كەشە تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «تۇلعالار تاعىلىمى» سەرياسى اياسىندا, بىلتىر كەڭىنەن اتاپ وتىلگەن الاشوردانىڭ 100 جىلدىق داتالى مەرەكەسىنىڭ جالعاسىنداي «الاش اسكەرى: تاريحتان تاعىلىم» اتتى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ بەتاشار سەمينارى ەلوردا تورىندەگى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا بولىپ ءوتتى.
شارانىڭ ماقسات-مۇراتى جايلى كوپشىلىكتى حاباردار ەتكەن تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى, مۇنداي باسقوسۋلار ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعانداي تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق كودتى وياتۋعا نەگىز بولاتىنىنا توقتالدى.
راسىندا مۇنداي كەلەلى كەڭەستەر مەن تولىمدى تالقىلاۋلاردىڭ ۇلت رۋحانياتىنا بەرەرى مول. وتكەن جىلى اتالمىش تاقىرىپ بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان العاشقى سەمينارعا جاپوندىق تانىمال تۇركىتانۋشى عالىم حيساو كوماتسۋ كەلىپ, تاتار حالقىنىڭ قايراتكەرى ءابدىراشيت يبراحيم جايلى كەڭ كولەمدە ءدارىس وقىعان بولسا, بۇل جولعى جيىنىڭ باس بايانداماشى رەتىندە قوعام قايراتكەرى, الاشتانۋشى بەرىك ابدىعالي تاڭدالىپتى.
– الاش فەنومەنى ءالى تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. بەتى اشىلماي جاتقان تاقىرىپ قانشاما. سونىڭ ءبىرى – بۇگىنگى سەمينارعا وزەك بولىپ وتىرعان الاش اسكەرىنىڭ تاريحى, – دەپ, بايانداماسىن باستاعان الاشتانۋشى وسى ماقساتتا ىزدەنىس جاساپ, تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ, پەتەربور, ومبى, توم قالالارىنداعى مۇراعاتتاردان الاش اسكەرىنە قاتىستى كوپتەگەن دەرەك تاپقانىن جەتكىزدى.
اسىرەسە, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اسكەري-تاريحي مۇراجايىنداعى كەزىندەگى اقگۆاردياشىلارعا قاتىستى دەرەكتەر قورىندا الاش اسكەرىنە قاتىستى قۇجاتتار كوپ ەكەن. سونداي-اق سەمەي جانە الماتى ارحيۆتەرىندەگى قۇجاتتار قورىن ءسۇزىپ شىعۋدىڭ ارقاسىندا ىزدەنۋشى «الاشوردانىڭ اسكەري قۇرىلىمى (1917-1920 ج.ج)» اتتى قۇجاتتار نەگىزىندە كىتاپ جازىپ شىعىپتى. باسقوسۋ بارىسىندا اتالمىش تۋىندىنىڭ دا تۇساۋى كەسىلدى.
كولەمى 300 بەتتىك قۇندى ەڭبەكتە: الاش اسكەرىنىڭ جوسپارلارى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى, ازاماتتىق سوعىس جىلدارىنداعى الاش اسكەرىنىڭ ارەكەتى, الاش اسكەرىنىڭ جەتىسۋ مايدانىنداعى جورىق جولدارى, اقگۆاردياشىلار باسپاسوزىندەگى الاش اسكەرى جايلى اقپارلار قاتارلى 90-نان استام دەرەكتى-قۇجاتتار توپتاس- تىرىلىپتى.
سونداي-اق تۇڭعىش رەت الاش ساربازدارىنىڭ ءتىزىمى بولجامدى تۇردە انىقتالىپ, اقسۋ, اياگوز, ءۇرجار, ماقانشى وڭىرلەرىندە قۇرىل- عان الاش ساربازدارى بارلىعى 2 مىڭ ادامنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, وسىلاردان 700 ساربازدىڭ اتى-ءجونى تولىق انىقتالدى.
«بولاشاقتا جوعارىداعى تىزىمدە ەسىمى انىقتالعان الاش ساربازدارىنىڭ ۇرپاقتارىن ىزدەستىرىپ, سول كەزدەگى تاريحي جاعدايلار تۋرالى ەستىگەن-بىلگەن ادامداردان ەستەلىك جيناستىرۋدى قولعا الماقپىز. الداعى جازدا وسى ماسەلە بويىنشا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ ءىسى دە قاراستىرىلۋدا», دەدى بەرىك ابدىعالي ۇلى.
جوعارىداعى الاش اسكەرى جايلى تۋىندىنىڭ ءبىز بايقاعان ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا ناقتى قۇجاتتىق دەرەكتەردىڭ مولدىعى. بولاشاقتا الاشتانۋشىلار دايىن دەرەكتەردى پايدالانىپ, ونى عىلىمي تۇرىعدان تاپسىرلەۋ ماسەلەسى كەزەك كۇتىپ تۇرعانى انىق.
ياعني, سول جىلدارى الاش اسكەرىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن باتىس وڭىردەگى 3 پولك, تورعاي-قوستاناي جەرىندەگى 2 پولك, ەلىمىزدىڭ شىعىس بولىگىندە جاساقتالعان 5 پولك جانە كادرلىق رەزەرۆ دايىنداۋعا ارنالعان 1 پولك, بارلىعى 10 پولكتىڭ تاريحى مەن جورىق ىستەرىن جەكە-جەكە تالداۋ-زەرتتەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. مىسالى, الاشتىقتار اسكەردى كادرلىق جاساقتاۋ ءۇشىن ورىنبور يۋنكەرلەر ۋچيلششەسىن پايدالانىپ, 1918 جىلدىڭ كوكتەمىندە ساماراداعى اقگۆاردياشىلار ۇكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى 2 ملن سوم اقشا 2000 مىلتىق, 38 پۋلەمەت, 2 زەڭبىرەك العانى جايلى دەرەكتى اتالمىش كىتاپتان تانىسۋ بارىسىندا, قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ قيىن-قىستاۋ زاماندا حالقىن قورعاۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
جيىن ۇستىندە جاڭادان تۇساۋى كەسىلگەن تۋىندى جايلى پىكىر بىلدىرگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆ, بۇل كىتاپ قازاق قارۋلى كۇش تاريحىنىڭ باستاۋىن قۇجاتتايتىن تىڭ دۇنيە ەكەنىن اتاپ شىعارماداعى قۇجاتتاردىڭ ۋاقىتتىق ماڭىزىن انىقتاۋ ارقىلى قازاق اسكەرىنىڭ پايدا بولۋ داتاسىن تاريحي تۇرعىدان جاڭعىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىنە توقتالدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان ومار,
«ەگەمەن قازاقستان»