قاي زاماننان الماتى دەسە الدىمەن كوكمايسالى كوكتوبە, بيىك شاتقالداعى «مەدەۋ» مۇزايدىنى, مۇزارتتاعى شىمبۇلاق اۋىزعا الدىمەن ىلىنەتىن ادەمى ادەت بار. مىڭ جىلدىق تاريحىن الەمدىك دارەجەدە شەگەلەپ تۇرىپ مىقتاپ العان الماتى بۇل كۇندەرى شاھاردىڭ ەڭ تاريحي تانىمال تۇلعالارىن ۇلىقتاۋ ءىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ۇستىندە. سونىمەن, الماتى ءوزى ءوز بولعالى تاريحىندا تۇڭعىش رەت بيىلعى اقپان ايىن تولىعىمەن مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ رۋحىنا ارنادى.
ەسىمىن جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي تەك قانا بيىك تاۋداعى «مەدەۋ» مۇزايدىنىنىڭ اتاۋى ارقىلى عانا جاقسى بىلەتىن مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنىن ايشىقتاۋ – قالاداعى مەدەۋ اۋدانىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە كىدىرىسسىز باستالىپ كەتتى. ايلىق اياسىنداعى ساياسي-مادەني شاراعا 28800 وقۋشى مەن 2000-داي مۇعالىم قاتىسىپ وتىر. «مەدەۋ پۇسىرمانوۆ كىم؟» دەپ اتالاتىن كورمە – ءبىلىم وردالارىنداعى بارلىق مۇراجايلاردىڭ باستى جادىگەرىنە اينالدى. «تاريحي تۇلعا» اتتى جاپپاي ءوتىپ جاتقان سىنىپ ساعاتتارىندا وقۋشىلاردىڭ جاس شامالارىنا قاراي «ەسىمى ەل ەسىندە, حالىقتىڭ جۇرەگىندە» اتتى ەسسەلەر جازىلۋدا, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتىن ماداقتاۋعا ارنالعان جىر ءمۇشايراسىنا دايىندالىپ جاتىر. ناۋرىز ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى «عىلىم ورداسىندا» مەتسەنات-تۇلعاعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك اۋقىمى ۇلكەن كونفەرەنتسيا وتەدى.
الماتىداعى «مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مۋزەيىندە جۋرناليستەرمەن ءبىرىنشى وتكىزىلگەن بريفينگتە مەتسەنات مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ بۇعان دەيىن كوپشىلىك ەستىپ-بىلمەگەن دەرەكتەرى تۋرالى اڭگىمە شەرتىلدى. ءبىز سوناۋ ريم داۋىرىندەگى قولى اشىق گاي مەتسەناتتان (مەكەنات) باستاپ ەسىمدەرىنە كەڭەستىك تاريحتان قانىق ورىس مەتسەناتتارى موروزوۆ پەن ترەتياكوۆتىڭ, بۇگىنگى الەمدىك ۋوررەن باففەتتىڭ نەمەسە قازىرگى داۋىردەگى ءبىر شوعىر قازاق بايلارىنىڭ ءتيىپ-قاشىپ كورسەتكەن مىرزالىعىنان حاباردارمىز. ال ەندى قازاق بايى مەدەۋدىڭ مەتسەناتتىعىنان مۇلدەم بەيحابار بولىپ شىقتىق. تاريحتا ول تۋرالى جازىلماعان. ويتكەنى ونىڭ ەسىمى شەجىرەدەن سوتسياليستىك قوعامنىڭ «تاپ جاۋى» بولعاندىعىنان عانا سىزىلىپ تاستالىنعان. بۇگىنگى قازاق تاريحىندا مەتسەنات مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ تاريحي ورنى ايعاقتالا باستاعانى تۋرالى العاشقى شىندىقتىڭ بەتپەردەسى ءتۇرىلدى. مارتەبەلى مۇراجايدىڭ اياداي عانا بولمەسىنە ءىس-شاراعا ساي جينالعان مۇددەلەستەر ول تۋرالى, ونىڭ قادىر-قاسيەتتەرى تۋرالى حال-قادەرىنشە بۇكپەسىز اشىپ ايتتى.
بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى بەيبىت قاجى ساپارالى شىنايى عانا مەدەۋتانۋشى دەگەن اتاققا وتە لايىق جان. 1984 جىلى جاپ-جاس ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى بەيبىت ساپاراليەۆ كورنەكتى جازۋشى, سول تۇستاعى رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتى «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ كومەگىمەن مەدەۋتانۋعا العاش رەت ەرەكشە دەن قويادى.
– رەسپۋبليكالىق ورتالىق ارحيۆتەن 25 مىڭعا جۋىق قۇجات اقتاردىم, – دەدى قالامگەر-قاجى. – مەدەۋ اتامىزدىڭ تۇرعان ءۇيى الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا, بۇگىن ءوزىمىز تابارىكتەي ساقتاپ كەلەتىن «تسەليننىي» كينوتەاترىنىڭ ورنى بولعان. 1887 جىلعى الماتىداعى الاپات جەر ءدۇمپۋى كەزىندە 1800-دەي ءۇي قيراپ, 400-گە جۋىق ادام قازا تابادى. الاتاۋ قاراعايىنان قيىپ قايتا باسپانا سالۋدا قايىرىمدى قازاق بايى مەدەۋ پۇسىرمانوۆ شىبىندىسايدان (كەيىن بەرتىنگە دەيىن بۋتاكوۆكا اتانىپ كەلگەن) ەتەكتەگى قيراعان قالاعا قاراۋىنان تەگىن اعاش تاسىمالداتقان. ول ءۇشىن ءبىر تيىن الماعان. زەرتتەۋ كەزىندە مەنىڭ تاپقان ەڭ قۇندى دۇنيەم – مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ سول كەزدە جاسى 90-دى القىمداپ قالعان تۋعان ۇلى شاياحمەت اقساقال ەدى. ساليقالى سول ءبىر ويلى اتامىزدان كوپ جايتقا قانىقتىم... 1985 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە «مەدەۋ كىم؟» دەگەن ءبىر بەتتىك زەرتتەۋ ماقالام قازىرگى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالاندى دا.
نەبارى 58 جاس عۇمىر كەشكەن عاجايىپ تۇلعانىڭ وزگە دە تابيعي ءھام ادامي بولمىسىن جازۋشى, جامبىلتانۋشى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى بىلاي تۇيىندەدى:
– مەدەۋ اتامىزدىڭ اقيىق اقىن ءسۇيىنباي مەن جىر الىبى جامبىلعا جۇرەك قالاۋىنشا قولداۋ كورسەتكەن مىرزالىعىنان وتە جاقسى حاباردارمىز. بۇرا تارتقان كەيبىر تاريحشىلارىمىز قيماسا دا, تۇرمىسىنىڭ تاۋىرلىگى شىعار, «قازاقتار تۇرماعان» دەيتىن سول الماتىنىڭ قاق تورىندە مەدەۋدىڭ اعاشتان قيىپ سالعان ءزاۋلىم ءۇش ءۇيى تۇرعان. مۇنىڭ سىرتىندا قايتالاپ سوققان ءزىلزالادان سوڭ قىرۋار قاراجات ءبولىپ, قانشاما ءۇيدىڭ توبەسىن كوتەرگەن. مۇنىڭ بارلىعى دا رەسمي قۇجاتتالعان. مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ داۋلەتىنىڭ زورلىعى مەن قولىنىڭ اشىقتىعى ءوز الدىنا, ول كىسىنىڭ كەرەمەتتەي باۋ-باقشا باعبانى بولعانىن كوپشىلىگىمىز بىلمەيمىز. الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە اللا تاعالانىڭ قالاۋىمەن سامساپ وسكەن ون سان الما ءتۇرىن بۋدانداستىرۋدا ول كىسى قىرۋار كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. كادىمگى اپورتىڭىزدىڭ العاشقى ءتۇبى مەدەۋدىڭ باقشاسىندا وسكەن, سەنەسىز بە؟! مەنىڭ ءوز باسىم رەسەيدەن ايشىلىق جول ءجۇرىپ الما اعاشتىڭ بۇتاعىن اربامەن تاسىپ اكەلگەن سۇرىپتان اپورت تۋىپتى-مىس دەگەن سەندىرۋلەردى قييال-عاجايىپ ەرتەگى دەر ەدىم. اعىلشىن عالىمدارى الماتى الماسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە اپورتىنىڭ ەش جەرگە جەرسىنبەيتىنىن باياعى زاماننىڭ وزىندە تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن, قازىر دە عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ بەرۋگە بەيىل. مىنە, ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز ءۇشىن مەدەۋ بابامىزدىڭ زەرتتەلەتىن ءبىر قىرى وسى جايت. ويتكەنى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شىلاۋىنان تۇپكىلىكتى ارىلا الماعاندىقتان ءالى كۇنگە دەيىن الماتى اپورتىنىڭ اتاسى مەدەۋ بابامىزدىڭ تىكەلەي ءوزى ەكەنىن ايتا دا الماي, ۋاعىزداي دا الماي كەلەمىز.
