«اقباقاي» قالاي اشىلدى؟

اق­پارات­تىڭ ەڭ العاشقى سويلەمى بىلاي باس­تالادى: «اقباقاي – جامبىل وبلىسى مويىن­قۇم اۋدانى مويىنقۇم اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 60 كم جەردە ورنالاسقان. 1968 جىلى گەولوگ دۋبەك دۇيسەنبەكوۆ اشقان». كەڭەس وداعى زامانىنان بەرى التىن ءوندىرۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا بولعان, التىننىڭ ءتورت بىردەي ءتۇرى وندىرىلەتىن, جىل سايىن 1 تونناعا جۋىق تازا التىن بەرەتىن ايگىلى «اقباقاي» كەنىشىنىڭ اۆتورى, گەو­لوگ-قازاق, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋبەك دۇيسەنبەكوۆ تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, وسى مالىمەتتى كولدەنەڭ تارتساق, داڭق يەسىنىڭ ۇلتىنىڭ الدىنداعى ەڭبەگى مەن دارا بولمىسى اشىلا تۇسەر دەدىك.

«اقباقايدىڭ» اشىلعانىنا, بيىل ەلۋ جىل تولادى. ەلۋ جىلدان بەرى ەلدىڭ ەڭ ءىرى التىن كەنىشىندەگى مەتالدىڭ مول­شەرى ءبىر مىسقال كەمىمەستەن, مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعىن وندىرۋمەن اينالىسىپ كە­لەدى. كوزى تىرىسىندە دۋبەك اعامىز «اق­باقايدىڭ» استىندا كەمى بەس عاسىرعا جەتە­تىن التىن بار» دەگەن ەكەن. «التىن-الماس» اق-تىڭ قۇرامىنداعى اتاعى الىسقا كەتكەن اقباقاي بولىمشەسى جىل سايىن 1 ملن-نان ارتىق قۇرامىندا التىنى بار كەن ءوندىرىپ, بيۋدجەتكە 1 ملرد تەڭگەدەن ارتىق سالىق قۇيادى. جەر­دىڭ بەتىندە جاتقان, وڭاي جولمەن الىناتىن التىننىڭ ءبارى ەرتەڭ تۇگە­سىلەدى, ال مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اق­باقايدىڭ باۋىرىنا باسقان التىنى التىن ءوندىرۋ جاعىنان الەمدە الدىڭعى ورىن الاتىن ەڭ ءىرى وڭتۇستىك افريكانىڭ ۆيت­ۆاتەرسراندىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. افريكالىق كەنشىلەر ەكى عاسىردان بەرى جەردى ۇڭگىپ كەلەدى, قازىر 5 شاقىرىم تەرەڭدىكتەن التىن الىپ جاتىر.  ال «اقباقاي» ەلۋ جىلدى ەندى عانا ەڭسەرىپ, بەس ءجۇز مەتر تەرەڭدىككە ەندى عانا بويلاپ كەلەدى. دۇيسەنبەكوۆتەردىڭ التىنى تاۋىپ الا قوياتىنداي باياعىنىڭ باي­لارىنىڭ قاشىپ بارا جاتىپ, تاۋ-تاستىڭ جىقپىلىنا تىعىپ كەتكەن ال­تىنى ەمەس. ول توننالاعان قۇمنىڭ ىشى­نەن گراممەن عانا تابىلاتىن كەن. وڭ­تۇستىك قازاقستان ەكسپەديتسياسىنىڭ باس گەولوگى وسى بايلىققا اشقۇرساق كۇي­دە, قوينىنداعى تاس بوپ قاتقان نانىن قارا سۋعا ءجىبىتىپ جەپ, قارعانىڭ ميى قاينايتىن اپتاپ ىستىق, اڭقانى كەپتىرگەن اڭىزاق جەلدىڭ وتىندە, جاۋىن-شاشىن, بوراندى كۇندەردە ۇشى-قيىرى جوق بەتپاقدالانى جاياۋلاپ-جالپىلاپ كە­زىپ ءجۇرىپ كەزدەسكەن ەدى. العاشقى التىن­دى الىپ,  سىناماسىن زەرتحاناعا جى­بەرگەندە كۇتپەگەن ناتيجە بەردى – بىر­دەن 120 گرامم تازا التىن الاقاندا جار­قىراپ تۇردى. 

