭ نەسيەگە بولسا دا ءوز باسپانامىز بولسا دەپ ەدىك. اي سايىن الدەكىمگە پاتەرگە تولەپ جاتقان قارجىنى ءوز ءۇيىمىز ءۇشىن تولەپ وتىرساق, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە باسپانالى بولارىمىزعا سەنەر ەدىك. قازىرگى كۇيىمىز تامىرسىز قاڭباقتاي, پاتەر قوجايىنىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ءوتىپ جاتىر, – دەيدى سىمبات.
بالا كۇنىمىزدە ەستىگەن, وقىعان ەرتەگىلەردەگى ەڭ ۇلكەن جومارتتىق, قايىرىمدىلىقتىڭ شىرقاۋ شەگى – كەيىپكەردىڭ ءوز ەتىنەن ەت كەسىپ بەرۋى ەدى. قارنى اشىپ قالجىراعان دوسىنا سانىنان ەت كەسىپ بەرەتىن ادام بالاسىنا سامۇرىق تا ريزا بولاتىن. ءسويتىپ قاناتىمەن ءبىر سيپاپ وتكەندە, قانسىراپ تۇرعان جاراقات جازىلا قالاتىن. ءبىزدىڭ قوعام ءوز ەتىنەن ەت كەسىپ بەرىپ, ادامعا ءومىر سىيلاعان سىمبات سىندى اقجۇرەك جاندارعا قانداي كومەك بەرە الار ەكەن؟!
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
ورال