دۇنيەدەن ەرتە وتكەن قازاقتىڭ اتاقتى بالالار جازۋشىسى مۇحامەتجان ەتەكباەۆ – مەدەۋ پۇسىرمانوۆتار اۋلەتىنە كۇيەۋ بالا. قىزىقتى باسقوسۋدا جازۋشىنىڭ جارى – مەدەۋدىڭ ۇلى ايداربەكتىڭ نەمەرەسى قازيما انامىز دا كوپشىلىك الدىندا شەر تارقاتتى.
ايدار بەك اتاسىنىڭ تىزەسىندە وتىرىپ ول كىسىنىڭ ەستىگەن اڭگىمەسى بىلاي بولىپ كەلەدى: كەڭەس وكىمەتى جەرگىلىكتى الپاۋىت بايلاردىڭ دۇنيە-مۇلكىنە اشقاراقتانا قول سالعاندا مەدەۋ پۇسىرمانوۆ بار جيعان-تەرگەنىن بولشەۆيكتەرگە ەش قارسىلىقسىز بەرىپ قۇتىلعان. اتۋ جازاسىنان امان قالۋىنا سول تۇستاعى بەلگىلى رەۆوليۋتسيونەر توقاش بوكين سەبەپكەر ەكەن. ەكىنشى قايتالاي تاركىلەۋ جۇرگەندە, كەڭەس وكىمەتى مەتسەنات پۇسىرمانوۆتىڭ ءۇش ايەلىنەن تاراعان 20 شاقتى بالا-شاعاسىنىڭ توز-توزىن شىعارىپ, جان-جاققا ءبىر-اق كۇندە بوستىرىپ جىبەرەدى. ول كەزدە قولداۋ كورسەتەدى دەيتىن توقاش تا مەزگىلسىز قاپيادا دۇنيەدەن وتكەن...
– بابامىزدان قالعان قانىمىزعا سىڭگەن قاسيەت شىعار – قانشاما جىل تىرنەكتەپ جيعان دۇنيەمىز كۇنى بۇگىندە تاراپ جاتسا دا ءبىزدىڭ اۋلەتتەن ەشكىم, ەش ۋاقىتتا وكىنگەن ەمەس, – دەگەن كەيۋانا كوز جاسىن كورسەتپەي ءبىر سىعىپ الدى.
بۇگىنگى باسقوسۋدان تاعى ءبىر ۇققانىمىز – ايلىق اياسىنداعى ءىس-شارا بارىسىندا, ءتىپتى تاياۋ مەرزىمدە, الماتىدا مەدەۋ اتىنداعى جاڭا ساياباق اشىلىپ, بيىك تاۋداعى «مەدەۋ» سپورت كەشەنىنىڭ تابالدىرىعىندا تاۋداي تۇلعاعا لايىقتى ەسكەرتكىش ورناتىلادى. قازاق مەتسەناتى – تاريحي تۇلعا مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ الماتى ماڭىنداعى تۇيمەباەۆ كەنتىندەگى مازارى جاڭارتىلادى...
تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى