نۇربول كەلەكە ۇلى اۋباكىروۆ 1986 جىلى 21 قاراشادا الماتى وبلىسى, ۇيعىر اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى تاراپىنان اسكەرگە شاقىرتىلعان. شىرشىقتاعى وقۋ-جاتتىعۋ بولىمىندە بايلانىسشى ماماندىعىن مەڭگەرگەن. 1987 جىلى اقپاننان 1989 جىلدىڭ 16 قاڭتارىنا دەيىن اۋعانستانداعى كەڭەس اسكەرى شەكتەۋلى كونتينگەنتىندە قىزمەت ەتكەن. «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن» («زا بوەۆىە زاسلۋگي») جاۋىنگەرلىك مەدالىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە ستانسا باستىعى لاۋازىمىندا قىزمەت ەتىپ, 2012 جىلى زەينەتكە شىققان.
بۇل جەرگە ءبىر كەلىپ كەتكەن ەدىم. توي بولاتىن مەيرامحانانىڭ الدىندا كىسى قاراسى كورىنبەيدى. سۇراپ بىلگەنىم, ساعات توعىزداردا اشىلادى ەكەن. ماشينادان ەكى ءۇي ارىدەگى دوسىمنىڭ اۋلاسىنا قاراپ وتىرمىن. ءوزىن ساعىنىپ, كورگىم كەلىپ-اق تۇرعانى. الايدا وعان دەگەن وكپەم بار. العاش ونى ىزدەپ كەلگەنىمدە, ۇيىندە بولماي شىقتى. بالالارى وسى كوشەنىڭ بويىنا ورنالاسقان اسكەري بولىمدەگى كەزەكشىلىگىنە كەتكەنىن ايتتى. تەكسەرىپ وتكىزۋ پۋنكتىنە كەلىپ, ونداعى سەرجانتتان تەلەفون ارقىلى شاقىرىپ بەرۋىن وتىنگەم. ول مەنى كورگەنىنە بالاشا قۋاندى. كومانديرىنەن رۇقسات سۇرايتىنىن ايتىپ, جىبەرگىسى كەلمەدى. كەزەكشىلەردىڭ كونبەگەنىنە قويماي, قاقپانى اشتىرىپ, ماشينامەن ىشكى اۋلاعا كىرگىزدى. ساعىنىش وتى لاۋلاپ تۇر. لاۋلاماعاندا شە؟ نۇربول مەنىڭ كوڭىلىمنىڭ تورىندەگى, اسكەردە قىزمەتتەس بولعان جاقىن ادامدارىمنىڭ ءبىرى ەمەس پە. دوس دەگەننەن گورى باۋىرعا جاقىنداۋ. ەكەۋمىزدى باۋىرمال ەتكەن اۋعان دالاسى ەدى.
پارۆان پروۆينتسياسىنداعى جانار-جاعارماي قويماسىندا مەنەن جارتى جىل بۇرىن قىزمەتىن باستاپتى. زاستاۆاعا كەلىپ تۇراتىن زۋيچ دەپ اتاپ كەتكەن جىگىتتەن وندا ءبىر قازاق جىگىتىنىڭ بار ەكەنىن ەستىپ, دەرەۋ شاقىرتقان ەدىم. ەرتەسىنە-اق جەتىپ كەلدى. تانىستىق, دوستاستىق, سوسىن باۋىر بولدىق. شەت جۇرتتا باسقا تاڭداۋىمىز دا جوق ەدى. سودان كەيىن كەزدەسۋىمىز جيىلەي باستادى, كوبىنە زۋيچپەن نەمەسە ونىڭ قاسىنداعى اتى-ءجونى ۇمىتىلعان جىگىتپەن بىرگە كەلەتىن. ول جىگىت تە, زۋيچ تە گيتارانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن. ونداي كەزدە زاستاۆادا ءان شىرقالاتىن. اۆتوماتتى قۇشاقتاپ, بىلگەنىمىزشە انگە قوسىلاتىنبىز. ۋاقىتىنىڭ كەش بولعانىنا قاراماي, ولار ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدى قيمايتىن. كەي اندەردى بىرنەشە قايتالاپ شىرقايتىن. اسكەري رۋح كوتەرىلىپ, ەشنارسە قورقىنىشتى بولماي, كوڭىلىمىز ءوسىپ قالۋشى ەدى.
اسكەري وپەراتسيالاردان سوڭ ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەيتىن بولدىق. ءبىرىنشى كەزەكتە سوعىستاعى ادام شىعىنىن, قاي بولىمنەن قاي جاقتىڭ جىگىتتەرى قايتپاي قالعانىن بىلۋگە اسىعاتىنبىز. امان-ەسەن ورالىپ, كورىسكەنىمىزگە قۋاناتىنبىز. ءبىر تاپسىرمادان سوڭ نۇربول اۋباكىروۆ «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنىلدى. ەرلىگىنىڭ ەلەنگەنىنە ريزا بولدىق.
جەرلەسىم ارقىلى مەن الماتىلىق فارحاتپەن تانىستىم. ال وعان جاركەنتتىڭ التىۇيىنەن كەلگەن اناربەك بايىسبەكوۆتىڭ قىزمەت ورىنىن ايتتىم. باگرام اۋماعىنىڭ شەتىندەگى كۇزەت پوستىمىزعا جەرلەستەر ىزدەپ كەلگەندە بوتەن ادامنىڭ كىرۋىنە تىيىم سالىنعانى ەستەن شىعىپ كەتەتىن. مينا, دىبىس, جارىق شىعاراتىن قوندىرعىلار ورناتىلعان جەرلەردى ولار دا جاتتاپ العان ەدى. ءبىر-بىرىمىزدەن الشاق, بولەك-بولەك بولىمدەردە بولساق تا, امالىن تاۋىپ, حابار الىسىپ, جولىعىسىپ تۇردىق...
ەندى, مىنە شونجىدا نۇربولدىڭ كەزەكشىلىك ورنىنا كەلۋىمىز سول-اق ەدى, الىستان جەردىڭ شاڭىن بۇرقىراتىپ ءبىر «ۋازيك» جەتتى. ودان شىققان وفيتسەر ايقايعا باسىپ, ونى سوگىپ قويا بەردى. شىنىندا دا, بوتەن كولىك بىردەن كوزگە تۇسەتىن.
– قىزىل كولىك سەنى قىپ-قىزىل زيانعا ۇشىراتتى, – دەيمىن وعان. كابينادان شىقپاي وتىرىپ بايقاعانىم, اسكەري نىسانعا بوتەن ادام كىرگىزگەنى جانە كونبەگەنىنە قويماي رۇقسات الىپ, جۇمىستان بوساپ شىققانى ءۇشىن بىرنەشە ناريادتى ارقالادى. ايەلى ءمادينا دا سول جەردە اسكەري قىزمەتشى ەكەن, ونى سابىرعا شاقىرىپ, ۋايىمداپ ءجۇردى. «قاندى كويلەك دوسىم كەلىپ تۇر» دەپ قويماعانىنا نە دەرسىڭ. اسكەردەن سوڭ نۇربولعا بۇل بولىمشەگە ورنالاسۋ وڭاي بولعان جوق. حات جازعان سوڭ, قورعانىس ءمينيسترى ءوزى ارالاسقانىن بىلەم. ەندى مىنە, قىزمەتىنە نەمقۇرايدىلىقپەن قاراعانىنا مەن سەبەپكەر بولىپ تۇرمىن.
– قويا بەر, سەنى كورمەگەلى نەشە جىل بولدى؟ قالاعا كەتىپ جوعالدىڭ, – دەپ ءوز ساعىنىشىن ءبىلدىردى. ول از بولسا, ماشينامنىڭ كورىمدىگىنە ءبىر قوي اتادى. كافەدە وتىرىپ, وتكەن كۇندەردى ەسكە الدىق.
بۇدان كەيىن دە نەشە مارتە كەلدىم. بىردە جۇمىستا, بىردە سۇمبەدە, ەندى بىردە دەمالىپ جاتادى. ۇيىنە ۇيالى تەلەفون ءنومىرىمدى قالدىرسام دا, ەشقانداي قوڭىراۋ كەلمەدى. جاڭاعى ايتقان رەنجۋىمنىڭ سەبەبى وسى عوي.
اراعا جىلدار سالىپ, تاعى دا, ونىڭ كوشەسىندە, ءۇيىنىڭ الدىندا تۇرمىن. كەنەت ول سىرتقا شىعىپ مەن جاققا قارادى. كولىككە جاقىنداپ كەلىپ تانىدى. كولىك تەرەزەسىن ءتۇسىرىپ امانداسقانىما اڭ-تاڭ.
– نەعىپ وتىرسىڭ؟ ۇيگە ءجۇر, – دەيدى.
– جوق! – دەيمىن مەن.
– نەگە؟ – نۇربول ءبىرتۇرلى تۇسىنبەي تۇر.
بۇگىن مەيرامحاناعا كەلگەنىمدى ايتىپ, ونىڭ شاقىرۋىنا بىردەن كەلىسە قويمادىم. نۇربولدى ىزدەپ نەشە مارتە كەلگەنىمدى, ءوزىنىڭ ءبىر رەت تە حابارلاسپاعانىنا قارا قازانداي وكپەمدى جايىپ سالدىم. نە ايتسام دا كوتەرەتىنىنە سەنىمدى بولعاندىقتان عوي بۇل.
ول ماعان تويدىڭ تىم كەش باستالاتىنىن ايتىپ, ۇيىنە كىرۋگە كوندىردى. اۋدان ورتالىعى بولسا دا, مۇنىسى قىزىق ەكەن. داستارقانعا شاي كەلتىرىلىپ, ءمادينا لەزدە ەت تۋراپ, كارتوپ ارشۋعا كىرىستى. قۋىرداقتىڭ ءيىسى لەزدە ءۇي ىشىنە تاراپ كەتتى. ۇستەل ءۇستى لەزدە قۇرت-ماي, باۋىرساقپەن ارلەندى. نۇربول مەنى كورگەنىنە ءماز بولىپ, ايەلىنە جارىلىپ وتىردى. داستارقانعا جاقىنداعان بالالارىنا دا ماقتاپ قويمايدى.
1989 جىلى ۇيعىر اۋدانىنىڭ اۋعانستاندا قىزمەت ەتكەن جىگىتتەرىن شونجىداعى ءبىر جينالىسقا شاقىردى. ودان سوڭ ەكەۋىمىزدى كولحوز باستىعى كەمال اعا ادەنوۆ ءوزى «ۋازيگىنە» وتىرعىزىپ, سۇمبەگە الىپ كەتكەن ەدى. مامامنىڭ مەنەن حابار الۋ ءۇشىن ونىڭ اۋلىنا بارىپ, نۇربولدى كورىپ, شايعا قاراماي-اق دەرەۋ كەرى قايتقانىن انارحان اپادان سوندا ەسىتتىم. كەيىن بىلگەنىم, «اۋعانستاننان سۇمبەنىڭ ءبىر جىگىتى كەلىپتى, ءسىزدىڭ ۇلىڭىزدى تانيدى ەكەن», دەگەندى ەستي سالا شەشەم بار جۇمىسىن قويىپ جولعا شىعادى. سۇڭقاردان جول-جونەكەي كولىكتەرمەن اۋدانعا كەلىپ, اۋىل اۆتوبۋسىنا ۇلگەرىپتى. ۇلكەن اعامنىڭ اۆتوپاركتە گاراج باستىعى ەكەنىن ايتقان سوڭ جۇرگىزۋشى تۇرا كەلەكە اعانىڭ ۇيىنە اپارادى. ۇلىنىڭ اماندىعىن, از كۇندە ورالاتىنىن ءبىلىپ, نۇربولدى قۇشاقتاپ ءسۇيىپتى. شوپىر شەشەمنىڭ كوز جاسىن ورامالىنا ءسۇرتىپ شىققانىن كورىپ, قاتتى ۋايىمداعانى, اۆتوبۋستاعى جولاۋشىلار ونى اياپ, باسۋ ايتقانى تۋرالى كەيىنىرەك اعامنان ءبىلدىم. ۇلدارىن كۇتكەن مىڭداعان اتا-انالار سياقتى, مەنى دە تۋعاندارىم دەگبىرسىز كۇتتى.
نۇربول باگرامداعى ءبىر وقيعا جايلى ءسوز باستادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, مەن ول تۋرالى مۇلدەم ۇمىتىپ قالىپپىن, ەسكە سالدى:
...قاراۋىل دابىل كوتەرىپ, باريحەيل قىشلاعى ماڭىندا «شۋراۆي» اسكەرىنىڭ جۇرگەنىن باياندادى. كومبات ستەپان ياروششۋكتىڭ ءوزى مت-لب-عا وتىرىپ, ءبىر ەكيپاج سول جەرگە جەتىپ باردىق. اۋعان قىشلاعى توڭىرەگىنە قىدىرىپ شىققان زۋيچ پەن ءبىزدىڭ نۇربول ەكەن. اياقتارىندا اق «اديداس» كروسسوۆكا, نۇربولدىڭ ۇستىندە اۋعان دۇكەندەرىندە ساتىلاتىن «كوماندوس» كوستيۋمى بار ەدى. بۇيرىق بويىنشا, قارۋ كەزەنىپ, قورشاپ تۇردىق. بۇل, اسىرەسە مەن ءۇشىن وتە ىڭعايسىز ءارى ايانىشتى كەز بولدى. كومباتتىڭ ماشيناعا شىعۋ بۇيرىعىنا ولار كونگەن جوق. زۋيچ, ەگەر قارۋ قولدانىلىپ, كۇشتەپ ماجبۇرلەسەك, جارىپ جىبەرەتىنىن ايتىپ, قالتاسىنان گراناتا شىعاردى. دورەكىلىكتىڭ ارتى جاقسى بولمايتىنىن ەسكەرتىپ, كاپيتان ولاردى تارتىپپەن تۇزەۋ باتالونىنا جىبەرتكىزەتىنىن مالىمدەدى. نۇربول مەنىڭ كوزىمە ءجيى-ءجيى قاراۋمەن بولدى. مەن وعان قازاقشالاپ, ءۇنسىز قالۋىن, ءزۋيچتىڭ ىزاسىن باسىپ, ءبىزدى كەلىسىمگە شاقىرۋىن ءوتىندىم. قاھارلى كومباتتى دا كوندىردىك ايتەۋىر.
– سوسىن قالاي ەدى؟ – دەپ ونىڭ تولىقتىرۋىن كۇتەمىن. اۋعان تاقىرىبىنا كوپ قىزىعا قويمايتىن ءبىزدىڭ ايەلدەردەن وزگەشە تاماق دايىنداپ جۇرگەن وتاناسى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدى ۇيىپ تىڭداپ تۇر.
– ەسىڭدە جوق پا, ءبىزدى مت-لب-ءنىڭ الدىنا سالىپ بولىمشەمىزگە دەيىن جۇگىرتىپ بارعاندارىڭ؟
– كورىنبەي جۇرگەنىڭ سول ەكەن عوي, – دەپ ازىلدەپ قويامىن. مۇمكىن, دۇشپانداردىڭ «شۋراۆيلەرگە» قارسى وشپەندىلىگى كۇشەيگەن كەزدەگى ارەكەتىمىز دۇرىس تا بولعان شىعار. سوعىس مەيىرىمسىز. وندا ءمۇلت كەتۋگە بولمايدى, قاتەلىكتى كەشىرمەيدى سوعىس. نەمقۇرايدىلىق پەن قاتەلىك قانشاما جىگىتتەردىڭ ءومىرىن قيعانىن ءبارى بىلە بەرمەيدى. تۇنگى پوستا تۇرىپ تەمەكى شەككەن قاراۋىلدىڭ دۇشپان مەرگەنى تاراپىنان وققا ۇشقانى, بيىكتىكتى باعىندىرۋعا بارا جاتىپ, جۇك اۋىرلىعىنا شىداماي, كونسەرۆىلەنگەن كاشاسىن تاس ۇستىنە قالدىرىپ, قايتار جولدا الماق بولعان جاۋىنگەردىڭ جارالانعانى سونىڭ دالەلى. ءبىر قاراعاندا تىنىش كورىنگەن قىشلاق شەتىندەگى كەيبىر جەرلەرگە جاياۋ اسكەرگە قارسى, ال جولدارعا تانكىگە قارسى فۋگاستاردى قويىپ تاستايتىن. جايىلىپ جۇرگەن قويلار نەمەسە «باچالاردىڭ» ءبىز «باربۋحايكا» دەپ اتايتىن ماشينالارى جارىلعانىنىڭ تالاي مارتە كۋاسى بولعانبىز. كەيبىر بلوكپوستاردا تاپسىرماعا سالعىرت قاراۋدىڭ سالدارىنان ادام شىعىنىنا جول بەرىلگەنىن دە ەستيتىنبىز.
– راسىندا دا, كوپ نارسەلەر ەستەن شىعىپتى. كەيىنگى تاعدىر قالاي بولدى؟
دوسىمنىڭ ايتۋىنشا, زۋيچ قاسىنداعى سەرىگىنىڭ كىم ەكەنىن ايتپاي, بىرنەشە كۇن گاۋپتۆاحتادا وتىرىپ شىعىپتى. نۇربول كازارماعا بارماي-اق, جانارماي ولشەۋ ورنىندا قالدىرعان اسكەري كيىمىن اۋىستىرىپ, تۇك بىلمەگەندەي جۇمىسىنا كىرىسەدى. كوماندير, ءسىرا, زۋيچ پەن بەت الپەتى اق-سارى نۇربولعا قاراپ ەكى ورىس ساربازى دەپ بايانداعان بولۋى كەرەك.
ءبىز ءبىراز نارسەلەردى ەسكە الىپ, ءبىر مارقايىپ قالدىق. اناربەك تۋرالى دا قىزىق ەستەلىكتەر ايتىلىپ, ونىڭ جاراقاتتان كەيىنگى قازاسىنا قايعىردىق. مەيىرىمسىز سوعىس ءبىزدى مەيىرىمدىلىككە ۇيرەتتى.
تەرەزەنىڭ ارعى بەتىندە كولىكتەر كوبەيىپ, مەيرامحاناعا ادامدار جينالا باستادى. قوشتاسىپ, سىرتقا شىقتىق. ەندى مۇمكىندىگىنشە ءجيى كورىسىپ تۇرۋعا كەلىستىك. بىراق كەلىسىمنىڭ ورىندالماي جۇرگەنىنە دە ساناۋلى جىل ءوتىپتى. كۇيبەڭ تىرلىك. باۋىرىمدى ساعىنىپ ءجۇرمىن...
ءمينامجان اسيموۆ,
جۋرناليست