قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل, اۋدان, قالا اكىمدەرى حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋدە. اڭعارعانىمىز, ەسەپتىك كەزدەسۋلەردە كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى دۇنيەلەر.
ياعني قارجىنىڭ بولىنۋىنە بايلانىستى, باعدارلامالار مەن ءىس-شارالار جوسپارىندا قارالعان, بىرتىندەپ شەشىمىن تاباتىن ماسەلەلەر. مۇنداي كورىنىستى «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەپ باعالاۋعا دا بولماس.
ويتكەنى جول سالۋ, كولىك قاتىناسى, اۋىز سۋ, جارىق, گاز جەتكىزۋ, ساپالى جىلۋ بەرۋ سىندى ماسەلەلەردىڭ جىل سايىن كوتەرىلۋى جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن تۇرعىندار اراسىنداعى الشاقتىقتى دا اڭعارتادى. جەرگىلىكتى اكىمدەر جۇرتپەن ءجيى كەزدەسىپ, مۇڭ-مۇقتاجىن زەرتتەپ, كوممۋنالدىق ماسەلەلەر بويىنشا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزسە, ەسەپتى كەزدەسۋدە بۇگىنگى شاعىمدار الدىنان شىقپاس پا ەدى. اكىمدەرگە اقىل ايتۋدان اۋلاقپىز, ايتايىن دەگەنىمىز, وسىنداي ەسەپتى كەزدەسۋلەردە قالا نەمەسە اۋداندى وركەندەتۋگە قاتىستى ۇسىنىستار كوتەرىلىپ ورتاعا سالىنبايتىنى, تۇرعىندارمەن تالقىلانبايتىن ەدى.
مىسالى, جەرگە شىبىق شانشىساڭ وسە بەرەتىن قۇنارلى توپىراقتان تۇراتىن وبلىس ورتالىعى شىمكەنتتىڭ باس جوسپارىن قاراعاندا, تەك عيمارات پەن تۇرعىن ۇيلەر عانا ەمەس, قاي كوشەگە قانداي اعاشتار وتىرعىزۋ ماسەلەسى دە ەسكەرىلسە. اسەم ءۇي مەن ادەمى عيمارات قانا ەمەس, كورىكتى تال-داراقتار دا شاھاردى شاتتىققا بولەيدى ەمەس پە؟ جانعا داۋا جاسىل جەلەك قالانىڭ قانشالىقتى كورىكتى ەكەندىگىن بىلدىرە الادى. ونىمەن تۇرماي, اعاشتىڭ ءتۇرلى گازداردى ءوز بويىنا تارتىپ, ورنىنا وتتەگى ءبولىپ شىعاراتىنى, تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ, كوشەدەگى شۋدىڭ ازايۋىنا دا ىقپال ەتەتىنى جاقسى ءمالىم. جاسىل جەلەكتىڭ پايداسى كوپتىگىن ۇعىنعان حالقىمىز «...ءجۇز جىلدىعىن ويلاعان حالىق اعاش ەگەدى...», «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك-ءتى. وسى ورايدا ايتا كەتەلىك, وبلىس اكىمى «شاتقال» اتاۋىمەن جاقسى باستاما كوتەرىپ, ول ىسكە اسىرىلا باستادى. مىسالى, وبلىستاعى 170 گەكتار تۇقىمباقتا وتكەن جىلى 16,3 ملن ءتۇپ كوشەت ءوسىرىلىپتى.
