سوڭعى كەزدەرى ء«دىن تۋرالى» زاڭ جوباسى توڭىرەگىندە قوعام اراسىندا اسىرەسە ورامالعا, ساقالعا, قىسقا بالاققا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ناماز وقۋى جانە ەلدەگى كەيبىر نامازحانالاردىڭ جابىلا باستاۋى ءجيى تالقىعا ءتۇسىپ, حالىق اراسىندا مەملەكەتتىڭ شەشىمىنە رازى ەمەس توپتار پايدا بولا باستادى. اتاپ ايتقاندا, ء«دىن ىستەر مينيسترلىگى ساقالعا تىيىم سالادى», «مەملەكەت ەلدەگى نامازحاندارعا قىسىم كورسەتۋدە», «مۇسىلمانداردى مەملەكەتتىك قىزمەتتەن قۋىپ جاتىر», «مەملەكەت ورامالعا رۇقسات بەرمەي, قۇراننىڭ بۇيرىعىنا قارسى شىعىپ وتىر», «نامازحانالاردى جابۋدا» جانە وسىلارعا ۇقساس سىڭارجاق ءارى ادەيى ۇيىمداستىرىلعان ارانداتۋشى پىكىرلەر ەل ىشىنە ىرىتكى تۋدىرۋدا.
مۇنىڭ بارلىعى ءدىن سالاسىنداعى اتقارۋشى ورگاندار مەن ءدىندارلار اراسىندا ءوزارا تۇسىنىسە الماۋىنان شىعىپ وتىر. بايقاساڭىز, ەكى جاقتىڭ دا ايتار ءوز ۋاجدەرى مەن دالەلدەرى بار. بىراق ءبىرىن-ءبىرى ۇعىنۋى قيىنعا سوعۋدا. نەگىزىندە, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادام اينالاسىندا بولىپ جاتقان دۇنيەلەرگە زەر سالىپ قارايتىن بولسا, بۇل جەردەگى جاعدايدى دا تۇسىنەر ەدى. مەملەكەت ەلدەگى نامازحانالاردى تۇبەگەيلى جاۋىپ جاتقان جوق.
جانە وسى نامازحانالارعا بايلانىستى 2011 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە كوپتەگەن نامازحانالار حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلدى. ءبىر جاعىنان قاراعاندا, كەيبىر نامازحانالاردا كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ قۇداي الدىنداعى پارىزىن وتەپ, ارى قاراي ءوز جونىمەن كەتىپ جاتتى. ەكىنشى جاعىنان قاراعاندا, ءدال وسى نامازحاناعا كەلگەن جاماعاتتى ارنايى ۋاعىزعا شاقىرۋ, ءتۇرلى ءدىني تاقىرىپتا تالاسىپ-تارتىسۋ احۋالدارى ورىن الىپ جاتتى. كوپ جاعدايدا مۇنداي ءدىني تالاس-تارتىستىڭ وشاعىنا اينالعان نامازحانالاردى مەملەكەت پەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان تولىقتاي باقىلاۋدا ۇستاۋعا مۇمكىن بولمادى. ءارى سول كەزدەرى كوپتەگەن نامازحانالار ءتۇرلى جاماعاتتىڭ ىقپالىمەن اشىلىپ, ىشىندەگى كىتاپ سورەلەرى ارنايى ساراپتاۋدان وتپەگەن كۇماندى كىتاپتارعا تولى بولاتىن. قازىر مۇنىڭ بارلىعى ءبىرشاما رەتتەلۋدە.
سوڭعى كەزدەرى ءدىن سالاسىندا داۋ تۋدىرىپ جۇرگەن تاقىرىپتاردىڭ بىرەگەيى – حيدجاب ماسەلەسى. جالپى, بۇل – سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا ناقتى شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان تاقىرىپتاردىڭ قاتارىندا. ءدال وسى ماسەلەدە تولاسسىز ءجۇرىپ جاتقان بىتپەيتىن داۋلار مۇسىلماندار اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ءتۇرلى سوراقى ىستەرگە اپاردى. ونىڭ ۇستىنە, ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان پروبلەمانى ءتۇرلى باق وكىلدەرى «وتقا ماي قۇيعانداي» ۇرانداتىپ, ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىرۋدا. ماسەلەن, جۋىردا عانا ءبىر باسپاسوزدە «بىرىڭعاي مەكتەپ فورماسى بەكىتىلدى» دەگەن تاقىرىپپەن ماتەريال جاريالانىپ, وعان تىلتيعان يۋبكا كيگەن قىزدىڭ فوتوسىن ادەيى قىستىرىپ قويىپتى. ول فوتونىڭ بىرىڭعاي مەكتەپ فورماسىنا مۇلدەم قاتىسى جوق. مۇنداي كيىمدى مۇسىلماندار تۇگىلى, وزگە ءدىن وكىلدەرى دە, ءتىپتى, اتەيستەر دە قولدامايتىندىعىنا كەپىل بەرە الامىن. مۇنىڭ ءبارى ەلدەگى مۇسىلمانداردىڭ قىتىعىنا تيۋ ءۇشىن ادەيى جاسالىپ وتىر. ءتىپتى, سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىنداعى ءىس بولۋى دا كادىك. ونىڭ ۇستىنە قازىر قوعامدا يسلاموفوبيا ءجۇرىپ جاتىر. باق بەتتەرى الەمدە بولىپ جاتقان ءتۇرلى تەرراكتىلەرگە قاتىسى بولسىن-بولماسىن ساقالدى ەر ادامدى نەمەسە باسىندا ورامالى بار ايەلدى ادەيى كورسەتىپ جاتادى. بۇل كورىنىستى بىرنەشە رەت كورگەن كىسىنىڭ ساناسىندا ساقالدى نەمەسە ورامال تاققان ايەلگە دەگەن سەنىمسىزدىگى ەرىكسىز تۇردە پايدا بولا باستايدى.
شىندىعىندا, مەملەكەت ەشقاشان بىرەۋدىڭ باسىنداعى ورامالىن شەشىپ المايدى. قازىر باسىندا ورامالى بار كوپتەگەن كەلىنشەكتەر ءتۇرلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءاپ-ادەمى قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا. الايدا, كەيبىر مەكەمە باسشىلارى مەن ورامال تاققان كەلىنشەكتەر اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورىن الۋدا. ساناسىنا جوعارىدا ايتىپ وتكەن قورقىنىشتى سىڭىرگەن كەيبىر باسشىلار ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي ورامال تاققان كەلىنشەكتى جۇمىستان شەتتەتكىسى كەلەتىنى بەلگىلى جايت. بۇل ماسەلە ۋاقىت وتە كەلە ساۋاتتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ارقىلى ءوز شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا ناعىز مۇسىلمان ءوزىنىڭ مۇسىلماندىعىن تەك سىرتقى فورمالارىمەن عانا ەمەس, ىشكى مازمۇنىمەن, ياعني, كوركەم مىنەزىمەن ءھام ءىس-ارەكەتىمەن كورسەتۋى ءتيىس. وزىنە جۇكتەلگەن ىستەردى جاۋاپتى ءارى ساپالى ەتىپ ۋاقىتىندا ورىنداپ, وزگەلەرگە ءاردايىم ۇلگى بولا بىلسە عانا, ول – شىنايى كەمەل مۇسىلمان. بولمايتىن نارسەلەردى سىلتاۋ ەتىپ جۇمىستان قاشقاقتاپ, وزگەلەرمەن ونبەيتىن تاقىرىپتا ءسوز تالاستىرىپ, اللانىڭ سانالى ءىس جاساۋعا بەرگەن ساناۋلى ۋاقىتىن قۇر بەكەرگە وتكىزۋ – مۇسىلمانعا ءتان ەمەس.
جۋىردا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرىندە اەروپورتتاعى كەدەننىڭ باقىلاۋ قىزمەتىندە نيقاب (تەك كوزى عانا اشىق, قالعان جەرلەرى جابىق قارا ءتۇستى كيىم) كيگەن ايەلدەن قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا تەك ءتۇرىن (بەتىن عانا) كورسەتىپ ءوتۋدى تالاپ ەتەدى. جاڭاعى ايەل وعان باعىنبايدى. اقىرى, كەدەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ تالابى ورىندالعاننان كەيىن عانا جاڭاعى ايەل شەكارادان وتەدى. وسى وقيعادان كەيىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءتۇرلى باق بەتتەرىندە «مۇسىلمان ايەلدى ماجبۇرلەپ شەشىندىردى», «مۇسىلمان ايەلدەرى ءجابىر كورۋدە» سىندى ارانداتۋشى تاقىرىپتاردا ماتەريالدار جارىق كورە باستادى. ناتيجەسىندە, قانشاما مۇسىلمان ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي ءبىر-بىرىنە عايبات ايتىپ, ۇلكەن كۇنالارعا باتتى. يسلام دىنىندە عايبات ايتۋ اللاعا سەرىك قوسۋدان كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن كۇناعا جاتادى. يسلامدا بىرەۋدىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋ – حارام سانالعان ىستەردىڭ قاتارىندا. يسلام عۇلامالارىنىڭ ايتۋىنشا, عايبات ايتۋشى ادام, ءوز ىسىنە وكىنىپ, قايتا تاۋبە ەتپەسە, مۇسىلمانشىلىقتان شىعادى. سونىمەن قاتار, ۇنەمى عايبات ايتۋمەن شۇعىلدانعان مۇسىلماننىڭ سىرتقى كەلبەتى مۇسىلمان بولعانىمەن, ىشكى دۇنيەسى ىشتارلىققا تولىپ, جۇرەگى قارايىپ, شىنايى مۇسىلماندىق قالىبىن جوعالتادى.
بۇگىندە «دايش» قۇرامىندا بولعان سودىرلاردىڭ نيقاب كيىپ الىپ بوسقىندارمەن ىلەسىپ قاشىپ جاتقاندىعىن باق جارىسا جازىپ جاتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى ۇستالىپ, ماسقارالارى شىققانى بەلگىلى. جالپى كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز شەكاراسىنا كىرگىسى كەلەتىن ادامنىڭ تۇرىنە قاراپ, ارنايى قۇرىلعىلار ارقىلى ونىڭ قىلمىسقا قاتىسىنىڭ بار-جوعىن انىقتايدى. بۇل تالاپ مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا بار.
ماسەلەن, مەملەكەت ۇلكەن كەمە سياقتى. سول كەمەنىڭ بەلگىلى ءبىر باعىتقا ءجۇرۋى ءۇشىن ونداعى ءتارتىپتى قاداعالاۋشى كاپيتانى بولادى. كوپ جاعدايدا كاپيتان كەمەنى ءتۇرلى داۋىلداردان ساقتاندىرۋ ماقساتىندا بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر قابىلداپ, قاۋىپسىزدىكتىڭ الدىن الىپ جاتادى. اينالانى دۇربىمەن شولىپ, وزگە دە قاتەرلەردى باقىلايدى. سول ساتتە كەمەدەگىلەردىڭ بارلىعى تارتىپكە باعىنىپ, كاپيتاننىڭ نۇسقاۋىمەن جۇرسە, قالاعان جەرلەرىنە جەتە الادى. ال كەرىسىنشە كەمەدەگى وزگە ادامدار كاپيتاننىڭ ايتقانىن ىستەمەي, اركىم ءوزىم بىلەمدىككە سالىنسا, كەمە ەشقايدا جىلجىماي ءبىر ورىندا تۇرا بەرۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا كەمەدە قاۋىپتى احۋال ورىن الىپ, جۇرتتى ۇرەي مەن ۇمىتسىزدىك جايلاپ بەيبەرەكەسىزدىك بولادى. ناتيجەسىندەگى تالاس-تارتىس كەمەنى تۇڭعيىققا باتىرىپ ءبىر-اق تىنادى.
اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ءىس. نە سەبەپتى مەملەكەت مۇنداي جاعدايعا بارۋدا؟ ارينە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قازىر قوعامدا ءبىرىنشى ورىنداعى تۇيتكىلدى تاقىرىپقا اينالدى. ونىڭ ۇستىنە بۇعان دەيىن اقتوبەدە ورىن العان لاڭكەستىك اكتىلەر ءدىني اعىم وكىلدەرىنىڭ قولىمەن جاسالدى دەگەن فاكتىلەر راستالعاننان كەيىن, مەملەكەت ەلدەگى دىندارلارعا دەگەن قىسىمدى كۇشەيتىپ جاتىر. بۇعان دەيىن دە ءدىني اعىم وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزگە اكەلگەن زيانى مەن زالالى ۇشان-تەڭىز. اتاپ ايتقاندا, 2011-2012 جىلدارى اقتوبەدە, شۇبارشيدە, استانادا, اتىراۋدا, تارازدا, الماتىدا, الماتى ماڭىنداعى تاۋ سامالى جانە بورالداي ەلدى مەكەندەرىندە بولعان تەراكتىلەر مەن قارۋلى قاقتىعىستار وسى تەرىس ءدىني اعىم وكىلدەرىنىڭ ىقپالىمەن ورىندالعانى اقيقات. سوندىقتان قابىلدانعان شارالارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, زاڭ تالاپتارىنا قولداۋ بىلدىرسەك, اسىل ءدىنىمىزدىڭ الاسارماۋىنا قوسقان ۇلكەن ۇلەسىمىز بولار ەدى. نيەتى ءتۇزۋ مۇسىلمان باسشىعا باعىنىپ, تەرىس احۋالدىڭ تۇزەلۋىن تىلەيدى. پەيىلى جات اعىمدىقتار ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ, بىرلىگىمىزدىڭ بۇزىلۋىن كوزدەيدى. ەندەشە تاتۋلىعىمىزدى تارىداي شاشپاي, ەلدىگىمىزدى قولداۋىمىزبەن تانىتساق, يگى.
باقىتجان ساتەرشينوۆ,
قازاقستان ءدىنتانۋشىلار كونگرەسىنىڭ توراعاسى,
فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور