وقشاۋلانعاندى وپىق جەگىزەتىن مىناۋ جاپپاي جاھاندانۋ زامانىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا بالاما جوق ەكەندىگىن ءوزىنىڭ ومىرشەڭ باستامالارىمەن بارلىق بيىك-بيىك حالىقارالىق مىنبەرلەردەن بارىنشا دالەلدەپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تاڭداۋىنان تايمايتىن تاباندىلىعىن تاعى دا تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتىپ, قازاقستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ەرەكشە ماڭىز بەرىپ ءوتتى. “قازاقستان تمد-داعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى – بۇل قازاقستاندىق بارلىق ينتەگراتسيالىق باستامالاردىڭ سەرىپپەلىلىگى.”,–دەپ اتاپ كورسەتىلگەن جولداۋدا.
ءيا, 2006 جىلدىڭ 16 تامىزىندا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ رەسمي ەمەس باسقوسۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ەۋرازەق شەڭبەرىندە كەدەندىك وداق قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال 2009 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا مينسك قالاسىندا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى كەدەندىك وداقتىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇرىن-سوڭدى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قۇرىلىمدارىندا بالاماسى بولماعان بۇل تاريحي قۇجات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. بۇدان بۇرىن گازەتىمىزدە جارىق كورگەن ماقالالاردا ءبىز 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس ىستەپ جاتقان كەدەندىك وداقتىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى, كەدەندىك وداق كوميسسياسى جانە كەدەندىك تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر حاقىندا تىلگە تيەك ەتكەن ەدىك. ەندى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىن كەدەن كودەكسىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىنە جان-جاقتى توقتالماقپىز.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان كەدەن كودەكسىنىڭ نەگىزىنە حالىقارالىق كەدەندىك قاتىناستاردى رەتتەيتىن جانە ءۇيلەستىرەتىن كيوتو كونۆەنتسياسىنىڭ ەرەجەلەرى الىنعان. ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جاي, كەدەندىك وداق قۇرامىنا كىرگەن ءۇش مەملەكەتتىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كيوتو كونۆەنتسياسىنا كىرگەن جالعىز قازاقستان عانا. سونىمەن قۇرىلىمى 8 بولىمنەن, 50 تاراۋدان جانە 372 باپتان تۇراتىن جاڭا كودەكستىڭ باستى ماقساتى – كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە بىرىڭعاي كەدەندىك كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ, وداق اۋماعىندا ترانزيت ءۇشىن ورتاق احۋال جاساپ, كەدەندىك ءتىركەۋلەر مەن كەدەندىك باقىلاۋلاردىڭ كۇشىن جويۋ. ءسوز جوق, وتە يگىلىكتى ءىس.
ال ەندى ونى ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋەلسىز ءۇش مەلەكەت وزدەرىنىڭ سىرتقى الەممەن كەدەندىك قاتىناستارىن جەكە-جەكە جۇرگىزىپ كەلدى. سوعان بايلانىستى ءۇش مەملەكەتتىڭ كەدەندىك زاڭدارى دا ءارالۋان. مىنە, 1 شىلدەدە كۇشىنە ەنەتىن جاڭا كودەكستىڭ نەگىزگى ماقساتى دا كيوتو كونۆەنتسياسى ەرەجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ كەدەندىك زاڭدارىنا ورتاق كەدەندىك قاتىناستار ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى.
سونىمەن بىرگە كەدەندىك رەتتەۋلەر سالاسىندا جاڭا كودەكستىڭ رەتتەيتىن نەگىزگى ماقساتتارى مىنالار:
– كەدەندىك وداقتىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماعى ۇعىمىن ەنگىزۋ;
– كەدەندىك وداقتىڭ بۇكىل اۋماعىندا بىرىڭعاي ترانزيتتىك احۋال قالىپتاستىرۋ;
– كەدەندىك وداققا مۇشە-مەملەكەتتەر اۋماعىندا شىعارىلعان جانە كەدەندىك وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماعىندا ەركىن تۇتىنۋ ءۇشىن شىعارىلعان شەتەلدىك تاۋارلارعا كەدەندىك تىركەۋلەردى جانە كەدەندىك باقىلاۋلاردى جويۋ;
– ارنايى جەڭىلدىكتەردى ەنگىزە الاتىن وپەراتورلار ينستيتۋتى وكىلەتتىگىن, سونىمەن بىرگە دەكلارانتتار مۇددەسى شەڭبەرىندە كەيبىر كەدەندىك وپەراتسيالاردى ەنگىزۋ قۇقىعى بەرىلگەن كەدەندىك وكىل ۇعىمىن ەنگىزۋ;
– كەدەندىك باقىلاۋلار ءجۇرگىزگەن كەزدە اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بولىپ سانالمايتىن كەيبىر تاۋارلار مەن قۇجاتتاردى تاركىلەۋ تۋرالى قازاقستان مەن رەسەي ءۇشىن جاڭالىق بولىپ تابىلاتىن ەرەجەلەردى ەنگىزۋ;
– ليتسەنزيالاۋدى جويۋ جانە كەدەندىك ءىس سالاسىندا قىزمەت اتقاراتىن تۇلعالاردى رەەسترلەرگە تىركەۋ تۋرالى بەلارۋس پەن قازاقستان ءۇشىن جاڭالىق بولىپ سانالاتىن ەرەجەلەردى ەنگىزۋ.
كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىن مالدارعا جۇقپالى اۋرۋ تاراتاتىن ىندەتتەردەن قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە ادامدارعا دا, مالعا دا قاۋىپتى مالدارىگەرلىك-سانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن تاۋارلار مەن ونىمدەرگە توسقاۋىل قويۋ, سونىمەن بىرگە كارانتيندىك نىسانداردى ەنگىزۋ مەن تاراتۋدان قورعاۋ جانە ولاردىڭ سالدارىنان بولعان شىعىنداردى شەكتەۋ ماقساتىندا كەدەندىك وداقتىڭ مالدارىگەرلىك-سانيتارلىق كەلىسىمى جانە كەدەندىك وداقتىڭ وسىمدىكتەر كارانتينى تۋرالى كەلىسىمى قابىلداندى.
2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا تاراپتار كەدەندىك وداقتىڭ مالدارىگەرلىك جانە فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭعاي جۇيە قالىپتاستىرۋعا جانە مالدارىگەرلىك-سانيتارلىق, كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق تالاپتار مەن شارالاردى قولدانۋ سالاسىندا كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار قوسىمشا نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋى قاجەت. سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالار جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن جاساۋ:
– كەدەندىك وداق اۋماعىنا ءۇشىنشى ءبىر مەملەكەت تاراپىنان كارانتيندىك نىسانداردىڭ جانە مالعا جۇعاتىن ءارتۇرلى ىندەتتەردىڭ كىرىپ كەتپەۋى ءۇشىن مالدارىگەرلىك جانە فيتوسانيتارلىق سالادا ءبىرلەسكەن ءتيىمدى شارالار قولدانۋعا;
– كەدەن اۋماعىنا اكەلىنەتىن تاۋارلارعا بىرىڭعاي مالدارىگەرلىك-سانيتارلىق, فيتوسانيتارلىق شارالار مەن ءتارتىپ قولدانۋعا قولايلى مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى.
سونداي-اق, كەدەندىك وداق اۋماعىنا وسىمدىك كارانتينى سالاسىنداعى زاڭدىلىقتارعا سايكەس كەلمەيتىن كارانتيندى ونىمدەردىڭ كىرۋىنە شەكتەۋ قويۋ جونىندەگى اقپاراتتار مەن فيتوسانيتارلىق قۇجاتتاردىڭ ءدال قاي ۋاقىتتا بەرىلگەندىگى جونىندەگى اقپاراتتارمەن الماسىپ وتىراتىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە قالىپتاستىرىلادى جانە ءىس جۇزىنە اسىرىلادى.
كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ءوزارا جانە سىرت ەلدەرمەن ساۋدا قاتىناستارىن بۇگىنگى حالىقارالىق وزىق داستۇرلەر دەڭگەيىندە رەتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل رەتتە انىق تا ايقىن اقپاراتتىق جۇيەنىڭ بولۋى اۋاداي قاجەت. “اقپاراتتى مەڭگەرگەن الەمدى بيلەيدى” دەگەن قاناتتى تۇجىرىمدى قاپەرگە الاتىن بولساق, كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە الەمدىك ساۋدا سالاسىندا بولىپ جاتقان جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەردەن دەر كەزىندە حاباردار ەتىپ وتىراتىن تولىققاندى اقپاراتتىق جۇيە قالىپتاسۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. الەمدىك ساۋدا جۇيەسىنە كىرىگۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن پرەزيدەنتىمىز بيىلعى جولداۋىندا دا اتاپ كورسەتتى. “تمد-داعى وڭىرلىك ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەرگە قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, ۇكىمەت قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باسپالداقتارىنا ساي كەلەتىن جاعدايلاردا بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ۇدەرىسىن جانداندىرۋى ءتيىس.”, دەپ اتاپ كورسەتىلگەن جولداۋدا.
ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەنى قۇرۋدىڭ باستى ماقساتى, كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىندا سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا قاتىناستارىن ءتيىمدى رەتتەۋ جانە جۇيەلى تۇردە مونيتورينگ جاساپ وتىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ارنايى ەكسپورتتىق توپ قۇرىلىپ, ارنايى تۇجىرىمداما دايىنداۋ مىندەتى قولعا الىندى. بۇل توپتىڭ باسشىلىعىمەن مىنانداي كەلىسىمدەر جاسالۋدا:
1.كەدەندىك وداقتىڭ سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىسىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ تۋرالى كەلىسىم.
2. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق شەڭبەرىندە كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنداعى سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا قاتىناستارى جونىندەگى ەلەكتروندى قۇجاتتارمەن الماسقان كەزدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم.
قازىرگى كەزدە بۇل كەلىسىمدەر كەدەندىك وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى ورگاندارىندا تالقىلاۋدان وتكىزىلۋدە.
مىنە, بيىلعى جىلدان باستاپ بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالانۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – كەدەندىك وداق قۇرامىندا ءومىر سۇرە باستادى. جاڭا ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ باستى ارتىقشىلىعى ءۇش مەملەكەتتىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنداعى ءوزارا ساۋدا قاتىناستارى ارقىلى باسەكەلەستىكتەرىن شىڭداپ, بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى الەمدىك قاتال باسەكەلەستىككە قارسى تۇرۋ بولماق. ارينە, بۇل وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنە كەدەندىك اۋماقتاعى ورتاق رىنوكتا باسەكەلەستىكتەرىن شىڭداۋعا جول اشىلدى. وسى ورتاق رىنوكتا جۇزدەن جۇيرىك شىققاندار الەمدىك ساۋدا رىنوگىنىڭ قاتپارىنا تۇرەن سالماق. ناق وسى ماقساتتاردا ولارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلىعىمەن ومىرگە كەلگەن كيوتو كونۆەنتسياسىنىڭ نەگىزىندەگى كەدەندىك وداقتىڭ جاڭا كەدەن كودەكسى كومەككە كەلەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
وتاندىق ونىمدەرگە تاپسىرىستار كوبەيۋدە
جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلەتىن ونىمدەردەگى قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ەلباسى تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان ناقتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قازاقستاندىق ۇلەسكە نازار اۋدارىپ, وسى باعىتقا ساي جۇمىس جاساۋ بۇرىن شەتەلدىك يمپورتتارعا عانا تاڭداۋ جاساپ كەلگەن ءىرى حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ بەتتەرىن بەرى قاراتىپ, ءدال قاستارىنداعى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى دە تانىتا باستادى.
وتكەن جىلى قاراشا ايىندا وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن “قازاقستاندىق مازمۇن: يننوۆاتسيا ارقىلى ءوسۋ” تاقىرىبىندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ايماقتىق فورۋمى ءوتتى. فورۋم بارىسىندا 2010 جىلى ەلىمىزدەگى ۇلتتىق كومپانيالار مەن ءىرى كاسىپورىندار باسشىلارى 97,4 ملرد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋ جونىندە ەكى جاقتى بىرنەشە مەموراندۋمدارعا قول قويدى. بۇدان بۇرىن دا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى وسكەمەن قالاسىندا ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزىلدى. وسى فورۋمنىڭ اياسىندا قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ جولىنا دەن قويعان بىرقاتار كاسىپورىندار ءوزارا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ەكى جاقتى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزگەن بولاتىن. وبلىستاعى “KSP ءSteىى” كاسىپورنى مەن “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى اراسىندا تەمىر جول بويىنا كەرەكتى بالكالار مەن رەلستەر شىعارۋ ءۇشىن كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ال, قازىر وسى مەموراندۋم بەكىتكەن قۇجات بارىسىندا بۇل جۇمىستاردىڭ تەحنيكالىق-وندىرىستىك دايىندىق جوبالارى پىسىقتالىپ, قارجىلىق رەتتىلىك ماسەلەلەرى جالعاسۋدا. ەندى ەكى جىلدان كەيىن وبلىستاعى جاڭا زاۋىتتان العاشقى قازاقستاندىق شويىن جول رەلستەرىن جاسايتىن جاڭا ءوندىرىس ىسكە قوسىلادى. وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ جوعارىدا اتالعان فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ جولىندا وبلىستا الداعى ۋاقىتتا بىرقاتار شارالار جولعا قويىلاتىنىن ايتىپ وتكەن ەدى. وتكەن اپتادا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا. ۆەربنياكتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ارنايى كەڭەس بولىپ ءوتتى. ياعني, جەرگىلىكتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ بارىسى قانداي دارەجەدە ءجۇرىپ جاتقاندىعىن انىقتاۋ ماقساتىن كوزدەيتىن وتىرىستىڭ بولاتىنى جونىندە الدىن-الا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حابارلاندى. ەسىك اشىق. ياعني, ءىرى كومپانيالار مەن ءوندىرىس ورىندارىنا وزدەرى شىعارعان تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن ۇسىنعىسى كەلەتىن كاسىپكەرلەردىڭ كەلىپ قاتىسا بەرۋلەرىنە بولادى. وتاندىق ۇلەستىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەندى-كىشىلى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءبارى دە مۇددەلى. جيىندا نەگىزىنەن “ەكىباستۇز گرەس-1” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى, “ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسى” اكتسيونەرلىك قوعامى, “مايكوبەن-ۆەست” سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىلارى كەلىپ, بيىلعى جىلعى قازاقستاندىق ۇلەستە ساتىپ الىناتىن ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرى تۋرالى مالىمەتتەر بەردى. بۇعان دەيىن, ياعني, ەۋرازيالىق تابيعي رەسۋرستار كورپوراتسياسىنا – ENRC توبىنا قارايتىن “قازاقستان ءاليۋمينيى”, “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى”, “ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى” اكتسيونەرلىك قوعامدارى, سونىمەن قاتار, ەكىباستۇزداعى “بوگاتىر كومىر” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى, “پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى” “كازەنەرگوكابەل”, “پاۆلودارەنەرگو” اكتسيونەرلىك قوعامدارىنىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, وزدەرى باسقارىپ وتىرعان ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بيىلعى جىلى ساتىپ الاتىن ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنىڭ تىزبەسىن جاريالاعان بولاتىن. داعدارىستان داعدارىپ قالعان كومپانيالاردىڭ قارقىندارى بىلتىرعىعا قاراعاندا بيىل شيراق, قابىلداعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتىپتى. بۇل قازاقستاندىق ۇلەسكە دە اسەرىن تيگىزىپ, بيىل ساتىپ الىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كولەمىن كوبەيتەدى دەگەن ءسوز. بارىمىزگە بەلگىلى, “ەكىباستۇز گرەس-1” ستانساسىنىڭ قوجايىنى بۇرىن امەريكالىق ينۆەستور بولسا, بۇل كۇندەرى ستانسا “قازاقمىس” كورپوراتسياسى قۇرامىنا ەندى. ستانسانىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دۋلات دۇيسەنعاليەۆتىڭ ايتقانىنداي, كاسىپورىن وتكەن جىلى 10 ملرد, 671 ميلليون تەڭگەگە جەرگىلىكتى جەردىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن ساتىپ الىپتى. جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ دا اۋقىمى ۇلكەن بولعان ەكەن. ستانسانىڭ الدىندا قازىر ەكى بىردەي ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتى تۇر. ال, قازاقستاندىق ۇلەسكە باعالانعان بيىلعى جىلعى مەجە –12 ملرد. 800 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر. مۇنىڭ ىشىندە 9,5 ملرد. تەڭگەگە كومىر ساتىپ الىنادى. جانار-جاعارماي ونىمدەرى 500 ميلليون تەڭگەگە الىنادى. ال, ەكىباستۇزداعى ەكىنشى ءبىر الىپ ستانسا – گرەس-2 بولسا, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باسقارما توراعاسى ا. گەراسيمەنكونىڭ بايانداعانىنداي, وڭىردەگى ءوندىرىس ورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ قازاقستاندىق ۇلەسكە قاتىسا الاتىندارىن جەتكىزدى. بيىلدان باستاپ ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان ستانساداعى №3 ەنەرگوبلوكتىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, قارقىندى جۇرگىزىلەدى دەگەن ءۇمىت بار. جان-جاقتان قاپتاپ ۇلكەندى-كىشىلى ءوندىرىس ورىندارى اشىلعان سايىن, ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل ءتىپتى بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى جوبا بولعانىمەن, ءوندىرىسى سانالۋان ەكىباستۇزدىڭ ءبىر ءوزى ءۇشىن دە قانشالىقتى ماڭىزى بار جوبا ەكەنى بەلگىلى. بۇل ماسەلە كۇنى كەشە عانا ەلباسى جولداۋىندا اتالىپ ءوتتى. №3 ەنەرگوبلوكتىڭ جوباسىنىڭ جالپى قۇنى 800 ميلليون اقش دوللارى تۇرادى. ماڭىزدى جوبانىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا ەۋرازيالىق بانك پەن رەسەيلىك “مەجەكونومبانكتىڭ” كوممەرتسيالىق قارجىسى ياعني, 100 ميلليون اقش دوللارى وسى جىلى ىسكە اسىرىلىپ, يگەرىلەدى. كەلەسى ءبىر كومىر كەنىنە باي ءوندىرىس ورنى – “مايكوبەن ۆەست” دەپ اتالادى. وتكەن جىلى بۇل كومپانيا قازاقستاندىق ۇلەس باعىتىندا جەرگىلىكتى كاسىپورىندارعا 1,5 ملرد تەڭگەنىڭ كولەمىندە تاپسىرىس جاساپتى. كومپانيانىڭ ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا وراي, بيىلعى مەجە دە بيىك كورىنەدى.
فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.
“كوندەنساتتىڭ” ءورىستى جولى
اق جايىق وڭىرىندەگى “كوندەنسات” كومپانيالار توبىنىڭ اتاق-داڭقى باتىس قازاقستان وبلىسىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدە جانە ودان تىسقارى جەرلەردە دە كەڭىنەن ءمالىم. ورال وڭىرىندەگى شارۋاسى ورگە باسقان, ورنىقتى دامىپ وتىرعان وسىناۋ كومپانيا بيزنەستى جاڭا تەحنولوگيامەن شەبەر قيۋلاستىرىپ, وركەنيەتتى جۇرگىزۋدىڭ وزىندىك جولىن تاپقان تابىستى كاسىپورىنداردىڭ اراسىندا قۇرمەتپەن اتالادى.
تالاي سۇرلەۋ-سوقپاقتان ءوتىپ, كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن, بۇگىندە ايماقتاعى مۇناي-گاز كلاستەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشى بولعان ونىڭ قالىپتاسۋى وڭايعا تۇسكەن جوق. سوناۋ 1992 جىلى كونسورتسيۋم ءوز تاريحىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان كەزىندە ءبارى باسقاشا بولعان ەدى. ءبىر عانا ادامنىڭ – قازىرگى كومپانيالار توبىنىڭ باسشىسى ۆالەري كەنجەعالي ۇلى ءجۇنىسوۆتىڭ تاۋداي تالابى مەن تاباندىلىعىنان باسقا قولىندا قارمانار ەشتەڭەسى بولعان جوق.
بارلىعى كىشكەنتاي عانا شاعىن تونناجدى متۋ-400 زاۋىتىن قۇرۋدان باستالدى. العاشقى كەزدە ويعا العان ونداعان مودۋلدەردى قۇبىرلارعا قوسىپ, ءوندىرىس قۇرۋدىڭ ماشاقاتى شىنداپ كەلگەندە الىنباس قامالعا اينالدى. ەڭ الدىمەن ينۆەستورلار ىزدەستىرۋگە قانشاما ۋاقىت كەتتى. بۇگىندە عوي, قاراشىعاناق كەنىشى دەپ اتالاتىن وتاندىق مۇناي كۇلشەسىنەن ۇلەس الىپ قالماققا ۇمتىلعانداردا ەسەپ جوق. ال ول كەزدە وعان جاناسۋدىڭ وزىنە تۇتاستاي ەكى جىل كەتتى. باسقا بىرەۋ بولسا, الدەقاشان قولىن سىلتەپ, جايىنا كەتەر ەدى. بىراق لەنينگراد سۋ كولىگى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى, تەڭىزشىلەر ءاۋلەتىنەن شىققان ءجۇنىسوۆ قيىنشىلىققا وڭاي شاعىلا قويمايتىن ءورشىل دە قايسار جىگىت بولاتىن. بۇعان دەيىن ورال وزەن كەمەسى كاسىپورنىندا, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە, قازاق كسر مۇناي ونىمدەرى كوميتەتىنىڭ وبلىستىق باسقارماسىندا باسشىلىق قىزمەتتىڭ مول تاجىريبەسىنەن وتكەن ۆالەري كەنجەعالي ۇلىنىڭ تۋعان قالاسىندا دا بەدەلى جوعارى بولاتىن. كوكپ تارقار الدىندا وتكەن قالالىق پارتيا كونفەرەنتسياسى ەستەن كەتپەيدى. دەموكراتيا سامالى ەسىپ, جاريالىلىقپەن جەلدەنگەن دەلەگاتتار 1990 جىلعى ساۋىردە كونفەرەنتسيانى قيقۋعا اينالدىرىپ, ەكى كۇنگە ۇلاستىرعان. وندا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى لاۋازىمىنا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ۇسىنعان كانديداتۋرا وتپەي قالىپ, ۆ.ءجۇنىسوۆ بالامالى نەگىزدە سايلانىپ, پارتيانىڭ 27-ءىنشى سەزىنە دەلەگات بولعانى بار. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
– 1994 جىلى ءبىزدىڭ ينۆەستورلار ىزدەستىرگەن ەكى جىلدىق ەڭبەگىمىزدى ءا.قاجىگەلدين ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن موينىما الا المايمىن دەگەن مالىمدەمەسى ودان سايىن قيىنداتا ءتۇستى, – دەپ ەسكە الادى ۆالەري كەجەعالي ۇلى. – شەتەلدىك نەسيە بەرۋشىلەردىڭ قازاقستاندىق جوبالارعا سەنىمى شاتقاياقتادى. دەگەنمەن, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ول سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلىسىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ۇكىمەت ءبىزدىڭ جوبامىزعا جانە كوماندامىزعا سەنىم ءبىلدىردى جانە الاشاق نەسيەمىزگە مەملەكەت كەپىلدىگىن بەرۋگە كەلىستى. بۇل ناعىز شەشۋشى فاكتور بولدى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە 150-دەن استام كەلىسسوزدەر مەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى, ال ءجۇنىسوۆتىڭ ءوزى وسى كەزەڭدە 500 كۇندەي ۋاقىت ءىسساپارلاردا ءجۇردى.
1998 جىلى شاعىن تونناجدى زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتا تۇسەتىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىراتىن جوبالاردىڭ تۇتاس سەرياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ولاردىڭ اراسىندا تازا فراكتسيانى مەركاپتان قوسىلىستارىنان تازارتۋ, اقساي قالاسىنداعى مۇناي بازاسىندا مۇناي ونىمدەرى بۋىنىڭ اۋاعا تارالۋىن بولدىرماۋ جانە تازارتۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى. كونسورتسيۋمنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويى جىلىندا بوسقا جانىپ تۇرعان گاز الاۋىن پايداعا اسىرۋ جانە زاۋىتتىڭ قۋاتىن جىلىنا 600 مىڭ تونناعا دەيىن شيكىزات وڭدەۋگە ۇلعايتۋ جوبالارى اياقتالدى. بۇگىندە مۇناي ونىمدەرىن تەرەڭدەتە وڭدەۋ جانە ونىڭ ساپاسىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا جەتكىزۋ ماسەلەلەرى قولعا الىنۋدا.
1997 جىلعى 8 قىركۇيەك ۇجىم ومىرىندەگى ەلەۋلى كۇن بولدى. “كوندەنسات” اق شاعىن تونناجدى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ن.ءا.نازارباەۆ تەحنولوگيالىق جابدىقتىڭ ىسكە قوسۋ تۇيمەسىن باسىپ زاۋىتتا ىسكە قوسۋ-رەتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىن پاش ەتتى. مەملەكەت باسشىسى سوندا جۇمىس ساپاسىنا جانە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك باستامالارىنا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. قاراشىعاناقتىڭ دامۋ كەلەشەگى جايلى جۋرناليستەرگە تۇسىنىكتەمە بەرە كەلىپ, ول: ء“بىزدىڭ جىگىتتەر ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز زاۋىت سالا ءبىلدى. شەتەلدىكتەر بۇدان ۇلگى الۋى ءتيىس”, دەگەن ەدى.
زاۋىت ىسكە قوسىلعاننان كەيىن ونىڭ قۇرامىندا تۇراقسىز گاز كوندەنساتىن جىلىنا 400 مىڭ تونناعا دەيىن ايدايتىن قوندىرعى, حيميالىق تالداۋ زەرتحاناسى, تەحنولوگيالىق بۋ جانە سۋ جىلىتۋ قازاندىقتارى, ايدالاتىن مۇناي قالدىعىن قۇياتىن سىيىمدىلىعى 4000 تەكشە مەترلىك اۆتوتسيستەرنا مەن سورعى ستانساسى ارالىق رەزەرۆۋار پاركى بولدى. ديامەترى 159 مم. جانە ۇزىندىعى 32 كيلومتەرلىك قوس تۇتىكتى قاراشىعاناق-اقساي مۇناي قۇبىرى اقساي قالاسىنداعى مۇناي بازاسىن اشىق جانە قوڭىر ءتۇستى مۇناي ونىمدەرىن قۇياتىن سىيىمدىلىعى 12 مىڭ شارشى مەترلىك رەزەرۆۋارمەن جالعاستىرادى. ونىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 2000 تونناعا دەيىن ونىمدەر جونەلتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇناي بازاسىندا ونىمدەردى قابىلداۋ, قۇيۋ, ساقتاۋ جانە جىبەرۋ تەمىر جول ارقىلى دا, اۆتوموبيل كولىگىمەن دە جۇزەگە اسىرىلادى.
2009 جىلى ۇجىم ءوز قىزمەتىنىڭ 17 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل جىلدىڭ باستى مىندەتى گازدى جەلدەتۋ جانە تۇراقتاندىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بولدى. 2008 جىلى مۇنىمەن قاتار كاسىپورىن ماماندارى زاۋىتتىڭ قۋاتىن جىلىنا 600 مىڭ تونناعا دەيىن شيكىزات وڭدەۋگە ۇلعايتۋ شارالارىن ويداعىداي اتقارىپ شىقتى. بۇدان باسقا وسى جىلى مۇناي ونىمدەرىن ساقتاۋدىڭ ارالىق پاركىندە مۇناي ونىمدەرى شىعارىندىلارىنىڭ اۋاعا تارالۋىنا جول بەرمەيتىن تۇتقىش-قوندىرعى جوباسى ىسكە قوسىلدى. 2009 جىلى “كوندەنسات” اق سۋ قورلارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا ءوندىرىستىك-جاڭبىر اعىندى سۋلارىن تازارتۋ جۇيەسىن جاڭارتىپ, تازارتىلعان سۋدى شارۋاشىلىق ماقساتتارىنا پايدالانۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تابا ءبىلدى. اعىندى سۋلاردى جوعارى دارەجەدە تازارتۋ بيولوگيالىق جانە مەمبراندى تارتۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
ء“Natىonal Busness” جۋرنالىنىڭ جىل سايىنعى رەيتينگىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا “كوندەنسات” اق سوڭعى التى جىل بويى وتكىزىلگەن ءونىم كولەمى بويىنشا قازاقستاننىڭ جۇزدەگەن ءىرى كومپانيالارى ءتىزىمىنىڭ بەل ورتاسىندا كەلەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا تاۋارلى ونىمدەردى وتكىزۋدىڭ ورتاشا جىلدىق كولەمى 22,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى, ال وسى كەزەڭدە 6,1 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە سالىق تۇسىمدەرى بيۋدجەت قورجىنىنا قۇيىلدى.
“كوندەنسات” اق-تىڭ الداعى جوسپارلارى مەن جوبالارى كاسىپورىندى تەحنيكالىق جانە قايتا جاراقتاندىرۋ جانە جاڭعىرتۋ, ءونىم ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋ, سونداي-اق اقساي قالاسىنداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ شارالارىمەن بايلانىستى بولماق. تاياۋ ۋاقىتتاردا اكتسيونەرلىك قوعام زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە قوسۋدى كوزدەپ وتىر. ول ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. كومپانيا ونىڭ العاشقى كەزەڭىن قازىردىڭ وزىندە ورىنداپ ۇلگەردى. ەكىنشى كەزەڭ دە اياقتالۋ قارساڭىندا. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كاسىپورىننىڭ قازاقستاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الدىمەن ەۋرو-2, ال كەيىننەن ەۋرو-4 ستاندارتتارىنا سايكەس بەنزين مەن ديزەل وتىنىن وندىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا جوبانىڭ الدىن الا باس جوسپارى جاسالدى جانە ونى ورىنداپ شىعۋدىڭ وڭتايلى تەحنولوگيالىق شەشىمدەرى جانە ونى جۇزەگە اسىراتىن ارىپتەستەر ىزدەستىرىلۋدە. جوبا 2011 جىلى اياقتالماق. “كوندەنسات” اق ءجۇرگىزىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ساياسات تا قۇرمەتكە لايىق. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى – “كوندەنسات” كومپانيالار توبى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ۆ.ءجۇنىسوۆتىڭ ارقاشاندا باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان وزەكتى شارۋاسى. كونسورتسيۋمدا قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءۇش دارەجەلى ەسكەرتكىش توسبەلگى تاعايىندالعان, ونىمەن كومپانيادا 5, 10, 15 جىل ەڭبەك ەتكەن ادامدار ماراپاتتالادى. ارداگەرلەرگە قوسىمشا دەمالىستار بەرىلەدى جانە ەڭبەكاقىلارىنا جىل سايىنعى ۇستەمەاقى قوسىلادى. قىزمەتكەرلەردىڭ بالالارىن وقىتۋدى قارجىلاندىرۋعا دەيىن باسقا دا بىرقاتار جەڭىلدىكتەر كوزدەلگەن. كومپانيا جەتىم بالالارعا, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, بالالار ۇيىنە, ورتا مەكتەپتەرگە جانە باسقالارىنا ۇنەمى قول ۇشىن بەرىپ وتىرادى. كاسىپورىندا 1999 جىلدان بەرى ورال ەڭبەك اكادەمياسى جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار اكادەمياسىنىڭ ءۇش تاڭداۋلى ستۋدەنتىنە اتاۋلى ستيپەنديا تاعايىندالعان, سونداي-اق باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءۇش تاڭداۋلى ستۋدەنتىنىڭ وقۋ اقىسىن تولەپ وتىرادى. “كوندەنسات” كومپانيالار توبى ورال قالاسى مەن ءبورلى اۋدانىنىڭ 13 مەكتەبىن شەپكە الىپ, جىل سايىن “تاڭداۋلى مۇعالىم” جانە “تاڭداۋلى وقۋشى” سىيلىعىن بەلگىلەپ وتىر. وسى مەكتەپتەرگە جىل سايىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىن دامىتۋعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلۋدە. ونىڭ ۇستىنە “كوندەنسات” كومپانيالار توبى كوپ جىلداردان بەرى قر ۇلتتىق ليگاسىندا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن ءوزى اتتاس وبلىستىق ۆولەيبول كومانداسىنىڭ باس دەمەۋشىسى بولىپ كەلەدى. تۇتاستاي العاندا “كوندەنسات” 2008-2009 جىلداردا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, حالىققا جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە قايىرىمدىلىق جانە دەمەۋشىلىك كومەگىن بەرۋ شارالارىنا 286 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسادى.
مىنە, وسىناۋ جاسامپاز ىستەردىڭ باستاۋىندا كەڭىنەن تولعايتىن سارابدال ازامات, بىلىكتى باسشى ۆالەري ءجۇنىسوۆ تۇر.
مارات جاندوسوۆ.
ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسى جاندانباق
“پوش تاراز فابريكاسى” جشس جىلىنا 2,5 مىڭ توننا جۋىلماعان ءجۇن وڭدەپ, ودان مىڭ توننا توپس شىعارىپ وتىر. “توپس” دەپ جىپكە دايىندالعان شيكىزاتتى ايتادى.
“قازاگرو”-دان 1 ميلليارد تەڭگە نەسيە العان كاسىپورىن بۇگىنگى كۇنى فرانتسيادان 450 ميلليون تەڭگەگە جاڭا, 550 ميلليون تەڭگەگە قوسىمشا جابدىقتار الىپتى.
وبلىستاعى جەكە شارۋالاردان 300 توناعا دەيىن ءجۇن ساتىپ الۋعا قارجىلىق الەۋەتتەرى جەتەدى ەكەن. قازىر ءجۇننىڭ باعاسى - 170 تەڭگە. وعان 130 تەڭگە دوتاتسيانى قوسقاندا شىعاتىن باعا - 332 تەڭگە.
جاقىندا فابريكادا جاڭا تسەح ىسكە قوسىلماق. بۇل ءۇشىن “اگروكورپوراتسيادان” قوماقتى قارجى ءبولىنگەن. بىراق كاسىپورىن ول قارجىعا قاراپ قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. ءوز قارجىسىنا 6 ءجۇن وڭدەيتىن قوندىرعى قويماقشى. سوندا توپس, ياعني جىپكە دايىندالعان شيكىزات ءوندىرۋ جۇمىسى توقتامايتىن بولادى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
ەلباسى نازارىنداعى “ارالۆاگون” زاۋىتى جولداۋ “پەرزەنتى”
ۇزاقباي ايتجانوۆ, “اتامەكەن حولدينگ” قارجى-وندىرىستىك توبى” اق پرەزيدەنتى.
جولداۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ كوكەيكەستىلىگىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ العا قاراي قارىشتاۋىنا شاما-شارقىلارىنشا سەپتەسە وتىرىپ, ءوز بيزنەستەرىن دامىتىپ جاتقان جەكە كاسىپكەرلەر, وتاندىق ينۆەستورلار جاقسى بىلەدى.
كەزەكتى جولداۋ – بۇل دا ناقتى باعدارلاما, ناقتى تاپسىرمالار مەن ەسكەرتپەلەر. مەملەكەت باسشىسى تاريحي جولداۋعا سايكەس جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداۋ ماقساتىندا ىلە-شالا وتكەن “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ بيۋرو وتىرىسىنا قاتىستى. بۇل باسقوسۋدا ەلباسى نازارىنا ءبىزدىڭ حولدينگتىڭ ارال وڭىرىندە سالىنعان “ارالۆاگون” جشس ىلىكتى. پرەزيدەنتىمىز وسى زاۋىتتىڭ توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەرگە ءمان بەردى. “ارالۆاگون” زاۋىتى ەلباسىنىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىنداعى جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس “اتامەكەن” قارجى-وندىرىستىك توبىنىڭ جۇزەگە اسىرعان ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىني تۇرعىدا بولسا دا اتالمىش زاۋىتتىڭ قىزمەتىنە نازار اۋدارۋى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. “ارالۆوگون” زاۋىتىنىڭ اينالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. ويتكەنى, ءاۋ باستا ۇكىمەتتىڭ قاراجاتىنسىز, وتاندىق ينۆەستوردىڭ جەكە قاراجاتىنا سالىنعان زاۋىت ءالى دە ەڭسەسىن تىكتەپ ۇلگەرگەن جوق.
ماسەلەن, وسى وتىرىستا ەلباسى جولداۋدىڭ باستى ماقساتى دا ءمانى دە – ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ەكەندىگىن ەسكە سالدى. مۇنىڭ سالماعى ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىرلەرگە تۇسەتىندىگى باسى اشىق تۇردە ايتىلدى. ەكى باعىتتان تۇراتىن جولداۋدىڭ ءبىر مىندەتى – ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋى بولسا, ەكىنشىسى – اۋماقتىق دامۋ ماسەلەسى.
ءبىزدىڭ وتاندىق تەمىر جول ساراپشىلارىن ايتپاعاندا, رەسەيدەن كەلگەن ارنايى مامانداندىرىلعان كوميسسيا الدىمەن كاسىبي جۇمىسشىلاردى اتتەستاتسيالاپ, سودان كەيىن شىعارىلعان ونىمدەردى دە سىناقتان وتكىزدى. العاشقى ەكسپەريمەنتالدى 8 ۆاگون-پلاتفورما ءبىراز سىناقتان ءوتىپ, سەرتيفيكاتتاندىرىلىپ, وسىدان كەيىن بارىپ ءبىزدىڭ زاۋىت 72 توننالىق پلاتفورما شىعارۋعا رۇقسات الىپ, تەمىرجولشىلاردىڭ فەدەرالدىق كەڭەسىنىڭ سەرتيفيكاتتاۋ رەەسترىنە ەنگىزىلگەن. بۇل تمد اۋماعىنداعى بارلىق مەملەكەتتەرگە قويىلاتىن مىندەتتى شارت. بۇگىندە زاۋىت اۋىر توننالى, ياعني ءۇش كونتەينەرلى پلاتفورما شىعارىپ وتىر. وسىعان قوسا 1159 ساندى وزىندىك تاڭباعا دا (كلەيمو) قول جەتكىزدىك. ىسكە كىرىسكەنىنە جىل تولماعان زاۋىتتىڭ ونىمىندە 25 پايىز قازاقستاندىق ۇلەس بار دەگەن CT KZ سەرتيفيكاتى دا الىنعان. بۇگىنگى تاڭدا پلاتفورماسىنىڭ ارباسى جانە دوڭعالاق جۇپتارى ءبىزدىڭ سەرىكتەسىمىز – تەمىر جول ۆاگوندارىن قۇراستىراتىن رەسەيدىڭ ءىرى كاسىپورنى “زمك” زاۋىتىنان الىنادى. كەلەشەكتە, جوبانىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە ءونىمدەگى قازاقستاندىق ۇلەس سالماقتى 70-80 پايىزعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدىڭ كوكەيكەستى ارمانىمىز عانا ەمەس. وسى ماقسات جولىندا ناقتى ەڭبەكتەنىپ جاتىرمىز. زاۋىت تولىق وندىرىستىك قۋاتىندا ىسكە قوسىلعان كەزدە وندا 2 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇل دەگەنىڭىز, وسىنشا وتباسىنىڭ بەرەكەسى مەن نەسىبەسى دەپ ءبىلۋ قاجەت. قازىردىڭ وزىندە زاۋىتتا 300 ادام جۇمىس ىستەپ, كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ كەلەدى.
الايدا, جوعارىدا ايتىلعان 8 ۆاگوننىڭ ءوزىن اكە-كوكەلەپ ءجۇرىپ, ارەڭ وتكىزدىك. كەيبىر شەنەۋنىكتەر ءۇشىن قازاقستاندا شىعارىلعان ونىمنەن گورى, شەتەلدەن ساتىپ العان ءتيىمدى سياقتى...
ۇستىمىزدەگى جىلى قانشاما تىرمىسساق تا ءالى مەملەكەتتىك تاپسىرىس العان جوقپىز. ايتپەسە, زاۋىتتىڭ باسقا دا جۇك جانە استىق تاسيتىن ۆاگوندار نەمەسە تسيستەرنالار, ءتۇرلى پلاتفورمالار شىعارۋعا الەۋەتى جەتەدى, قۇرال-جابدىقتارى دا بار. ارال قالاسىنداعى زاۋىتتىڭ ءارتۇرلى موديفيكاتسياداعى 2500 تەمىر جول جۇك ۆاگوندارىن شىعارا الاتىن ءوندىرىستىك قۋاتى بار.
پرەزيدەنتىمىز وتكەن جىلعى جولداۋىندا وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. قاشاندا وتاندىق كاسىپكەرلەردى قولداپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: “...اتالعان بارلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز جەرگىلىكتى وندىرىسشىلەردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋعا ءتيىسپىز. ەگەر قاجەتتى وندىرىستەر بۇگىندە جوق بولسا, ولاردى قۇرۋ كەرەك جانە مۇنىڭ ءوزى بيزنەس ءۇشىن جاڭا ءمۇمكىندىكتەر اشادى” دەگەن سوزىنەن قۋاتتانىپ, ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋىمىزعا وراي “ارالۆاگون” زاۋىتى دۇنيەگە كەلدى. قازىر ىشكى رىنوكتان ءوز ۇلەسىمىزدى الۋعا ءۇمىتتى بولساق, كەلەشەكتە ساپا كەپىلدىگىمەن سىرتقى رىنوكقا شىعۋعا قاۋقارىمىز بار.
قىسقارتىپ ايتقاندا, “ارالۆاگون” – جاڭا زاماناۋي زاۋىت. جانە ول قازاقستاندىق-رەسەيلىك ءبىرلەسكەن جوبا. ياعني, كەدەندىك وداقتان بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قادام باسقان قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ماقساتتارىنا دا سايكەس ارەكەت ەتە الادى.
قىسقارتا ايتقاندا, پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە جىل تولماعان جاڭا زاۋىتقا سايكەس مىندەتتەمەلەر ارتىلىپ, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىككە جەتەلەۋ ءۇشىن ءالى دە جىلدار كەرەك. ەندى ءتاي-ءتايلاپ باسقان سابيگە: “نەگە جۇگىرىپ كەتپەيسىڭ؟” دەپ تالاپ ەتىلمەيتىنىن اركىم بىلەدى. وڭىردە ەندى تۇساۋىن كەسكەن ءوندىرىس ورنىنا ەلباسىنىڭ نازار اۋدارۋى جاقسىلىقتىڭ نىشانى.
ەلىمىزدە جۇمىس ورنى اشىلسىن دەگەن نيەتپەن, ماڭداي تەردى كول ەتىپ, ءبىر تيىن مەملەكەت قارجىسىن جۇمساماي, جەڭىلدەتىلگەن مەملەكەتتىك قارجى ينستيتۋتتارىنان كوك تيىن دا نەسيە الماي, داعدارىس كەزەڭىندە ۇكىمەتكە سالماق سالماي سالىنعان زاۋىت – ءبارىبىر مەملەكەت يگىلىگىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيدى.
ەلباسىنىڭ جولداۋلارىندا ەل ازاماتتارىنىڭ دا, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ دە, وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ دا تالايلى تاعدىرى جاتىر. “ارالۆاگون” زاۋىتىنىڭ اينالاسىندا قوردالانعان ماسەلە بولسا, ونى ورتاق مۇقتاجدىققا قىزمەت ەتكىزە وتىرىپ شەشۋگە ءبىز دە ءمۇددەلىمىز.
الماتى.