جارىق دۇنيەگە پەرزەنت سىيلاعان جۇ­مىر باستى ءاربىر اتا-انا سياقتى, گەولوگيا عىلىمىنىڭ زاڭى بويىنشا ءار مامان ءوزى اشقان كەن ورنىنا ءوزى ات قويۋعا قۇقىلى. اسپانداتىپ, اسقاقتاتىپ سالاتىن حالىق اندەرىن جاقسى كورەتىن دۋبەك ءوزى اشقان كەن ورىندارىنىڭ بارىنە ءان اتاۋىن بەر­دى. «اقباقاي», «بۋرىلتاي», «ياپۋر-اي», ء«لايلىم», «ماقپال», «قاراكەسەك», «قا­را­تورعايىم», «اقماڭدايلىم», «اقتاماق» – د.دۇيسەنبەكوۆ ءوزى اش­قان­ الپىسقا جۋىق التىن كەنىشىن حا­لىق اندەرىنىڭ اتىمەن اتادى. ءوزى دە ونەر­دەن قارا جاياۋ ەمەس ەدى, ءبىر ان­شى­دەي-اق شىرقايتىن باس داۋىسى تىڭ­داۋشىسىنىڭ باسىن شايقاتىپ, اۋدەم جەرگە دەيىن قالىقتايتىن كەڭ دياپازونى تاڭىرقاتىپ-اق تاستايتىن. العاش 3-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىندە اقشاتاۋعا جاس گەولوگ بولىپ تاجىريبەدەن وتۋگە بار­عاندا, ويلاماعان جەردەن بەيتانىس بىرەۋدىڭ تويىنا قوناق بولىپ قا­تىسۋدىڭ رەتى كەلىپ, قوناقكادە سۇراپ كەۋ-كەۋلەگەندەردىڭ الدىندا تاماعىن ءبىر كە­نەپ الىپ «قاراكەسەكتى» شىرقايدى. دۋ­بەكتىڭ كومەيىنەن كۇركىرەي شىعاتىن قويۋ-قوڭىر بارقىت داۋىسى ۇلكەن-كىشىنى تۇگەل ەستەن تاندىرىپ, «قاراكەسەكتىڭ» قۇدى­رەتىمەن اقشاتاۋدان اتتانعانشا سول جەردەگى تۇرعىنداردىڭ ۇيىنە كەزەك-كەزەك قوناق بولۋ قۇرمەتى بۇيىرادى.  

اشقان كەنىشتەرىنىڭ بارىنە وڭدى-سولدى ءاننىڭ اتىن ۇلەستىرەتىندەي, تو­پى­راق­تى بەلدەن قازىپ التىن-كۇمىس ىز­دەگەن دۋبەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ  ومىرلىك مۇ­راتى مەن ءان ونەرىنىڭ اراسىندا قان­داي بايلانىس بولۋى مۇمكىن؟ باقساق, دۋ­بەك اعامىز جاسىنان جەتىم قالىپ, تال­دى­قورعان قالاسىنىڭ تۇبىندەگى شۇبار اۋىلىنداعى ينتەرناتتا تاربيەلەنىپتى. سول ۋاقىتتىڭ تارتىبىنە سايكەس, بارلىق ينتەرناتتاعىداي بۇل جەردىڭ ديرەكتورى دا بالالارعا تەمەكى تۇستەس سارعىش ما­تادان  بىردەي ەتىپ كيىم تىككىزەدى. بىراق ساپاسىز ارزان ماتادان تىگىلگەن كيىم­نىڭ ءبىر جۋعاندا-اق بالاق-جەڭى ءبىر قارىسقا  قىسقارىپ, وتىرىپ قالادى. بىر­دە ونسىز دا جۇدەۋ ءجۇزدى بالالار سي­راقتارى سەرەيىپ شولتيعان شالباردى كيىپ جۇرگەندە, ينتەرنات ديرەكتورى ينە-جىپتەن جاڭا شىققان سۋ جاڭا كوس­تيۋم-شالبار كيىپ, شىرتتاي بولىپ جۇ­مىسقا كەلەدى. جەتىم بولسا دا, بويىن­دا جاسىقتىعى جوق دۋبەك مىنانداي جو­سىق­سىز ىسكە جانى كۇيىپ كەتىپ, اشۋى ال­قىمىنا تىعىلىپ, ديرەكتوردىڭ كە­ڭىر­دەگىنەن الا تۇسەدى. بالا بولسا دا, ديرەك­توردىڭ ءىسىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكە­نىن وزىنشە دالەلدەپ, كوگەنكوزدەردىڭ نەسى­بەسىن جىرىپ جەگەنىن بەتىنە باسادى. ال­پىس ەكى تامىرىنداعى قانى باسىنا اتتان­داي شاۋىپ, اشۋدان دىرىلدەپ كەتكەن دي­رەكتور دۋبەكتىڭ بەتىنەن شاپالاقپەن سالىپ قالادى, دۋبەك تە قاراپ قالماي ين­تەرناتتىڭ قوجاسىن كەۋدەسىنەن يتە­رىپ جىبەرەدى. ءىس ناسىرعا شاۋىپ, دۋ­بەك مەكتەپتەن دە, ينتەرناتتان دا قۋىلادى. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بۇل وقيعادان قۇلاعدار بولىپ, تەكسەرە كەل­گەندە, ديرەكتوردىڭ ءبىرتالاي بىلىعى اشى­لىپ, جۇمىسىنان بوساتىلادى دا, ورنىنا سەيىلبەك نۇرپەيىسوۆ ديرەكتور بولىپ كەلەدى. ول كىسى دۋبەكتى مەكتەپ­كە ­قايتادان الىپ, وقۋ كوميتەتىنىڭ جە­تەك­شىسى, مەكتەپ ستاروستاسى ەتەدى. دۋ­بەك ينتەرناتقا كەلىسىمەن اسحانادا, وقۋ بولمەسىندە ءتارتىپ ورناتادى. بالا­لاردىڭ ولشەۋلى تاماعىن ۇرلايتىن اس­پاز­دار دۋبەكتى كورسە, تايساقتاپ, جامان ادەتىن جاساۋدان جاسقانىپ تۇرادى ەكەن. تاماعى تۇگەلدەنگەن بالالاردىڭ ارا­سىنداعى بۇزىقتىق تا بىرتىندەپ تىيىلا باستايدى.

وسىنىڭ ءبارىن بايقاپ جۇرگەن جاڭا ديرەكتور دۋبەكتى جاز بولسا ارباكەش ەتىپ, قىس بولسا شانا ايداتىپ, جانىنان تاستاماي الىپ جۇرەدى. ءوز زامانىنىڭ وقىعان زيالىسى سەيىلبەك نۇرپەيىسوۆ قىز­مەت بابىمەن جەتىسۋ جەرىندە جۇرگەنى بول­ماسا, اتا تەگى ارقا جۇرتىنان تارايتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى. ەكەۋى اۋىلدان ارقان بويى ۇزاپ شىعىسىمەن-اق جازىلىپ جاتقان ميداي جازىق جازيرالى ال­قاپ سەكىلدى اقاننىڭ, ءبىرجاننىڭ, سەگىز سەرىنىڭ كەڭ تىنىستى اندەرىن كو­سىلە شىرقاپ, ونىسىمەن قويماي, «سە­نىڭ داۋىسىڭ ءتىپتى جاقسى ەكەن» دەپ دۋ­بەك­كە دە ۇيرەتەدى. جاستايىنان ىشكى الە­مىن, كوكىرەك-كەۋدەسىن ءاننىڭ ءىنجۋ-مار­جانىمەن تولتىرىپ العان دۋبەك كەن ىز­دەيتىن كاسىپتىڭ يەسى بولا تۇرا, دالا كەزىپ, قازىناعا كەنەلگەن سايىن ءار كەنىش­تىڭ باسىرەسىنە ءبىر ءاننىڭ اتاۋىن باي­لاپ وتىرۋى سول سەبەپتەن بولسا كەرەك. ۇلتىنىڭ اسىل مۇراسىن ءدال وسىنداي جولمەن ۇلىقتاپ, توزباس ەسكەرتكىش سو­عىپ كەتكەنىن ءوزى دە سەزبەگەن بولار, بىراق مۇنداي ۇلى ءھام تەكتى ءىس ءوز ەلىن شەكسىز سۇيگەن ەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىنى حاق.  