كوشەتتەردىڭ جاڭا تۇرلەرى مەن سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا «بادام» مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە 2 جىلىجاي قۇرىلعان بولاتىن. 2017 جىلعا بەكىتىلگەن ينديكاتيۆتىك جوسپارعا سايكەس, تاۋلى جانە توعايلى اۋماقتا 390 گەكتار, قۇمدى وڭىردە 3 مىڭ گەكتار جەرگە كوشەت ەگىلگەن. سونداي-اق 10 577 گەكتارعا سەكسەۋىل تۇقىمى سەبىلسە, ورماننىڭ تابيعي تۇردە ۇلعايۋىنا ىقپال ەتۋ جۇمىستارى 7 مىڭ گەكتار اۋماقتا جۇرگىزىلگەن. «شاتقال» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بىلتىر وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىن كوگالداندىرۋعا اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنە 480 مىڭ ءتۇپ كوشەت تەگىن بوساتىلىپتى. بيىل اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنىڭ سۇرانىسىنا وراي 1 ملن 990 مىڭ ءتۇپ كوشەتتى تەگىن ۇلەستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال شىمكەنت قالاسى اينالاسىنداعى «جاسىل ايماق» كولەمىن 19 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونداي-اق قالا اۋماعىنان 125 گەكتار جەردە ورنالاسقان 7 شاتقالدا 55 مىڭنان اسا ءتۇرلى كوشەتتەر ەگىلىپ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. اعىمداعى جىلى اتالعان شاتقالدىڭ ەكەۋى ەل يگىلىگىنە تاپسىرىلماق.
ال ەندى بيىل تەگىن ۇلەستىرىلەتىن 1 ملن 990 مىڭ ءتۇپ قانداي اعاشتاردىڭ كوشەتى؟ بۇل جاعى تۇرعىندارعا بەيمالىم. ايتپەسە اۋدان نەمەسە قالا تۇرعىندارى سارىاعاشتا جەرگىلىكتى كليماتقا بەيىمدەلگەن, الەمدەگى ەڭ جىلدام وسەتىن پاۆلوۆنيا اعاشىنىڭ كوپتەپ وتىرعىزىلعانىن قالار ما ەدى. وسى ءبىر بىزگە ازىرگە بەيتانىستاۋ, بىراق كورىكتىلىگىمەن, وسىمتالدىعىمەن الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنە تانىمال اعاشتى وڭتۇستىككە اكەلىپ جەرسىندىرگەن كاسىپكەر بالتاباي قۇربانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, پاۆلوۆنيانىڭ پايداسى وتە كوپ. الەمدەگى ەڭ جىلدام وسەتىن جاپىراقتى اعاش, 3 جىلدا 15 مەترگە دەيىن جانە 7-8 جىلدا 22-25 مەترگە دەيىن وسەدى ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا كەم دەگەندە 6 ءتۇرى انىقتالعان. باتىستا كەڭىنەن تانىمال, وندا جيھاز, فانەر جانە بيوماسسا ءوندىرىسى ءۇشىن وسىرەدى. جاپىراقتارى ۇلكەن, اسىرەسە ءبىرىنشى جىلدا, ءبىر گەكتاردان 1200 تونناعا دەيىن كومىر قىشقىل گازىنىڭ ءسىڭىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى, ياعني اۋانى تازارتادى. جيھاز ونەركاسىبىندە «اعاش ءاليۋمينيى» رەتىندە بەلگىلى, بۇل ۇقساس اعاشتان 30%-عا جەڭىل.
«وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا وتانى بولىپ سانالاتىن پاۆلوۆنيا اعاشىنىڭ كوشەتتەرىن ءبىز قىتاي ەلىنەن اكەلىپ, جەرسىندىرۋدەمىز. ءبىزدىڭ وڭتۇستىك ولكەنىڭ كليماتىن ەسكەرە, ىستىعى مەن سۋىعىنا ءتوزىمدى سورتىنا تاڭداۋ جاسادىق. مىنە, ءبىر جىلدان استى, الىپ كەلگەن 35 مىڭعا جۋىق كوشەتتىڭ بارلىعى دەرلىك ءوسىپ-ءوندى. بيىل تاعى 200 مىڭ ءتۇپ اكەلۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كورىكتى دە ءوسىمتال, اۋانى تازارتۋعا, كۇننىڭ ىستىعىندا سايا بولۋعا پايداسى وتە مول اعاشقا سۇرانىس تا كوپ. ساياسى مول, كورىكتى اعاش شىمكەنتتىڭ شىرايىن اشا تۇسەر ەدى. ۇلكەن جولداردىڭ بويىنا دا وتىرعىزۋعا بولادى. پاۆلوۆنيا وزىنە ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتپەي-اق, تاقىر جەردى 7 جىل ىشىندە ورمانعا اينالدىرا الادى ەكەن. كوزىن تاۋىپ, دۇرىس پايدالانعان ادامعا, مىسالى جيھاز جاساۋدا, بۇل اعاش ۇلكەن تابىس كوزى دە بولا الادى.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا وزگەلەردىڭ تاجىريبەسىن الىپ, وزىق جەتىستىكتەرىن بويعا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «وزىمدىكى عانا تاڭسىق, وزگەنىكى – قاڭسىق» دەپ كەرى تارتپاي, اشىق بولۋ, باسقالاردىڭ ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن قابىلداي ءبىلۋ, بۇل – تابىستىڭ كىلتى, ءارى اشىق زەردەنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى» ەكەنىن ايتتى. ءوڭىردى, ونىڭ ىشىندە قالانى تازا ءارى جاسىل جەلەككە اينالدىرۋدا وزىق جەتىستىكتەردى, جاڭاشىلدىقتى باتىل ەنگىزگەن ءجون», دەيدى ىسكەرلىگىمەن ەلدى سۇيسىندىرگەن ب.قۇربانباەۆ.
التى اپتا بويى گۇلدەپ تۇراتىن اعاش قالانى اجارلاندىرا تۇسەرى, كۇرە جولدار بويىن دا كورىكتەندىرەرى انىق. سونداي-اق ماماندار, اسىرەسە قالادا پاۆلوۆنيامەن قاتار ساندىك اعاش ساكۋرانى دا وتىرعىزۋعا بولاتىنىن ايتۋدا. ساۋىردە گۇلدەيتىن جاپونيالىق ساكۋرا كورشى ەلدە ءوسىپ تۇر. شىمكەنتتى دە جاتسىنباسى انىق. ءيا, ايتا بەرسەك, پايدالى تۇسى مول تال-داراق جەتەرلىك. ولاردىڭ اراسىنان تابيعاتىمىزعا ساي كەلەتىندەرىن, مىسالى پاۆلوۆنيا اعاشى كوشەگە كورىك بەرەتىن بولسا, سايالى جاپىراعى دا پايدالى بولسا نەگە وڭىرىمىزدە كوپتەپ وسىرمەسكە؟
ايتپاقشى, قالاداعى قاراتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋىنە كەلگەن تۇرعىنداردان وسى ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراستارىن دا سۇراپ بىلگەن ەدىك. «وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسى وتە دۇرىس. بىراق كوكتىگى بولماسا ساياسى جوق شىرشالاردىڭ ورنىنا جەمىس-جيدەك ەگىلگەنىن قالار ەدىك. مىسالى, ورىك, الما دەگەندەي. قالانىڭ كوشەلەرىندە دە شىرشا ەمەس ساندىك اعاشتاردىڭ بوي كوتەرگەنى دۇرىس. شىمكەنتتە كوبىنە كۇن ىستىق, كولىك كوپ, اۋا لاس, سوندىقتان كولەڭكەسى مول, بويى بيىك, وتتەگىنى كوپ بولەتىن اعاشتاردى وتىرعىزۋ قاجەت», دەيدى قالا تۇرعىنى قالىبەك اقساقال.
وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان, ەلىمىزدەگى تىڭ جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن «شاتقال» باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – قاراۋسىز قالعان ساي-سالانى حالىق دەمالاتىن ساياباققا اينالدىرۋ. كارى اعاشتاردان قۇتىلا الماي وتىرعان شىمكەنتكە باعدارلاما شەڭبەرىندە ساندىك اعاشتاردى دا كوپتەپ وتىرعىزسا ول تۋريستەردىڭ دە كوزايىمىنا اينالار ەدى.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى