وي قيمىلدان وزىپ تۇرادى

– قازبەك عازيز ۇلى, قازىرگى جاستار ءۇشىن مەملەكەتىمىزدە بارلىق جاع­داي­لار جاسالعان. ونەر كوگىنە قا­نات قاعام دەگەن وركەنگە كوكجيەك كەڭ. ءوزىڭنىڭ دە 17 جىلىڭ شەتەلدە, ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپادا ءوتتى. بالەت ونە­رى­مەن ونداعى جۇرتتى تاڭعالدىرۋ قي­ىن دەگەن پىكىردى ءجيى ەستىپ قالىپ جا­تا­مىز. سوندا كوپشىلىكتىڭ جۇرەگىنە قا­لاي جول تاپتىڭ؟

– جەر بەتىندە ادامعا تۋعان جەرىنەن ىس­تىق قۇتتى مەكەن بار ما؟! مۇنىڭ قا­سىن­دا شەتەلدىڭ نەبىر تاماشا شا­ھار­لا­رىنىڭ ءوزى تۇك ەمەس. باتىس قازاقستان وبلىسى, قاراتوبە اۋدانى – عاجايىپ ونەر ادام­دارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ اعامىزدىڭ تۋعان جەرى. التىن كىندىك, تۋعان توپىراعىمدى كۇللى قازاققا تانىمال اعا-اپالارىمنىڭ اتىمەن ماقتانىش تۇتامىن. توعىز جاسقا دەيىن مەن دە سول اۋىلدىڭ شاڭىن جۇتىپ, شالعىنىندا اۋناپ-قۋناپ ءوستىم.

...شەتەلگە ات باسىن بۇرماي تۇرىپ اۋە­لى وزىمە ءدارىس بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز­دا­رىما توقتالعىم كەلەدى.

الماتىداعى ا.ۆ.سەلەزنەۆ اتىنداعى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىندە ساباق بەرە­تىن تاجىريبەلى پەداگوگ-ماماندار جىل ساي­ىن ونەرلى بالالاردى وقۋعا تارتۋ ماق­ساتىندا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇك­پى­رىن جاياۋ ارالاپ شىعادى. قانداي تاماشا ءداس­تۇر! ىرىكتەۋ سىناعىنا 9-10 جاستاعى ورەندەر تاڭدالادى. مەن ول كەزدە, ياعني 1991 جىلى ورال قالاسىندا №21 مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. مەكتەپكە ەكى مۇعالىم كەلدى. وقۋشىلاردى ۇلكەن زالعا جينادى. قيمىل-قوزعالىسىمىزدى باي­قاپ كورگەن سوڭ, ناتيجەسىن كوپ ۇزاماي جا­ريا ەتتى. ماعان: «سىننان ءوتتىڭ, وقۋعا كە­لە بەرۋىڭە بولادى» دەدى. كلاسس جەتەك­شى­مىز گۇلبارام قۋاندىققىزى تۋعان انامداي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ول كىسىمەن استانادا ارالاسىپ تۇرامىز.

الماتى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىندە ريما الەكسەەۆنا لۋكومسكايانىڭ مەك­تە­بىنەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. بۇ كىسىنىڭ ونەر مەكتەبىنەن ءوتۋ ۇمىتكەرلەر ءۇشىن ۇل­كەن باقىت. ءۇش جىل بالەتتىڭ الىپپەسىن جاتتا­ت­قىزىپ, ساحنالىق قيمىلدىڭ قىر-سى­رىن ۇيرەتكەن شەبەر. مەنىڭ ونەرگە قۇ­شتارلىعىمدى وسى كىسى وياتتى. ودان كەيىن كانىگى ماماندار ۆلاديمير گولوۆ, ەلدوس ۋسين ساباق بەردى. انۋاربەك ءجا­لي­لوۆ, ەدۋارد مالبەكوۆ سياقتى ساڭ­لاق شەبەرلەردەن ۇيرەندىم...

