كىسىلىك كەلبەتى قالىپتاسقان ادامعا قويىلاتىن باستى تالاپ – پاراساتتىلىق پەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن, ۇلاعاتتى ازامات بولىپ قالىپتاسۋ ەمەس پە؟ ويتكەنى, ادام ءوزىنىڭ مەيىرىمدىلىگىمەن, قايىرىمدىلىعىمەن, ادالدىعىمەن جانە ادىلەتتىگىمەن ارداقتى. سوندىقتان دا, ادامگەرشىلىك – ادامنىڭ رۋحاني ارقاۋى. ول – ءاربىر جاندى بىرگە تۋعانداي باۋىر ەتىپ, جاقىنداستىراتىن, ارالارىن كىرشىكسىز تازا ەتىپ, بايلانىستىراتىن ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناس. دەمەك, سىيلاستىق سەزىمى ارقايسىمىزدىڭ بويىمىزدا جاراتىلعاننان بار. قانداي بولماسىن ادامنىڭ ءوز سىرىن ايتا الاتىن, سەزىممەن سويلەي الاتىن, اعىنان جارىلاتىن, ەش نارسەسىن بۇكپەلەمەيتىن دوسى بولادى. ول – ناعىز دوس ادام. مىنە, وسىنداي جاننىڭ ءبىرى – سانسىزباي ەسىلوۆ.
ول – اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. ومىرگە كەلگەن جەرى وسى وڭىردەگى 92 رازەزد. ءبىر سوزبەن ايتقاندا بولات جولدىڭ بويىندا وسكەن. كىشكەنتاي بالا كەزىندە «قارا ايعىر» دەپ اتالاتىن پاروۆوزدى دا كوردى. جۇك ۆاگوندارىن ىشقىنا تارتىپ, ءتۇتىنى بۋداقتاپ, بۋى بۇرقىراعان لوكوموتيۆ سول كەزدەگى قايناعان ەڭبەككە قانات بىتىرگەندەي بولۋشى ەدى. اكەسى سەيىتجان كانىگى تەمىرجولشى-تىن. بالالارىنىڭ ءۇلكەنى بولعاندىقتان با سانسىزباي وعان كومەكتەسكىسى كەلىپ تۇراتىن. سوندىقتان دا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ جەتكىنشەك ويلانباستان تەمىرجولشى بولۋدى ارمانداپ, تسەلينوگراد تەمىر جول تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى. ونى 1973 جىلى ويداعىداي ءتامامداپ, جالتىر ستانساسىندا تەحنيك – جول قاراۋشى, كەيىن اعا ينجەنەر بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, سىرتتاي تسەلينوگراد ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىن ءبىتىردى.
وسىلايشا ءومىر باسپالداقتارىن باسا وتىرىپ, ساكەڭ ادال ەڭبەگىمەن, كىسىلىگىمەن جانە شىنايى ەڭبەككە بەرىلگەن تازالىعىمەن ءوز ورتاسىندا لايىقتى بەدەلگە يە بولدى. العاشقى مەملەكەتتىك قىزمەتتى اقمولا وبلىسىنداعى استراحان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ باستاعان ول ءوزىنىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىمەن وبلىس باسشىلارىنىڭ كوزىنە بىردەن ءتۇسىپ, تەڭىز اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كەيىن وسى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. مۇندا تابان اۋدارماستان التى جىل قىزمەت ىستەگەننەن كەيىن الماتىداعى جوعارعى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, وبلىستىق دەڭگەيدە كوپتەگەن جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقاردى.
ساكەڭ تەڭىز اۋدانىنىڭ بارشىن سەلوسىندا بولعان جىلدارىن بىلايشا ەسكە الادى: «سول كەزدە تەڭىز اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قايريدەن كارىباەۆتىڭ مەنىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما كوپ اسەر ەتكەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ول كىسى جالعىز ماعان ەمەس, سول كەزدەگى جاستاردىڭ بارىنە قامقور بولا ءبىلدى. اعامىزدىڭ ەلى قادىر تۇتاتىن ومىرلىك ۇستانىمى مەن زەيىن, زەردەسى, پاراسات-پايىمى بارىمىزگە ۇلگى ەدى عوي».
ءيا, سانسىزباي جاقسىلىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلەتىن بولعاندىقتان دا تىرشىلىكتە تىرەك بولعان ادامداردى وسىلايشا ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
قانشاما باسشىلىق قىزمەتتە بولسا دا سانسىزباي ەسىلوۆ قاراپايىمدىلىعىنان ارىلعان ەمەس. ول سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەيتىن, جاقسى مەن جاماندى تارازىلاپ, بار مەن جوقتى تۇگەندەپ, ۇلتتىق رۋحتى بيىككە كوتەرەتىن ازامات. كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ وسى مىنەزىن استانا قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعاندا ايقىن بايقاتتى. ءار زاماننىڭ ءوز تۇلعاسى بولادى ەمەس پە؟ تۇلعالى ادامداردىڭ ءبارىنىڭ داڭقى دۇرىلدەگەن بولۋى ماقسات ەمەس شىعار. الايدا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانانىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونىڭ گۇلدەنۋىنە جان اياماي ەڭبەك ەتكەننىڭ ءبىرى وسى ساكەڭ. ەلوردا اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەۋدىڭ تالابى وتە جوعارى ەكەندىگىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. ەرەكشە اتاپ ايتارىمىز, سانسىزباي ەسىلوۆ بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتى وتە ىسكەرلىكپەن اتقاردى. استانانى كوشىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان دا ونىڭ يىعىنا تۇسكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر ەدى.