كەن ىزدەستىرۋ جانى قالاپ ىستەيتىن, كەرەمەت جاقسى كورگەن سۇيىكتى ءىسى بولىپتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جەر قويناۋىنىڭ بۇلكىلىن, التىن جاتقان جەر­دى جۇرەگىنىڭ, تۇيسىگىنىڭ ءاربىر تامىر-تال­شىعىمەن قاپىسىز سەزەتىن حالگە جەت­كەن. بۇل قاسيەتىن ءوزى دە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن كورىنەدى. كەيدە جەل تەر­بەپ تۇرعان جۋسان سىبىرلايدى, كەيدە باس يزەپ ءدىرىل قاققان يزەن يەك قاعادى, كەي­دە تىم-تىرىس جاتقان تاس, كەيدە تو­پىراقتىڭ ءتۇسى تۇسپالداپ, ءۇمىتىن قوزعاپ, «ۇڭگى» دەگەندەي بولادى. قازسا, التىن شى­عادى. گەولوگ بولا تۇرا, ومىرىندە بىردە-ءبىر كەن ورنىن اشا الماي كەتكەن ادامدار دا بار. ايتسە دە دۋبەك «بەس­كەمپىردى» ۇلكەن قيىندىقپەن اشتى. قاي­تا-قايتا التىن جاتقان جەردى تاۋىپ الا بەرەتىن دۋبەكتى اينالاسىنداعىلار «وسى­نىڭ-اق جولى بولا بەرەدى ەكەن» دەپ ۇناتپاعان. «بەسكەمپىر» اشىلماي تۇ­رىپ, جوعارىدان نۇسقاۋ بەرەتىن باسشىلار جاڭادان جاساقتالىپ جاتقان ەكس­پەديتسياعا مۇنى ءتىپتى جولاتقىسى دا كەلمەگەن. توپىراقتىڭ توبەسىن تەسىپ تۇ­رىپ, تۇبىنە قانشا بۇرعى ءتۇسىرىپ, بارلاۋ جاساسا دا, اقىرى تاپپاعان سوڭ ەكسپەديتسيا توبى «التىن جوق» دەپ جاۋىپ كەتەدى. بىراق دۋبەك تاپ سول جەردە ال­تىننىڭ جاتقانىن سەزەدى. «قازباسا بول­مايدى» دەپ قالىڭ جۇرتتى تاعى دا كوتەرەدى. ەكىنشى رەت قازۋعا رۇقسات ال­عانىمەن, توپ قۇرامىنا دۋبەكتى تاعى دا قوسپايدى. التىن تابىلمايدى. ەكس­پەديتسيا قۇرامىنا الىنباسا دا, بار بولا تۇرىپ, تابىلماي جاتقان التىنعا ءىشى اشىعان دۋبەك ءۇشىنشى رەت رۇقسات سۇ­رايدى. امالى قالماعان باسشىلار دۋ­بەكتى ارالاستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ىسكە  كىرىسكەن بەتتە بۇرعىنى ولار سياقتى تىگى­نەن ەمەس, كولبەي تۇسىرگەننەن-اق قۇم ارالاس ۇساق سارعىش تۇيىرشىكتەر كورىنە باس­تايدى. «التىن جەردىڭ استىندا جاي جات­پايدى, تامىرلانىپ جاتادى.  بىردەن كەسىپ ءوتۋ كەرەك» دەگەن ەكەن. راسىندا دا, ەرەكشە قابىلەت. جۇرە كەلە, ناعىز ما­ماننىڭ بويىن كاسىبي ادەت جايلاي باس­تايدى. دۋبەك اعامىز دا اسىعىس ءجۇرۋدى ەشقاشان داعدى قىلماعان. مىندەتتى تۇر­دە ايالداپ, اسىقپاي كوز توقتاتىپ قا­راپ, تاس بولسا, توپىراق بولسا دا, الا­قانىنا سالىپ, سيپالاپ كورىپ, ۇناسا, اۋىر­لىعىنا قاراماستان ارقالاپ الاتىن بولعان.  

تالانتتى ادامنىڭ تاعدىرى دا وزگە­شە بولادى. ول تاعدىردى ەڭ الدىمەن مى­نەز جاسايدى. جالپى, دۋبەكتىڭ بالا كۇ­نى­نەن قالىپتاسقان ادىلەتسىزدىك كورسە توز­بەيتىن, شىندىقتىڭ تۋى جىعىلىپ با­را جاتسا شىرقىراپ ارا تۇسەتىن, ءتى­لىن تەك اقيقاتتىڭ الداسپانى ەتىپ ۇستاي­تىن وتكىر مىنەزى تاعدىر جولىنا تارامىستاي بولىپ تارتىلدى. كىمگە دە بول­سا قاسقايىپ قارسى تۇرا الاتىن, ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىن بىربەتكەي, قاي­سار مىنەزى الداعى ءومىر جولىندا اينىماس سەرىگى بولدى. وڭتۇستىك قازاق­ستان گەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ونى ەكى رەت وداققا ەڭبەگى سىڭگەن گەولوگ اتا­عىنا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا ۇسىن­عانىندا, مينيسترلىكتەگىلەر تاباندى تۇر­دە قارسىلىق تانىتقان. ولاردىڭ باعىنا قاراي, دۋبەك اعامىز مۇنداي اتاق-داڭقتاردى ءتىپتى قاجەتسىنبەپتى دە. 

قازاق جەرىنىڭ توپىراعىنىڭ اس­تىندا التىن جەتەدى. بۇل –  دۋبەك دۇي­سەنبەكوۆتىڭ جاساعان ءتۇيىنى. قانداي قيىندىقپەن الىنسا دا, التىن ەشقاشان قۇنىن جوعالتپايدى. مۇنايدىڭ باعاسى حالىقارالىق نارىق باعاسىنا تۇبەگەيلى تاۋەل­دى, باعاسى كۇن سايىن قۇبىلادى. ال مەملەكەتتىڭ بايلىعى التىنمەن ەسەپ­تەلىپ, قورى التىنمەن سالماقتالادى. بى­راق قازاق ەلىن التىنعا بەلشەسىنەن با­تىرىپ, قامباسىن قازىناعا تولتىرىپ, كوزىن تاپقان ۇلدارىن باسىنان با­قايشاعىنا دەيىن بايلىققا بولەپ, باع­لان جاساعان باتىر مىنەزدى دۋبەك دۇي­سەنبەكوۆتىڭ ءوزى  ادام ايتسا سەنگىسىز قاراپايىم ءومىر سۇرگەن ادام. التىن اق­قان داريانىڭ جاعاسىندا وتىرىپ, ءبىر جۇتىمىن دا ىشپەدى. كەيىنگى بيزنەس تىلىمەن ايتقاندا, اكتسيا تۇگىلى, ءوزى تاپقان مول التىننان ءبىر گرامم الماي-اق, قاستەرلەۋگە تۇرارلىق الىپ تۇلعاعا اينالدى. ارينە, مۇنى مويىندايتىندار عانا مويىنداي الادى, بىلسە دە مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر بار. ءبىزدىڭ مينيسترلىكتەگىلەر «كوزى ءتىرى ادامنىڭ اتىن بەرۋگە بولمايدى» دەپ كەرگىپ وتىرعاندا, ادال ەڭبەكتى عانا باعالايتىن اۆستراليالىقتار العاش «اقباقايعا» ينۆەستور بولىپ كەلىسىمەن, اڭىزعا اينالعان گەولوگتىڭ «گەوگرافياسىمەن» تانىسقان سوڭ-اق التىن مەن كۇمىستى بالقىتۋعا ارنالعان زاۋىتتارىنا د.دۇيسەنبەكوۆتىڭ ەسىمىن بەرىپتى. بۇگىندە «اقباقايداعى» التىن وندىرەتىن زاۋىت دۋبەك دۇيسەن­بەكوۆتىڭ اتىمەن اتالادى. دۋبەك اعامىز «اقباقايدىڭ» اشىلعانىنا 25 جىل» دەپ «الماتى اقشامىنا» ماقالا جاز­عان ەكەن. سوندا: «اقباقاي – التىن بۇلاعىم, ەل تاۋەلسىزدىگىنە جاققان شى­راعىم» دەگەن جولدار بار. بۇل كىسىلەر بايلىقتى ەمەس, ءبىلىمدى, اردى, ەڭبەكتى عانا ءپىر تۇتىپ, ەلىنىڭ ەشكىمنەن كەم بولماي, وزىق بولۋىن عانا ويلادى. ەڭ وكىنىشتىسى, تاۋەلسىزدىكتى ءتاۋ ەتىپ, ۇلت ءۇشىن ۇيقى مەن كۇلكىنى بىلمەي ەڭ­بەك ەتكەن ەردىڭ ءۇش بولمەلى پاتەرى ورنا­لاسقان ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا دا قاعىلماپتى. قازاقستان گەولوگتارى ارداگەرلەر ۇيىمى پارلامەنتكە, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە حات جازىپ, كوشە سۇراعان. دۋبەك اعامىزدىڭ وشاعىنىڭ وتىن وشىرمەي, ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان جارى قانتاي اپايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارۋا دا كەشەۋىلدەپ جاتقان كورىنەدى. دۋبەك دۇيسەنبەكوۆ كولدەنەڭىنەن كەلىپ كيلىگەتىن كوك اتتى ەمەس, كوشە اتىن يەلەنۋگە تولىق حاقىسى بار ادام. جۇزگە جۋىق كەن ورنىن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ التىن قورىن جاساقتاپ وتىرعان ونشاقتى اسا ءىرى كەنىشتى, جالپى قازاقستانعا التىن قويماسىن اشىپ بەرگەن تۇلعاعا الماتى مەن استانانىڭ قاي-قايسىسىنان دا كوشە سىيلاۋعا,  تارشىلىق جاسالماۋى ءتيىس.

ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»   الماتى