– شەتەلدىك مامانداردىڭ كوزىنە كەز كەلگەن ادام ىلىگە بەرمەسە كەرەك-ءتى. ول ءۇشىن بالەت ونەرى يەسىنىڭ بويىندا قان­داي قاسيەت بولۋى كەرەك؟

– قاتاڭ ءتارتىپتى ساقتاۋعا مىندەتتىسىڭ. مۇنى ءبىر رەت بۇزعان ادامنىڭ ءبارىن قاي­تادان نولدەن باستاۋىنا تۋرا كەلەدى... قا­زىر الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە بارىپ ءبىلىم الا­مىن دەسەڭىز, ەسىك اشىق. مۇنان ارتىق نە كەرەك؟ باق وزدىگىنەن كوكتەن ۇشىپ كە­لىپ توبەڭە قونا سالاتىن كوبەلەك ەمەس قوي. وعان جەتۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەكتەنۋ كەرەك. سول ءۇشىن بالەتكە كەلگەن جاستارعا وزگە ماماندىق يەلەرىنە قاراعاندا وزگە­شە تالاپ قويىلادى. سونداي-اق قازىر ونەر ادام­دارى ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاسىپ كەت­تى. ءبىر-بىرىڭنەن بىلمەگەنىڭدى ەمىن-ەر­كىن ۇيرەنۋىڭە, تاجىريبە الماسۋىڭا مۇمكىندىك مول. مۇنى ءوز باسىمنان وتكەرگەن سوڭ, جاقسى بىلەمىن. مۇنداي ءداستۇر بارلىق جەردە بار. ءتىپتى رەسەي تەاترلارىنا دەيىن شەتەلدەن تانىمال رەجيسسەرلەردى, سوليستەردى شاقىرادى. مۇنى ورىس ساحناگەرلەرىنىڭ تاجىريبەسى جەت­پەگەندىكتەن شاقىرىپ جاتىر دەپ ەشكىم ايتا المايدى. بىزبەن دە سونداي تانىمال كومپانيا اينالىستى. ولار نەگىزىنەن تەاترلارعا بىلىكتى حورەوگرافتاردى شاقىرىپ, تاماشا بالەت تۋىندىلارىن قويۋدى ماقسات تۇتادى. مىنە, وسى كومپانيانىڭ قولداۋىمەن امەريكا, دومينيكان ەلدەرىندە, پۋەرتو-ريكودا ونەر كورسەتتىم, شەبەرلىك شىڭداۋدىڭ ءتۇرلى مەكتەپتەرىمەن تانىستىم.

1999 جىلى فرانتسيانىڭ بالەت تەاترى قازاقستانعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلدى. سولارمەن قوسىلىپ ساحناعا شىقتىم. ولار مەنەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساحنالاردا ونەر كورسەتۋگە قالاي قاراي­تى­نىمدى سۇرادى. تالاپ-ەرەجەلەرى بوي­ىنشا ءوزىم ورىنداعان رولدەرىمدى بەي­نە­تاس­پاعا ءتۇسىرىپ, جولدادىم. سودان فران­تسيا تەاترىنىڭ باسشىسى روبەرت بەرتە مىرزانىڭ وزىنەن شاقىرتۋ الدىم. ءسويتىپ پاريج ساحناسىندا ونەر كور­سەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدىم. ءبىر جىل سون­دا اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناقتادىم. تا­عى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ارادا ءبىر-ەكى جىل وتسە دە كەيىن بۇل كومپانيا سەنىڭ ءار­بىر باسقان قادامىڭدى ءجىتى قاداعالاپ, ونەرىڭنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى

– سونداي الەمدىك دەڭگەيدەگى تەاتر­لار­دا كىمدەردىڭ بەينەسىن سومدادىڭىز؟

– ماينداعى فرانكفۋرتقا جاقىن ماڭدا ۆيسبادەن قالاسىندا گەسسەن مەم­­لەكەتتىك تەاترى ورنالاسقان. سو­نىڭ نەگىزگى قويىلىمدارىنىڭ بارىن­دە وينادىم. «ششەلكۋنچيكتە» – بەك­زا­دانىڭ ءرولىن, «دون كيحوتتا» ءبازيلدى سو­مدادىم, سونداي-اق فرانتسۋز شانسوندارى دجۋلبەر ۆەكو, جاك برەل ورىن­داۋ­ىنداعى شىعارمالارعا قويىلعان بي­لەرىممەن كوپشىلىككە تانىلا ءتۇستىم.

فرانتسيا مەن گەرمانيانىڭ باستى بالەت ترۋپپالارىندا سوليست, پرەمەر-سوليست رەتىندە ورىنداعان ون جەتى جىلداعى رولدەرىمدى ويشا سارالاساق, تۋ­لۋزاداعى كاپيتوليا, پاريجدەگى فران­تسيانىڭ جاس بالەتى, ۆيسبادەندەگى گەسسەن مەملەكەتتىك, سااربريۋكەن قالا­سىن­داعى نەمىس مەملەكەتتىك وپەرا جا­نە بالەت تەاترلارىندا الەمگە ايگىلى حورەوگرافتاردىڭ قويىلىمدارىندا ونەر كورسەتىپپىن. «نەاپول», «سيلفيدا», «رايموندا, «PasdeDeux», «تاقىرىپ پەن ۆارياتسيالار», «لاعىلدار», «شاعىن اجال», «اققۋ كولى», ء«سىز ءۇشىن ولۋگە دايىنمىن», «ناقتىلىققا ماستانعان قۇمارلىق», «بەتحوۆەننىڭ جەتىنشى سيمفونياسى», «سيناترانىڭ توعىز ءانى», «اليسانىڭ عاجايىپتار ەلىنە ساياحاتى», «جيزەل» «كورسار», «كارمەن»... ت.س.س. كوپتەگەن سپەكتاكلدە باستى بەينەلەردى سومدادىم. شەتەلدىك روك بالەت, باروككا ءداۋىرى مۋزىكاسى, شانسون جانە كلاسسيكالىق جانرلار بويىنشا ساحنالانعان سپەكتاكلدەردە بيلەدىم.

– ساحنا ونەرى ۇجىمدىق ونەر بولىپ تابىلادى. بىراق سوعان قاراماستان جە­كەلەگەن ونەر يەلەرىنىڭ شەبەرلىگى ۇل­كەن ءرول اتقاراتىنى تاعى ءمالىم. ال ءسىز ءوزىڭىزدىڭ ساحنالىق جۇبىڭىزعا قان­­شالىقتى تاۋەلدىسىز؟

– بىردە گونكونگتە فرانتسيا كۇندەرى اتاپ وتىلەتىن بولدى. جۇمىستان سوڭ كو­لى­گىمدى تۇراققا قويىپ, ۇيگە قايتىپ كە­لە جاتقانىمدا الدىمنان باسشىمىز جولىعىپ: «گونكونگكە بارعىڭ كەلە مە؟» – دەپ سۇرادى. ويلانباستان ء«يا» دەدىم. سول ساپاردا امەريكالىق نا­نەتت گلۋشاكپەن تانىستىم. ونىڭ ساح­­ناداعى جەپ-جەڭىل قيمىلى اسپاندا قا­لىق­تاپ ۇشىپ جۇرگەن ۇلپاداي اسەر قالدىرادى. جالپى, بالەتتە جۇبىڭنىڭ بي­ىنە كوپ نارسە بايلانىستى دەپ ايتىپ جاتامىز عوي. بۇل جاعىنان ماعان قۇ­داي وتە اقكوڭىل جايساڭ جانداردى جولىقتىردى. مەن ولارمەن اۋەلى ارا­مىزعا سەنىم كوپىرىن تۇرعىزىپ المايىن­شا ەشبىر ىسكە تاۋەكەل ەتپەيتىنمىن. مۇن­­داي شىعارماشىلىق بايلانىس­تار ادا­مي شىنايى سىيلاستىققا ق­ا­نا قۇ­رى­لادى. سودان دا بولار, مەن ساح­نا­لىق سەرىگىمنىڭ قاي جەردە دەمىن ىشىنە جۇتاتىنىن, قاي تۇستا تەرەڭ تىنىستايتىنىن اڭعارىپ تۇرامىن. جانە دە ولار رو­لىمە كەدەرگى كەلتىرىپ, ساتسىزدىككە ۇشى­راتقان ەمەس. سونىڭ ءبىرى مىنە, وسى نانەتت گلۋشاكپەن دجوردج ءبالانچيننىڭ كوپ­تەگەن بالەتتەرىندە بىرگە بيلەدىك. شەت­ەلدە دج.بالانچينگە قۇرمەت زور. ءتۇ­بى گرۋزين, سانكت-پەتەربۋرگتىك حورەوگراف اۋەلى ەۋروپاعا كەتىپ, ءارى قا­راي تۇپكىلىكتى امەريكادا تۇراقتاپ قال­عان. وسى اۆتوردىڭ 1949 جىلى نيۋ-يورك­تە قويىلعان حورەوگرافياسىن, «سەرەنادا» بالەتىن «استانا بالەت» تە­اترىنا الىپ كەلدىك. بۇگىندە بۇل شى­عار­ما رەپەرتۋارىمىزداعى بىردەن-ءبىر تۇ­شىمدى تۋىندى سانالادى.

– ءسىز ءوزىڭىزدى بالەتتىڭ قاي مەكتەبىنە جاتقىزاسىز؟

– قاي جەردە ونەر كورسەتسەم دە ماعان تەك قازاق ۇلتتىق بالەت مەكتەبىنىڭ وكىلى دەپ قارايدى. جالپى, ەل اراسىندا فرانتسۋز بالەتى تەح­نيكاسى, ورىس بالەت مەكتەبى دەگەن سي­ياقتى ۇعىمدار بار ەكەنى راس. مۇن­داي تۇسىنىككە تۇبەگەيلى بوي الدىرىپ كەتپەس ءۇشىن مىسالى, مەن وعان جانە امەريكا, كۋبا, يتاليا بالەتى تەحنيكالا­رىن قوسار ەدىم. ويتكەنى بۇل ەلدەردىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىندە, ونىڭ ىشىندە بالەت ونەرىندە سوڭعى ۋاقىتتا كەرەمەت قۇبىلىستار پايدا بولۋدا. فرانتسۋز بيشىلەرى اياقپەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن, ۇساق تا نازىك يىرىمدەردى جاقسى مەڭگەرگەن. سول سياقتى دج.ءبالانچيننىڭ قايتالانباس ءوز تەحنيكاسى بولعان. مىسالى, ەر ادام 1 مينۋت 10 سەكۋند بيلەسە, ءبالانچيننىڭ حورەوگرافياسى بويىنشا امەريكالىقتار بۇل ەلەمەنتتى 48 سەكۋند بيلەيدى. ياع­ني اي­ىرماشىلىق – تەحنيكاسىنىڭ جىل­دام­دىعىندا. فرانتسۋزداردان سونشاما ايتارلىقتاي كوپ نارسە ۇيرەنگەن جوق­پىن. ويتكەنى قازاقستاننىڭ بالەت مەك­تەبى بيشىلەردى وتە جوعارى دەڭگەيدە دا­يارلايدى. وندا بارعانىمدا دوستارىم مەنەن قىزىعىپ: «مىناداي كە­رە­­مەت تەحنيكانى قاي جەردەن وقىپ ۇي­­رەن­دىڭ, قاي ەلدەن كەلدىڭ؟» دەپ قاي­تا ءوزىمدى سۇراقتىڭ استىنا الاتىن. ولارعا الماتىدا وقى­عانىمدى, سوسىن كەزىندە سانكت-پەتەر­بۋ­رگ­تە, ۆاگانوۆا اتىنداعى بالەت اكادە­ميا­س­ىندا رۋدولف نۇريەۆپەن بىرگە وقى­عان انۋاربەك ءجاليلوۆ سىندى مىقتى ۇس­تاز­داردان وقىپ, ءتالىم العانىمدى ايتا­مىن.

– شەتەلگە كەتكەندە قانشا جاستاسىز؟

– گەرمانياعا 20-دان ءسال-اق اسقاندا بار­دىم. جاقسى ۇستازدار كەزدەستى. وندا جۇپ­پەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن, جوعارىعا جەڭىل كوتەرە ءبىلۋدىڭ نازىك تەح­نيكاسىن ۇيرەتتى. شەبەرلىك جاعىنان شىڭ­دالدىم. سوسىن بيلەپ جاتقاندا تۇرىڭنەن سەنىڭ ىشكى قينالىسىڭ, ەموتسياڭ كو­رىنبەۋى ءتيىس... مۋزىكامەن قوسىلا بيلەۋگە, اياق-قولدى, كوزدى, ويدى ءبىر ماقساتقا جۇ­مىلدىرا بىلۋگە داعدىلاندىردى. بى­راق وسىلاردىڭ بارىنەن ءبىر سەكۋند بولسىن ويىڭ الدا ءجۇرۋى كەرەك ەكەن. بالەتتە قيمىلدان وي ءبىرىنشى تۇرۋى كەرەك دەگەن قاعيدا بار. تەحنيكالىق شەبەرلىككە كەلسەك, ول كۇندەلىكتى قايتالاي بەرۋ ارقىلى بىرتە-بىرتە ايتەۋىر قالىپتاسادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كوورديناتسيا. مۇندا اركىمنىڭ ءادىس-امالى ءار ءتۇرلى. ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, بىرەۋدىڭ قي­مىل, ارەكەتىن تۋرا سولاي اينا-قا­تە­سىز قايتالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ۇيرەتۋشى مامان مىقتى حورەوگراف بولعان جاعدايدا عانا سوليست ءوز كوورديناتسياسىن تاۋىپ الادى. اياق-قولدىڭ قيمىلىن ءبىر مەزگىلدە ورتاق وي مەن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋدى مەڭگەرەدى.

– ەۋروپادا قانداي اتاقتى ادامداردى كەزدەستىردىڭىز؟

– گەرمانيانىڭ وزىندە بيشىلەر اسا كوپ ەمەس. كوبىسى سىرتتان كەلىپ قاتى­سا­­دى. قويۋشى-حورەوگرافتار دا تاپ سو­لاي. جاپونيانىڭ 2 مىڭ ورىندىق زا­لىن­دا, گەرمانياداعى 1200-1300 ورىن­دىق زالدار­دا ونەر كورسەتۋىمىز سونداي تا­نى­مال­داردىڭ ارقاسىندا.

فرانتسيادا پاريج وپەراسىنىڭ جۇل­دىزى مونيك ليۋديەرمەن بيلەدىم. برا­زيليا, يسپانيا, امەريكا, جاپونيا, فرانتسيا تەاترلارىنىڭ سوليستەرىمەن بىرگە ونەر كورسەتتىم. 2011 جىلى جاپونيا­نىڭ كيوتو قالاسىندا وتەتىن تۋرنەدەن فۋ­كۋسيما اپاتتى ايماعىنىڭ راديا­تسيا­لىق زاردابىنا بايلانىستى پاريج وپەراسىنىڭ ءبيشىسى سانالى تۇردە ءوزى باس تارتتى. «سونىڭ ورنىنا باراسىڭ با؟» دەپ سۇرادى ۇيىمداستىرۋشىلار. ولار بۇل قالاعا ەشقانداي دا رادياتسيا قاۋپى ءتونىپ تۇرماعانىن, قورقاتىنداي تۇك جوق ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ ايتتى. سونىڭ ارقاسىندا تىرشىلىك كوزىن تۋريزم قۇراي­تىن عاجايىپ كيوتو قالاسىنا جولىم تۇسە قالدى. سىر­تى­نان كىم نە دەسە دە, ەل­دىڭ ناعىز مادەني ورتالىعى بولعان­دىق­­تان وندا جىل سايىن كوپتەگەن ونەر فەستيۆالدەرى وتەدى ەكەن. تاريحي ەسكەر­تكىشتەر وتە كوپ. باسقاسىن بىلاي قوي­عان­دا, ءبىر عانا وسى قالانىڭ وزىندە 1600 بۋد­دا حرامى, 400 سينتويستىك شىركەۋ بار كورىنەدى. تاريحي ساۋلەت ونەرى ەس­كەر­تكىشتەرىنىڭ مولىنان ۇشىراسۋىن جۇ­رت­­شىلىق وسىدان مىڭ جىلداي بۇرىن كي­وتونىڭ كۇنشىعىس ەلىنىڭ استاناسى بول­عاندىعىمەن بايلانىستىرادى.

