سوڭعى ۋاقىتتا اقتوبە قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى تومەندەپ كەتكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. وعان اسەر ەتكەن باستى فاكتوردىڭ ءبىرى وبلىس ورتالىعىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان ءىرى ونەركاسىپ ورىندارىنان شىعارىلاتىن وندىرىستىك قالدىقتار مەن زياندى زاتتار بولىپ وتىر.
اتاپ ايتقاندا, اتموسفەرالىق اۋانىڭ باستى لاستاۋشىلارى قاتارىندا اتالعان ونەركاسىپ اۋماعىنداعى «ينتەرگاز ورتالىق ازيا», «اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» اق مەن «كازحروم ترانسۇلتتىق كومپانياسى» اق-قا قاراستى اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى فيليالى جانە «اقتوبە جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى» اق, سونداي-اق قالاداعى بىرقاتار كوممۋنالدىق كاسىپورىندار تۇر دەپ تۇجىرىمدايدى ەكولوگ-ماماندار.
ارينە سولاي ەكەن دەپ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپالى بار بۇل ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋعا بولمايدى. توقتاتپاق تۇگىلى الداعى جىلدارى مۇنداعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ودان ءارى ۇلعايتۋ جونىندە ءىس-شارالار كەشەنى بەلگىلەنگەنىن قايدا قويارسىز؟! مۇنىڭ ءوزى «مۇرتقا وكپەلەپ جۇرگەندە, ساقال شىقتى» دەگەندەي, قورشاعان ورتانىڭ ودان ءارى بۇلىنۋىنە اسەر ەتىپ جۇرمەي مە؟ ارينە مۇنداي قاۋىپتىڭ بار ەكەنى راس. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ ونىڭ الدىن الۋدىڭ باستى جولى وندىرىستىك كاسىپورىنداردا اۋا مەن قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ مولشەرى ازايۋىنا سەپتىگىن تيگىزە الاتىن تازالاۋ قۇرىلعىلارىن ورناتۋ بولماق.
وكىنىشكە قاراي, بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن ەكولوگيالىق تەكسەرۋلەر بارىسى وڭىردە ونىڭ دەڭگەيى ءالى دە تومەن ەكەنىن كورسەتەدى. 45 شارۋاشىلىق سۋبەكتىسىنىڭ 34-ىندە ءتيىستى تازارتۋ قۇرىلعىلارى بولماي شىققانى وسىنىڭ باستى دالەلى. 11 كاسىپورىندا مۇنداي تەتىك ورناتىلعانىمەن ءتيىستى نورماتيۆتىك تالاپقا ساي قولدانىلماعان. سوندىقتان دا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان ونى رەتتەۋ جونىندە نۇسقاۋلار بەرىلگەن.
سونىمەن بىرگە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 331-بابىنا سايكەس, ءارتۇرلى مولشەردە اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىنعان. سولاي دەي تۇرساق تا مۇنىڭ ءوزى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ باستى جولى دەي الماساق كەرەك-ءتى. ويتكەنى اۋانى لاستاپ جۇرگەن بىرقاتار ءىرى كاسىپورىندار ءۇشىن تازارتۋ تەتىگىن ورناتقاننان گورى, بولماشى مولشەردەگى ايىپپۇلدى تولەپ قۇتىلۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن دە ساراپشىلار توبى جوققا شىعارمايدى. مۇنداي جاعدايدا ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ وزگە دە تاسىلدەرىن قاراستىرۋ, ايىپپۇل مولشەرىن ءوسىرۋ كەرەك شىعار. قايتكەندە دە قالا ەكولوگياسىن ساۋىقتىرۋدىڭ باستى جولى تۇراقتى ءارى جۇيەلى تۇردەگى باقىلاۋلار مەن قاداعالاۋلار بولىپ قالا بەرەتىنى انىق.
اقتوبە قالاسىندا قالىپتى ەكولوگيالىق نورمالاردىڭ بۇزىلۋى جانە جاعىمسىز يىستەردىڭ پايدا بولۋى بىرقاتار جاعدايدا كارىزدىك-تازالاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ەسكىرگەنىنەن ورىن الىپ كەلگەنى دە بەلگىلى. سونداي-اق اعىندى-سورعى ستانسالارىنىڭ ءتيىمدى تۇردە پايدالانىلماعانى دا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى وسە تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن. ايتالىق وتكەن جىلدىڭ جازىندا وبلىس ورتالىعىندا كۇكىرتتى سۋتەگىنىڭ شامادان تىس مولشەردە ءوسىپ كەتكەنى انىقتالدى. سونىمەن بىرگە ازوت پەن ءاممونيدىڭ قۇرامى جونىندە دە ءدال وسىنداي دەرەكتەر تىركەلگەن. سول تۇستا ماماندار جاعدايدى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كۇرت كوتەرىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى دەپ تۇسىندىرگەنىمەن, ماسەلەنىڭ ءمانىسى وزگەشە سيپات العانى ايقىندالدى. ياعني دەپارتامەنت زەرتحاناسىندا جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەلەرى بۇل جايتتىڭ سپيرت ءوندىرىسى قالدىقتارى سالدارىنان ورىن العانىن كورسەتىپ بەردى. ءارى جاعىمسىز ءيىستىڭ پايدا بولۋىنىڭ ەكى كوزى بار ەكەنى بەلگىلى بولدى. مۇنىڭ العاشقىسى جەرگىلىكتى لاستانۋ كوزدەرى دەسەك, بۇعان «اقبۇلاق» اق №6 جانە №11 كارىز سورعى ستانسالارى, №41 رازەزد, قىزىلجار اۋىلى جانە رىسقۇلوۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ەسكىرگەن ماي قۇيۋ ستانسالارى مەن قالانىڭ سولتۇستىك-باتىس اۋدانىنداعى كارىز قۇدىقتارى كىرەدى, دەيدى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ.
ال تۇراقتى لاستانۋ كوزدەرى دەگەنىمىز نە؟ ءوڭىردىڭ باس ەكولوگىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ونەركاسىپ ايماعىنا تازارتىلۋ ءۇشىن جەتكىزىلەتىن كارىز تازارتۋ قۇرىلعىلارى, قالانىڭ ىرگەسىندەگى تۇنبا الاڭدارى, سپيرت ءوندىرىسىنىڭ «باردا» دەپ اتالعان قالدىقتارى, بۇرىنعى ەت كومبيناتى اۋماعىنداعى سۇزگى الاڭدارى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سپيرت ءوندىرىسىنىڭ كەۋىپ كەتكەن قالدىقتارى جاز كەزىندە ءالى كۇنگە دەيىن جاعىمسىز ءيىستىڭ پايدا بولۋىنا اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. بۇل ءىسىنۋ ۇدەرىسى سالدارىنان پايدا بولادى ەكەن.
قالاي دەگەندە دە قازىرگى كۇنى اقتوبە قالاسىنىڭ ەكولوگياسىنا تونگەن قارا بۇلت ىدىراماي تۇر. ونىڭ شەشىمى ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىس ورتالىعىنداعى «اقبۇلاق» اق-نىڭ قالىپتى قىزمەتىنە بايلانىستى ەكەنىنە دە وسى ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ كەزىندە كوز جەتكىزە تۇستىك. ەگەر ولاردىڭ ءىسى كارىز تازارتۋ قۇرىلعىلارىن رەتكە كەلتىرۋدەن باستاۋ السا, بىرقاتار تۇيتكىل شەشىلەتىن ءتۇرى بار. بۇل ءۇشىن رەاگەنتتەردى پايدالانۋ مەن «ىلعالدى بارەر» قوندىرعىسىن ورناتۋدىڭ پايداسى مول. كارىز-سورعى ستانسالارىن اۋانى تازارتاتىن سۇزگىلەرمەن جانە تازارتۋ قۇرىلعىلارىمەن جابدىقتاۋ ءىسىنىڭ دە پايداسى كوپ دەيدى ساراپشى ماماندار.
وسى ماقساتتا وتكەن جىلدىڭ باسىندا «اقبۇلاق» اق قۇبىر الاڭدارىنا مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى سىنامالار الىنعان. ونىڭ كەيبىر ناتيجەلەرى جوعارىدا جازىلدى دا. اقتوبە قالاسىنداعى كارىزدىك-تازالاۋ قۇرىلعىلارىن جاڭعىرتۋ مەن قايتا قۇرۋ ىسىنە بايلانىستى قازىرگى كەزدە وبلىس اكىمدىگى مەن ەكولوگيا دەپارتامەنتى جاڭا جوبالار جاساي ءبىلدى. وسىعان وراي تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنگەن. اتالعان كەشەن تاۋلىگىنە 100 تەكشە مەتر ونىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعان. بيىل جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى باستالىپ تا كەتتى. وسى ارادا اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى كىرپىشتى اۋىلىندا جانە №45 رازەزدە اياقتالعان ەكى كارىز قۇيۋ ستانساسى قۇرىلىسى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن بىرگە وبلىس ورتالىعىنداعى ونەركاسىپ ايماعىندا تاعى ءبىر ۇلكەن ستانسانىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋ ساتىسىندا ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. بۇعان قوسا تۇرعىندار قالاشىعى اۋدانىنا كارىز جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاڭا جۇمىستار قولعا الىنعان.
قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ ىسىندە تۇرمىستىق قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ اتقاراتىن ءرولى جوعارى. بۇل رەتتە اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى اق شلاك قالدىقتارىن قايتا وڭدەپ, ونى وندىرىسكە قايتادان جونەلتۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزدى. قازىر مۇندا قۇرىلىسقا ارنالعان قيىرشىق تاس شىعارىلا باستادى. ەكىنشىدەن, وڭىردە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋمەن اينالىساتىن «كەنۋسا», «يمپورت ماستەر», «پوليۆەست» جانە «كوكتاس اقتوبە» جشس سەكىلدى قۇرىلىمدار ءوز قىزمەتتەرىنە كىرىسىپ كەتتى. بۇگىنگى كەزدە ولاردىڭ قايتا وڭدەگەن ونىمدەرىنىڭ كولەمى تۇتاستاي قالدىقتاردىڭ 2,5 پايىزىن قۇرايدى. ارينە مۇنى جوعارى كورسەتكىش دەۋگە بولمايدى. دەگەنمەن قازىرگى ءىستىڭ بارىسى الداعى كەزدە ونىڭ كولەمى ودان ءارى وسە تۇسەتىنىنە نەگىز قالاي الادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, تۇرمىستىق قالدىقتاردى ءتيىستى ورىندار مەن پوليگوندارعا اپارىپ توگۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. ايتسە دە ونى رۇقسات ەتىلمەگەن نەمەسە سانكتسيالانباعان جەرلەرگە تاستاۋ دەرەكتەرى دە كەزدەسىپ قالىپ ءجۇر. وعان جول بەرمەۋ, پلاستيك قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ءتارتىبى تۇبەگەيلى ورنىقسا, بۇل قالا تۇرعىندارىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە قالا تازالىعىن ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسى بولىپ تابىلار ەدى. ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستى ارقاۋى دا وسىندا دەيدى, دەپارتامەنت باسشىسى ج.يمانقۇلوۆ.
اقتوبە قالاسىنىڭ قازىرگى ەكولوگيالىق جاعدايى جونىندە اڭگىمە قوزعاعان كەزدە اتتاپ كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. بۇل سوڭعى كەزدەرى قالا ىشىندەگى اۆتوكولىكتەر سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى. مۇنىڭ ءوزى اۋانىڭ لاستانۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزەتىن فاكتوردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. قولدا بار دەرەكتەر وبلىس ورتالىعى اۋماعىنداعى تابيعي ورتاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتار جيىنتىعىنىڭ 83 مىڭ تونناسىن اۆتوكولىكتەن شىعارىلعان ۋلى تۇتىندەر قۇراپ وتىرعانىن كورسەتەدى. كەرەعار كورىنىستەردىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى – جانار-جاعارماي ساپاسىنىڭ تومەندىگى, ەسكىرگەن اۆتوكولىكتەر جانە قالاداعى اۆتوكولىك جولدارىنىڭ تارلىعى بولىپ وتىر.
اۆتوكولىكتەردەن اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ نورمادان تىس دەرەكتەرى اقتوبە قالاسى اۋماعىندا ەكولوگيا مەن ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرى بىرلەسىپ جۇرگىزگەن رەيدتتىك تەكسەرۋلەر بارىسىندا بەلگىلى بولدى. مۇنىڭ ءوزى قالا ەكولوگياسىنا تونگەن قارا بۇلتتى بۇدان ءارى قويۋلاندىرا تۇسكەنى كامىل.
بيىل جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان اقتوبە قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيىن جاقسارتۋ جونىندە ءتيىستى ءىس-شارالار بەلگىلەندى. وبلىستىق جانە قالالىق اكىمدىكتەردە وتكىزىلگەن جيىندار مەن كەڭەستەر كەزىندە دە بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتى ءارى وتكىر كۇيىندە تۇرعانى جان-جاقتى اڭگىمە بولدى. بۇدان ءتيىستى ناتيجە شىعارىلا ما, الدە ايتىلعان سوزدەر مەن وي-پىكىرلەر سول ايتىلعان كۇيىندە قالىپ قويا ما؟
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە