مەملەكەت باسشىسى تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ۇكىمەتكە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
بيىلعى جولداۋدا جۇكتەلگەن ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا اياسىنداعى مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىعى وسى كەشەندى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل جاھاندىق وزگەرىستەردەن ءوربيتىن, ءومىرىمىزدى وزگەشە ورۋگە جاعداي جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن اۋقىمى شەكسىز جوبا.
بەلگىلى بولعانىنداي, اتالعان باعدارلامانىڭ بەس باعىتى – ەكونوميكا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ, تسيفرلى مەملەكەتكە كوشۋ, تسيفرلى جىبەك جولىن ىسكە اسىرۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋ قاتار اتقارىلاتىن بولدى. ارينە كەز كەلگەن ءىستى جۇزەگە اسىراتىن كاسىبي مامان.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 89 جوعارى وقۋ ورنىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيا ماماندارى وقىتىلادى. 2013-2017 جىلدار ارالىعىندا وسى سالادا ەڭبەك ەتۋى ءتيىس 109 557 مامان دايارلاندى. سوندىقتان مامان تاپشىلىعى تۋرالى ايتۋدىڭ رەتى جوق. سونداي-اق جەتەكشى ءىت ماماندارىن دايىندايتىن حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ىسپەتتى ىرگەلى وقۋ ورىندارىمەن قاتار ەكسپو كەشەنىندە حالىقارالىق ءىت-ستارتاپتار تەحنوپاركى قۇرىلۋدا. مۇنىڭ ءبارى وتاندىق يننوۆاتسيالىق وزىق جوبالاردىڭ دامۋىنا داڭعىل جول اشۋ ءۇشىن وراسان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى ەلىمىزدە اۋدان, قالا ورتالىقتارىنان شالعايدا ورنالاسقان 1 249 ەلدى مەكەندى جوعارى ساپالى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل الىستاعى اۋىل تۇرعىندارىنا مەملەكەتتىك, دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتۋگە وڭتايلى جاعداي تۋدىرىپ, بيزنەس-جوبالاردى باستاۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ۇيرەتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەتىنى كامىل. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا بالالار تەحنوپاركتەرى مەن بيزنەس-ينكۋباتورلارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋدىڭ دا ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن. شىن مانىندە, بارلىق وڭىردە ءىت تەحنولوگياعا يكەمى بار بالالاردى تاربيەلەۋدىڭ ءجونى بولەك.
جالپى, تسيفرلى قوعام قانداي مۇمكىندىكتەر ۇسىنادى؟ وسى ساۋالعا از-كەم توقتالىپ كورەيىك. بۇگىندە Airbnb, Uber, Alibaba سياقتى ءديزرۋپتيۆتى پلاتفورمالار كەڭىنەن تانىمال. بۇل بىرنەشە جىل بۇرىن ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە جوق ۇعىمدار ەدى. سول سياقتى بار الەمدى جاۋلاپ العان IPhone 2007 جىلى عانا نارىققا ەندى. 2015 جىلى الەمدە سمارتفوندى پايدالانۋشىلار سانى 2 ملرد ادامعا جەتتى. سوندىقتان قازىر كوپتەگەن جاڭا كومپانيالار «اقپاراتتىق تاۋارلاردى» تانىستىرۋعا كوشتى. ياعني ونى ساقتاۋعا, تاسىمالداۋعا جانە كوپتەپ شىعارۋعا مۇلدە شىعىن جۇمسامايدى. ءديزرۋپتيۆتى تەحنولوگيالاردى ءارى قاراي وركەندەتۋگە كاپيتالدىڭ دا كەرەگى جوق. ماسەلەن, Instagram, WhatsApp سياقتى كومپانيالار باستاپقى قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتپەدى. بۇل ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا شەڭبەرىندەگى بيزنەستىڭ اۋقىمى مەن كاپيتالدىڭ ءرولى مۇلدە وزگەرگەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان تسيفرلى تەحنولوگيا كوپتەگەن سالانى العا جىلجىتۋعا سونى سەرپىن بەرەتىنى انىق. ويتكەنى قاراپايىم سمارتفوننىڭ مىڭداعان قوسىمشالارى تىرشىلىكتى وڭتايلاندىرا ءتۇستى. وسىدان 30 جىل بۇرىن قولدانعان 5 مىڭ كومپيۋتەردىڭ جۇگىن, ياعني ەكۆيۆالەنتىن قازىر ءبىر پلانشەت قانا اتقارادى. بۇل اقپارات ساقتاۋ قۇنىنىڭ نولگە تەڭەسىپ قالعانىن كورسەتەدى. ايتالىق, 20 جىل بۇرىن 1 گب قۇنى 10 مىڭ دوللارعا باعالانسا, قازىر 0,03 دوللار تۇرادى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءارى پرەزيدەنتى كلاۋس شۆاب ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» اتتى ەڭبەگىندە قازىرگى مەگاترەندتەردى انىقتاۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق درايۆەرلەردى ءۇش بلوكقا, فيزيكالىق, تسيفرلى جانە بيولوگيالىق بلوكقا ءبولىپ قاراستىرادى. ءبارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى.
العاشقى بلوكتىڭ وزەگىن 3D باسۋ, روبوت-تەحنيكا, جۇرگىزۋشىسىز اۆتوكولىكتەر مەن جاڭا ماتەريالدار قۇرايدى. ماسەلەن, قاراپايىم دروننىڭ قورشاعان ورتانى تانۋى مەن بەيىمدەلۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋ كوپتەگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا جول اشپاق. ايتالىق, ونى جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىلەرىن جوندەۋگە, اسكەري ءىس-قيمىلدار ءجۇرىپ جاتقان ورىنعا مەديتسينالىق قۇرالدار جەتكىزۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەگىستىك القاپتاردى تىڭايتۋعا, سۋارۋعا, مال باعۋعا ءتيىمدى قولدانۋعا بولادى. ال 3D باسۋ مودەلى بارلىق سالادا, جەل ستانسالارىن ورناتۋ سىندى اۋقىمدى جوبالاردان باستاپ, ادام اعزاسىنا تەز بەيىمدەلەتىن مەديتسينالىق يمپلانتتار سالۋ سياقتى كىشىگىرىم جۇمىستاردا دا قولدانىلادى. ويتكەنى 3D فورماتى ىشكى ورگاندار مەن جاسۋشالارعا دەيىنگى ولشەمدى دالمە-ءدال الا الادى. قازىر زەرتتەۋشىلەر ونىڭ كەلەسى بۋىنى 4D تەحنولوگياسىن جاساۋدا. روبوتتار جونىندە ايتار بولساق, بۇرىن ولاردىڭ باعدارلاماسى اۆتونومدى قۇرىلعى ارقىلى ەنگىزىلسە, قازىر اۋادا تارالاتىن تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن الىستان باسقارۋعا بولادى. ادام مەن ماشينا اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان روبوتتىڭ كەلەسى بۋىنى ءتىپتى تاڭعالدىرۋى مۇمكىن. سول سياقتى ءوندىرىس پەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدا گرافەن سيياقتى جاڭا ماتەريالدار پايدا بولدى. ونىڭ قاتتىلىعى قۇرىشتان 200 ەسە جوعارى, ال قالىڭدىعى ادامنىڭ شاشىنان دا جۇقا. جىلۋ مەن قۋات جەتكىزۋدە وتە ءتيىمدى بۇل ماتەريال باعاسى جاعىنان قولجەتىمدى بولعان كەزدە بەلگىلى ءبىر تاۋارعا تاۋەلدى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋى ىقتيمال.
تسيفرلى بلوكتا ينتەرنەت زاتتارىنىڭ كەڭىنەن تارالۋىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, قازىر الىس قۇرلىقتا ساتىلىمعا شىعارىلعان دۇنيەنى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الىپ, تاپسىرىسىڭىزدىڭ قاي جەردە كەلە جاتقانىن, قاشان كەلەتىنىن قاداعالاپ وتىرا الاسىز. ياعني, ۆيرتۋالدى الەم مەن شىنايى ءومىردىڭ اراسىنداعى الشاقتىق جويىلا باستادى. كوپتەگەن اقىلدى ءارى ارزان قۇرىلعىلار ۇيگە, كيىمگە, اكسەسسۋارلارعا, قالالارعا, كولىكتەرگە, ەنەرگيا جەلىلەرىنە ورناتىلدى, ءوندىرىس ۇدەرىستەرىندە ءجيى قولدانىلا باستادى. ينتەرنەتكە قوسىلاتىن زاتتاردىڭ سانى جىلدان جىلعا ءوسىپ بارادى. ءبىر-ءبىرىن بىلمەيتىن جەكەلەگەن تۇلعالار مەن مەكەمەلەر اراسىندا ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن كەلىسىمدەر تەحنولوگياسى پايدا بولدى. «بلوكچەين» دەپ اتالاتىن بۇل تەحنولوگيا بانك-كاستودياندار, ورتالىق تىركەۋلەر ارقىلى باعدارلامالانىپ, كريپتوگرافيالىق تۇرعىدان قورعالاتىندىقتان سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەيدى. ماسەلەن, «Bitcoin» تسيفرلى ۆاليۋتامەن قارجىلىق كەلىسىمدەردى تىركەيدى. كەلەشەكتە ءتۇرلى قۇجاتتاردى تىركەۋگە قولدانىلۋى ابدەن مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ونى گوندۋراس ۇكىمەتى جەرگە مەنشىك قۇقىن باسقارۋعا پايدالانۋدا. تسيفرلى پلاتفورمادا كەدەرگى, ۋاقىت جوعالتۋ, شىعىن ايتارلىقتاي از. ايتالىق, الەمدەگى ءىرى Uber تاكسي كومپانياسىنىڭ ءوزىنىڭ مەنشىك كولىك قۇرالى جوق, ۋاقىتشا تۇرعىنجاي تابۋعا قىزمەت كورسەتەتىن Airbnb بىردە-ءبىر جىلجىمايتىن م ۇلىككە يەلىك ەتپەيدى, الەمدەگى ەڭ قىمبات بولشەك ساۋدامەن شۇعىلداناتىن Alibaba كومپانياسىنىڭ ءوزىنىڭ تاۋار قورى بولعان ەمەس. بيولوگيالىق بلوكتاعى يننوۆاتسيالار دا تاڭداي قاقتىرارلىق. قازىردىڭ وزىندە وتە قۋاتتى IBM Watson كومپيۋتەرلىك جۇيەسى بىرنەشە مينۋتتىڭ ىشىندە گەنەتيكالىق مالىمەتتەردىڭ تالداۋى مەن اۋرۋ جانە ەمدەۋ تاريحىن سالىستىرۋ ارقىلى ناۋقاسقا قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ جەكە باعدارلاماسىن ۇسىنا الادى. بيولوگيالىق ينجەنەريانىڭ دامۋى كوپتەگەن دەرتتى ەمدەۋگە, بيوونىمدەردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جول اشادى. الايدا گەندىك تەحنولوگيانىڭ دامۋى شىڭىنا جەتكەنىمەن, ونىڭ ارعى جاعىندا الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق, ەتيكالىق, پسيحولوگيالىق پروبلەمالار دا قىلاڭ بەرەدى.
ارينە, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە بۇل تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە قازاقستان دا بەت الدى. ەلباسى ايتقان «اقىلدى ۇلت» رەتىندە قالىپتاسا الامىز با, المايمىز با؟ الدە تۇتىنۋشى نارىق رەتىندە قالا بەرەمىز بە؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت تىم الىس ەمەس سياقتى.
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»