ءسويتىپ وسى ساپار بارىسىندا نازىك سەزىم­گە قۇرىلعان بي ءستيلىن قالىپ­تاس­تى­رۋشىلاردىڭ ءبىرى يلەر لوراندى جو­لىق­تىردىم. كەزىندە مونيك ليۋديەرمەن بي­لەگەن كىسى. وسى ساڭلاق ماعان «دون كي­­حوتتىڭ» ءبازيلىن قالاي ورىنداۋ شە­بەر­لىگىن ۇيرەتتى. قازىر بۇل ادام – ماس­كەۋدەگى ستانيسلاۆسكي جانە نە­مي­روۆيچ-دانچەنكو اتىنداعى بالەت تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى.

برازيليا, كۋبا, بريتانيا ەلدەرىندە بي ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىعىپ وسكەن بەلگيالىق بەلگىلى حورەوگراف ري­كاردو امارانتەمەن قازىر قويان-قول­تىق شىعارماشىلىق بايلانىستامىز. اس­تانادا «گايا» سپەكتاكلىن بىرلەسىپ قوي­دىق.

– امارانتەنىڭ قاتىسۋىمەن «اس­تا­نا بالەت» تەاترىندا تاعى قان­داي تىڭ تۋىندىلار قويىلدى؟

– تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن مەن «استانا بالەت» تەاترىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. وزىممەن بىرگە بەلگىلى حورەوگراف ريكاردو اما­ران­­تەنى الىپ كەلدىم. جاسى 37-دە. كەلى­سىم­شارتپەن جۇمىسقا تۇرعان قويۋ­شى-حورەوگرافتىڭ وسى ارالىقتا ساحنالاعان تۋىندىلارىنىڭ سانى جەتىگە جەتىپ قالدى. مەن ءارى اۋدارماشىمىن, ءارى تەاتر سوليستەرى مەن امارانتە اراسىنداعى كو­پىرمىن, ياعني كومەكشىسىمىن. ءوزىم دە بي­لەيمىن. بۇرىن مۇندا تەك قىزداردىڭ عانا ترۋپپاسى جۇمىس ىستەيتىن, قازىر ارالاس, 8 ۇل بالا قوسىلدى. ر.امارانتەنىڭ «ماحاببات. ۇرەي. جوعالتۋ», «باياۋ جالىن», «ساعىم ساتتەرى» سياقتى نەوكلاسسيكا ستيلىندەگى جاڭا قويىلىمدارىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندىكتەن مەن بۇلارعا شەبەردىڭ قانشالىق تەر توككەنىن جاقسى بىلەمىن.

– «استانا بالەت» تەاترى ونەرىنىڭ شەتەلدىكتەرگە دارىپتەلۋ جاعى قالاي؟ جانە باسقا بالەت تەاترلارىنان نەسى­مەن ەرەكشەلەنەدى؟

– «استانا بالەتتىڭ» تۇشىمدى تۋىن­دىلارىن جيناقتاپ, بىلتىر جاپونياعا بارىپ كەلدىك. پولشانىڭ ۆارشاۆا, ۆروسلاۆ قالالارىندا بول­دىق. سول باع­دارلامانى جاڭعىرتىپ, پا­ريج, بريۋ­سسەل, سانكت-پەتەربۋرگ قالا­لا­رىندا ونەر كورسەتتىك. «سەرەنادا», «كون­ت­راستى» بالەتىنىڭ پرەمەرالارى ءوتتى بيىل. استانادا وسى ەكى تۋىندىنى بىرىكتىرىپ ۇسىندىق. مۇنداي جوبا بۇ­رىن-سوڭدى قازاقستاندا بولماعان. ءار قويىلىم جۇرتتىڭ كوپ ۋاقىتىن الىپ, جالىقتىرمايدى. ەرەكشەلىگىمىز – «استانا بالەتتە» ونداي ۇلكەن اۋىر بالەتتەر ءالى ساحنالانعان جوق, كوبى كونتسەرتتىك باعدارلامالاردان تۇرادى. ءبىر اكتىلى بالەت, قىسقا-قىسقا تۇشىمدى دۇنيەلەر بار.

– ءسوليستىڭ ساحناداعى كەيبىر قي­مىل-قوزعالىستارى تاپ سولاي تا­عى قاي­تالانىپ جاتقانداي اسەر قال­دى­رادى. بۇل بالەت ونەرى ءۇشىن قا­لىپ­تى جاعداي بولىپ ەسەپتەلە مە؟

– بالەتتە جاتتاندى نارسەلەر بار ما دەيسىز عوي. نەگىزى سولاي سياقتى كو­رىن­گەن­مەن, شەبەرلىك ءتاسىلى, ءار ورىن­داۋ­شى­نىڭ ءستيلى بولەك-بولەك. جاستارعا وسى جاعىنان كوپ باعىت-باعدار سىلتەۋگە تۋرا كەلەدى. كەيدە ۋاقىت شىركىن ومىردەگى بار­لىق تۇيتكىلدى تەز شەشىپ تاستاۋعا مۇرشا بەرمەيدى. سوندايدا ۋاقىتتان ءبىراز كەشەۋىلدەپ قالىپ جاتقانىڭدى سەزىنەسىڭ, وسى تىعىرىقتان شىعاراتىن جول ىزدەيسىڭ. سول ءۇشىن ءبىر كۇن بولسا دا جاستارعا كوكەيگە توقىعاندارىمدى كوبىرەك ۇيرەتۋدى قالايمىن. ولاردىڭ مىقتى مامان بولىپ قالىپتاسۋىنا ۋا­قىتتىڭ كوپ جۇمسالۋى ماڭىزدى ەمەس, ما­عان ماڭىزدىسى – ءادىس-تاسىلدەرىمدى, تەح­نيكالىق شەبەرلىگىمدى وزىمنەن كەي­ىنگى ورەندەرگە ۇيرەتۋ, شاكىرتتەرىڭنىڭ الەم­دىك بيىكتەردى باعىندىرۋى. وسى تۇر­عىدان ءوز بەتىمەن سۇراپ, بىلسەم دەپ جۇر­گەن جاستاردى كورگەندە قۋانامىن. بىل­مەگەنىڭدى سۇراعاننىڭ نەسى ايىپ؟! قازىر جاستارى 20-دان ءسال-اق اسقان بالاۋسا جاستارعا قولىمنان كەلگەنشە ەرلەر ءبيىنىڭ تەحنيكاسىن ۇيرەتىپ ءجۇرمىن.

الگىندە قيمىل-ارەكەتتەردىڭ قايتا­لا­نۋىنا كەلسەك, بيدەگى قيمىلداردىڭ قاي­تالانۋى زاڭدى قۇبىلىس بولىپ سانالادى. مۇندا تۇك تە ورەسكەلدىك جوق. ءار حو­رەوگرافتىڭ وزىنە ءتان بي نۇسقالارى بار دەسەك, بىرتە-بىرتە وسىلار ساحناعا اب­دەن ورنىعىپ, قۇندىلىققا اينالىپ كە­تەدى. جەتىلەدى. داميدى. تولىعادى.

– ونداعى سوليستەر مەن بىزدەگى بي ءداس­تۇرىنىڭ اراسىندا قانداي ايىر­ما­شىلىقتار بار؟

– بي ءتىلى – بارىنە ورتاق. ايىر­ما­شىلىق جوقتىڭ قاسى, الايدا قىزىق جايت­تار بارشىلىق. مىسالى, اياقتىڭ ۇشى­مەن بيلەۋ تەك ايەلدەرگە عانا ءتان دەپ ەسەپتەيمىز. بىراق كەي ەلدەر مۇنى ەلەي قويمايدى. سوندىقتان كەيدە ايەل­دەردىڭ بالەتكە كيەتىن تۋفليىمەن اياق­تىڭ ۇشىمەن بيلەيتىن ەرلەردى كەز­دەس­تىرىپ قالىپ جاتامىز. كەيبىر حورە­وگرافتار مۇنى سوليستەردەن ادەيى سۇ­راي­تىن كورىنەدى. بىراق ءوز باسىم مۇنى قۇپ­تامايمىن. الەمدىك بالەت ونەرىنىڭ عاسىرلار بويى ساقتالعان كلاسسيكالىق اسەم ادەبىنىڭ بۇزىلماعانى ابزال. پۋانتي – ايەلدەرگە عانا جاراساتىن اياق كيىم.

– كىمدەردى قۇرمەت تۇتاسىز؟

– قازىر الەمدىك بالەتتە اتاقتى ادامدار وتە كوپ. مەن ميحايل بارىش­ني­كوۆ­تىڭ ونەرىن باعالايمىن. رەسەيدەگى ا.ۆاگانوۆا اتىنداعى ورىس بالەت اكادە­ميا­سىن بىتىرگەن. 1974 جىلى شەتەل اسىپ كەتكەن. سودان امەريكادا تۇراقتاپ قال­عان. جاسى 60-تان اسقان كىسى. بىراق سوعان قا­راماستان مۇنداي تۇلعالار بالەتتە وتە سيرەك كەزدەسەدى. ايەلدەر ىشىنەن فرانتسۋز ءبيشىسى سيلۆي گيلەمدى قۇرمەتتەيمىن. ساحنادان قول ۇزبەي 53 جاسىنا دەيىن بيلەگەن ناعىز مايتالمان جان ەدى.

– بالەت سوليستەرى قولدارى قالت ەتكەندە نەمەن اينالىسادى؟

– ءوزىم سىرعاناق تەپكەندى, حوككەي وينا­عاندى جاقسى كورەمىن. شاڭعى سپورتى ۇنايدى. ارينە, بۇلار بالەت ءۇشىن وتە قاۋىپتى ويىن تۇرلەرى بولىپ تاب­ىلادى. ويتكەنى كەز كەلگەن ۋا­قىت­تا اۋىر جاراقات الۋ­ىڭ مۇمكىن. سوعان قاراماستان مۇز اي­دى­نىندا سەرۋەندەگەندى سۇيەمىن.

– قانشا تىلدە ەركىن سويلەيسىڭ؟

– نەمىسشە, اعىلشىنشا وتە جاقسى سوي­لەيمىن. فرانتسۋزشام دا جامان ەمەس. وسى­لاردىڭ ىشىنەن نەمىس ءتىلىن وتە جىلدام ءارى جەڭىل ۇيرەندىم. وسى تىلدەردە في­لم تاماشالايمىن, گازەت, كىتاپ وقي­مىن. دوستارمەن سويلەسىپ تۇرامىن. بىراق ءوزىمنىڭ انا ءتىلىمدى قايدا جۇرسەم دا ۇمىتقان جوقپىن. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ادامدارى ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسەدى.

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي,

«ەگەمەن قازاقستان»