حالقى تۇلعالارىن ارداقتادى

ساۋ­رىق باتىردىڭ جان سەرىگى سۇ­ران­شى باتىردىڭ قۇرداسى ءارى سە­نىم­دى ساربازى تايتورى نياز­بەك­­تەن تۋعان ساتتىبەكتىڭ – ەل ارا­­­­­سىندا ساكە بولىس اتانعان, اسا داڭ­ق­تى تۇلعا بولعانى تاريحتان جا­قسى ءمالىم. ونىڭ كورنەكتى ءبىر مىسالى شەجىرە پاراقتارىنا اي­­­نا-قاتەسىز بىلايشا تۇسىرىلگەن دە.

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­لىسىندە اقساقالدىق-ابىز­دىق جاستاعى ساكە نيازبەك ۇلى بولىس ۇشقوڭىر جايلاۋىندا قول جيناپ جاتقان بەكبولات اشە­كە ۇلىنىڭ قوسىنىنا ات ارىل­تىپ, الىپ ۇشىپ الدىمەن جەت­كەن ەكەن. «ۇلتاراقتاي بولسا دا اتا قونىس جەر قىمبات, ات توبە­لىندەي بولسا دا تۋىپ-وس­كەن ەل قىمبات. مۇنداي كەزدە تىنىش تا جاتا المادىم, بەكە! 300 جىگىتكە كەبىنىن كيگىزىپ, اسىل تۇقىمدى جىلقىلارىمنان ۇس­تاپ مىنگىزىپ, ساپقا تۇرعىزىپ الدىڭا الىپ كەلدىم. ەلىمىز ءۇشىن جان قيساق كورىمىز ءبىر, جەڭىپ شىقساق شىعار تاۋىمىز ءبىر, تىگەر تۋىمىز ءبىر...» دەگەن ەكەن. سوندا بەكبولات باتىر شىن تەبىرەنىپ: «سەنى ساكە دانا دەيدى, ەل-جۇرتىنا پانا دەي­دى. جاۋعا سالسا باتىرىمسىڭ, داۋعا سالسا اقىلىمسىڭ. ەل ءۇشىن جانىن تىككەن, اسىل ەر جاقى­نىم­سىڭ. ساكە بولىس, ساكە بي, ساكە باتىر دەگەن داڭقىڭ بار, سوڭىڭدا قاراقۇرىم تىڭدايتىن حالقىڭ بار. ەر ايتسا – ەلدىڭ ايتقانى, ەلدىڭ قامىن جەپ ايت­قانى. وت ىشىندە تۋعاندار ورت­تەن قورىقپايدى. قايران ەر­لەرىم, قىرانداي ۇشىپ جەتكەن ەكەنسىڭدەر عوي...» دەگەن ەكەن.

ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ساكە بولىس نيازبەك ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن دۇرىلدەتىپ وتكىزگەن ۇزىناعاشتىقتار – باتىرلار ەلىنىڭ ۇرپاعى ارداقتى ۇل­دارى­نىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە ماڭگى ساق­تالات­ىنداي ەتىپ ارداق­تاپ, ما­داق­تادى. ءىس-شاراسى اۋقىم­دى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفە­رەن­تسياعا ۇلاسىپ, ازۋىن ايعا بىلەگەن عالىم-عۇلامالار تاريح تۇڭعيىعىنان شەرتىپ-شەرتىپ تاڭ­داپ العان شەجىرەلەرىن وقى­دى, ارقالى اقىندار توگىپ-توگىپ جىردان شاشۋ شاشتى. كونە ءارحيۆتى تەرەڭنەن كوتەر­گەن دەرەكتى فيلم كور­سەتىلىپ, «تاي­تو­رى ساكە بولىس» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى, جاس ۇرپاققا امانات ەتىلدى.

***

كوزى تىرىسىندە ەسەنقۇلدىڭ ءوزى جەلپىنىپ ولەڭدەرىن وقي الماي كەتكەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ ساحناسىنا تۇركيادان كەلگەن قوناقتار وسى كۇنى سۋىرىلا ءسوز ساپتاپ شىقتى. تۇرىك قىزى ەسەنقۇلدىڭ «جاقسى ادام ەدى» ولەڭىن تۇرىك تىلىندە جاتقا وقى­دى. لىق تولعان زالدا مۇڭ ور­نا­دى, كوز جاسى سىعىلدى, ەل­دىڭ ەسىنە ەسەنق ۇلى ءتۇستى... انا­دولى – «كاردەش كالاملەر» («باۋىرلاس قالامدار») ادەبيەت جۋرنالىنىڭ بۇل سانىن تۇگەلدەي قازاق اقىنى, ما­دەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ەسەن­قۇل جاقىپبەككە ارناپتى. «باۋىرلاس انادولى ەلىنەن, تۇرىك جەرىنەن اباي, ماحامبەت, ءسۇيىنباي, جامبىل, ەسەنقۇل ەلىنە جالىندى سالەم!» دەپ قيى­لا ءسوز سويلەگەن اتامان كالە­بوزون حانىمنىڭ جۇرەك تەبى­رەن­تەرلىك جان سىرىن ەستۋ ەسەنقۇل اقىنعا بۇيىرماعان ەكەن!..

«اقىننىڭ ەركىن ۇلگىدە جاز­­­عان ولەڭدەرى ونىڭ ومىردە قان­­­داي­لىق ەركىن وي-سەزىمىندە ەركىن جۇرگەنىن كورسەتەدى» دە­گەن اتامان حانىم ءوزى رەداك­تسيا­لاعان, تۇرىكشە جارىق كورگەن, بۇگىن اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي وسىندا, ۇزىناعاشتا تۇساۋى كەسىلگەن «جازعى تاڭدا» («Yaz safaginda») جىر جيناعى تۇرىك وقىرمانىنىڭ باسىنا جاستاپ وقيتىن كىتابىنا اينالاتىنىنا سەندىردى. «ەسەنقۇل جاقىپبەك – تۇركى الەمىنىڭ ارداقتى دا ارلى اقىنىنا اينالدى».

اقىننىڭ ولەڭدەرىن قازاق­ستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى مالىك وتار­باەۆ اۋدارعان. «وزگە تىل­دەن اۋدارىلعان تالاي جىردى قالپىنا كەلتىرگەنشە «سان رەت ءولىپ-تىرىلەسىڭ», بىراق, مالىك وتارباەۆتىڭ اۋدارماسىنداعى ەسەنقۇلدىڭ ولەڭدەرى تاۋ سۋىنداي سىلدىراپ تۇر. مىڭ راحمەت, مالىك!» دەپ اعىنان جارىلعان اتامان كالەبوزوننىڭ سەزىمگە تولى جۇرەكجاردى ءسوزىن قۇلاق­پەن ەستۋ قانداي-دى, شىركىن! حالىق­ارالىق جامبىل اتىن­داعى قوردىڭ توراعاسى, جازۋشى ماناربەك ءىزباساروۆ يگى ءىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي ديپلومات-جازۋشى مالىك وتارباەۆ پەن اقىن اتامان كالەبوزونعا حالىقارالىق جام­بىل اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن تاپسىردى.

ەل اقىنىنا اينالعان ەسەن­قۇل­دىڭ ء«شوپ شىققانعا ءبىر قۋا­نىپ, كوك شىققانعا ءبىر قۋانىپ, سوك سىققانعا ءبىر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اي زىرعىپ اعىپ..» اتتى ەل اۋزىنداعى شۋماعى ءوزى ولەڭ وقي الماي وتكەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماڭدايىنا تاسقا باسقانداي ەتىپ جازۋلى تۇردى...

تالعات ءسۇيىنباي,

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى

الماتى وبلىسى,

جامبىل اۋدانى