بارىمىزگە ءمالىم, ەلوردامىز الماتىدان اقمولاعا قونىس اۋدارعاندا اس ىشەتىن قوعامدىق اسحانالاردى بىلاي قويعاندا, جوعارعى ەشەلونداعى مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر تۇراتىن جاتىن ورىننىڭ بولماۋى دا قيىندىق تۋعىزدى ەمەس پە؟ قالادا اۋىز سۋ ماسەلەسى دە تاپشى. ەلەكتر جارىعى ءجيى ءسونەدى. ول كەزدە قالا بيۋدجەتىندە اقشا «كۇرمەۋگە» دە جەتپەيدى. دەگەنمەن, سول كەزدەگى اقمولانىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن ءوزى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ ەڭبەگى وراسان ەكەندىگىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. استانا قۇرىلىسىن سالۋدىڭ العاشقى كەزەڭىن تەرەڭ تولعانىسپەن ايتاتىن ساكەڭ سول جىلداردى بىلايشا ەسكە الادى.
– ول كەزدە قالا باسشىلارىنىڭ كابينەتتە وتىرۋى وتە سيرەك. ۇنەمى الەۋمەتتىك ماڭىزى ۇلكەن مەكەمەلەر مەن قۇرىلىس باسىندا جۇرەمىز. بىردە ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنىڭ قالاعا كەلەتىن ەسكى قۇبىرى جارىلىپ, شاھار جارتى كۇن سۋسىز قالدى. جانتالاسىپ ەسكى قۇبىردى جاماپ جاسقاپ جاتىرمىز. اپاتتى جاعدايدى جوندەيتىن بارلىق بريگادانى باسقارىپ مەن ءجۇرمىن. سالدەن سوڭ, قالا باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ ماعان تەلەفون شالىپ: «سانسىزباي, قۇبىردىڭ باسىنداسىڭدار ما؟ قازىر ەلباسى سول جەردىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورۋگە كەلە جاتىر. قارسى الىپ, پروبلەمالاردى تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزىڭدەر», دەدى. جيىرما ءمينوت وتپەي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا كەلدى. سوندا ەلباسى ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن مامانداردان سۇراي وتىرىپ: «ارينە قازىر مەملەكەتتە اقشا تاپشى, بىراق كەلەر جىلى اۋىز سۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەتىن بولامىز. ال قازىر مىناداي قيىندىققا مويىماڭدار», دەدى. پرەزيدەنت سوزىندە تۇردى. ءبىر جىل وتكەن سوڭ جاپونيا ۇكىمەتىنەن ينۆەستيتسيالىق نەسيە كەلىپ, باس قالامىزداعى اۋىز سۋ پروبلەماسى تۇبەگەيلى شەشىلگەن ەدى.
جالپى ىشكى ويىن جاسىرماي جەتكىزەتىن ساكەڭ قاشاندا اقىلدى جانداردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ءومىر مەكتەبىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ كەلە جاتقانىنا قۋانادى. اسىرەسە, استانانى العاش سالىپ, قالىپتاستىرۋ كەزىندە ەلباسىنىڭ جانىنان تابىلعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ ىسكەرلىك قارىمىن جوعارى باعالايدى. ونىمەن قىزمەتتەس بولعانىن باقىتتى كۇندەرىنىڭ بىرىنە سانايدى. راسىندا دا قيىن-قىستاۋ جىلدارى التى جىل بىرگە جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. مەن, – دەيدى ساكەڭ ءبىر ءسوزىندە, – ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا «...استانانىڭ العاشقى اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ دا ەڭبەگىن جوعارى باعالايمىن», دەپ ەرەكشە ايتىپ وتكەنى بەلگىلى. ءوز باسىم بۇل پىكىرگە تولىقتاي قوسىلامىن. شىن ءمانىندە ادەكەڭمەن بولعان التى جىل ىشىندە مەن ونىڭ ەلدى جاڭاشا باسقارۋ ستيلىنە, اسىرەسە قايسارلىعىنا, تاباندىلىعىنا, بىلگىرلىگىنە, قاراماعىنداعىلارعا دەگەن سەنىمى مەن ادالدىعىنا ەرەكشە ريزامىن.
استانانىڭ العاشقى قالىپتاسۋ كەزەڭىن وسىلايشا ەسكە العان ساكەڭ بۇگىنگى گۇلدەنگەن, الەمنىڭ ەڭ كورىكتى قالاسىنا اينالعان الىپ شاھاردى كورىپ, كوكىرەگىن ريزاشىلىق سەزىم بيلەيدى. شىندىعىندا دا استانانى اۋىستىرۋ مەملەكەتتىك يدەولوگيانى جاساۋداعى بەتبۇرىس كەزەڭ بولدى. ەلوردا مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ نىسانىنا اينالدى. ويتكەنى جاڭا استاناعا كەلەشەگىن ىزدەگەن مىڭداعىن جاس قىز-جىگىتتەر كەلدى. باس قالا قازىر سولارمەن كوركەيىپ وسۋدە. ساكەڭ استانادا ءتورت اكىمنىڭ ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ, تەمىرحان دوسمۇحانبەتوۆتىڭ, ومىرزاق شوكەەۆتىڭ, اسقار ماميننىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەدى. بارىنە دە ادال بولدى. ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسە ءبىلدى.
مەنىڭ ويىما 2006 جىلى بولعان ءبىر وقيعا ءتۇسىپ وتىر. ەلوردا اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعاندىقتان, ونىڭ ورنىنا اسقار مامين كەلىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان. ول كەزدە مەن «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورىمىن. قالا اكتيۆىنىڭ ءبارى زالدا ەلباسىن كۇتىپ وتىر. پرەزيدەنت كەلە سالا استانانىڭ الەۋمەتتىك ينفراسترۋكتۋراسىن جاقسارتۋ جونىندە قالا باسشىلارىنا قاتاڭ تالاپتار قويدى. اكتيۆ جينالىسى اياقتالعاننان كەيىن سوڭىنان اسقار مامين ەلباسىنا ءوزىنىڭ ورىنباسارلارىن تانىستىردى. كەزەك ساكەڭە كەلگەندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ريزاشىلىق ازىلمەن: «سانسىزباي, سەن نەشىنشى اكىممەن جۇمىس ىستەپ وتىرسىڭ؟» دەدى. «ءتورتىنشى», دەدى ساكەڭ. «وي, سەن ناعىز مىزعىمايتىن ميكويان ەكەنسىڭ», دەپ جۇرتتى دۋ كۇلدىرگەنى بار.
ءسوز جوق, ەلباسىنىڭ بۇل ءازىلىنىڭ استارىندا ادام ەڭبەگىن باعالاۋ قۇرمەتى جاتقاندىعىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مەملەكەتىمىز سانسىزباي ەسىلوۆتىڭ ادالدىقپەن اتقارعان جۇمىسىن ەلەپ, ونى «قۇرمەت», ءىى ءدارەجەلى «دوستىق» وردەندەرىمەن ماراپاتتادى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولعاندىقتان سانسىزباي ەسىلوۆ ەلوردانىڭ قارجىلىق جاعىن ساۋاتتى باسقاردى. ول ءوزىنىڭ قاراماعىنداعىلارعا قاتاڭ تالاپ قويا ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا جۇمىسى ناتيجەلى بولدى. قالانىڭ ساياسي ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاستى. «نۇر وتان» پارتياسى استانا قالالىق فيليالىنىڭ العاشقى ءتوراعاسى رەتىندە دە بيلىك پارتياسىنىڭ بەدەلىنىڭ وسۋىنە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
2007 جىلى سانسىزباي ەسىلوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءتورتىنشى شاقىرىلىمى بويىنشا پارتيالىق تىزىممەن ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. حالىق قالاۋلىسى اتانۋ ادامعا ۇلكەن ۇلتتىق مىندەت جۇكتەمەي مە؟ ساكەڭ وسى جولدا دا پارلامەنت مىنبەرىنەن ءوزىنىڭ وزىق ويلى ۇسىنىستارىن ايتا الدى. الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ەلدىڭ تىنىشتىعىنا كەڭ جول اشادى. سوندىقتان ول كەشەگى ءماجىلىستەگى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعاندىقتان دا مەملەكەت اقشاسىنىڭ الەۋمەتتىك سالانى كوتەرۋگە كوبىرەك بولىنۋىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىردى.
ادامگەرشىلىك – ادامنىڭ رۋحاني ارقاۋى دەسەك, بۇل قاسيەت ارداقتى ازامات ساكەڭنىڭ بويىندا جەتىپ ارتىلادى. وعان «جاقسى ادام» دەگەن حالىقتىڭ ادەپتىلىك باعاسىن قوسىڭىز. ول كىرشىكسىز تازا بولۋ دەگەن ءسوز عوي. اسىل ۋاقىتتى باعالاپ, جاقسىلاردى جاعالاعان سانسىزباي ەسىلوۆ بويىنان وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى دە تابىلادى.
ماعجان سادىحان ۇلى, جۋرناليست.