قازىرگى كەزدە ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىر. باعدارلامالىق ماقالا – پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوپ جىلعى سارابدال ساياساتىنداعى ۇستانىمىنىڭ جالعاسى دەپ بىلەمىز.
ەلباسىمىز ۇيىتقى بولعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا الىس-جاقىن شەتەلدەگى تاريحي, مادەني مۇرالار جيناقتالعانى بەلگىلى. سونداي-اق «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى ارقىلى دا الەمدەگى ءتۇرلى ارحيۆ قورلارىنداعى قازاقستان تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار دۇنيەلەر, ماڭىزدى قۇجاتتار, قۇندى مۇرالار ءبىرشاما تۇگەندەلىپ, ەلىمىزگە جەتكىزىلدى. ۇلت كوشباسشىسى: «الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس, مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى كەرەك», – دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل مۇرالارىمىز – بۇگىنگى, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ ماقتانىشى بولارى ءسوزسىز. ەلباسىمىزدىڭ يگى باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ماسكەۋ, پەتەربور, ومبى, ورىنبور, تاشكەنت, قازان, ۋفا ت.س.س. قالالارعا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. سول ارقىلى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالداردى, قورعالعان ديسسەرتاتسيالاردى, قازاقستاننان تابىلماي جاتقان مۇرالاردى تۇگەندەۋ كەرەك. تابىلعان اسا ماڭىزدى, قۇندى دۇنيەلەردى كىتاپ تۇرىندە عانا ەمەس, مۋلتيمەديالىق تاسىلدەرمەن دە شىعارۋ قاجەت.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ», – دەي كەلىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق كودتىڭ نەگىزى بولاتىن ا.بايتۇرسىن ۇلى, ە.وماروۆ, م.جولدىباەۆ, ا.بايتاسوۆ, ا.مامىت ۇلى, ق.باسىم ۇلى, ق.كەمەڭگەر ۇلى, ت.شونانوۆ سىندى عالىمداردىڭ بۇرىن-سوڭدى جاريالانا قويماعان ەڭبەكتەرىن, تىلتانىمدىق مۇراسىن تۇگەندەپ, جيناقتاۋ قاجەت. ەلباسىمىز ماقالاسىندا «بىرنەشە جىلدا گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا الەمدەگى ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ءارتۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ» ءىسىن قولعا الۋ, ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا اۋدارما ىسىندە تەرمين, دۇرىس, شەبەر اۋدارۋ ماسەلەسى ءالى دە ءبىرشاما اقساپ تۇرعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ, دۇرىس اۋدارماعا ۇلگى بولارلىق دۇنيە رەتىندە حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن اۋدارما ەڭبەكتەر ء(ا.بوكەيحان ۇلى – گەوگرافيا, ق.ساتباەۆ – الگەبرا, ە.وماروۆ – گەلمەتري,يا فيزيكا, م.جۇماباەۆ – پەداگوگيكا, ج.ايماۋىتوۆ – ديداكتيكا, ف.عالىمجانوۆ – فيزيكا‚ ب.سارسەنوۆ – گەومەتريا, ي.تۇرعانباەۆ – اريفمەتيكا, ق.كەمەڭگەر ۇلى – حيميا, جاراتىلىستانۋ ت.س.س.) شىعارۋ قاجەت. مۇنداي ەڭبەكتەر اۋدارماشىلار ءۇشىن ۇلگى بولۋمەن قاتار سالا ماماندارى, تەرمينولوگ عالىمدار, وقۋلىق اۆتورلارى, جالپى كوپشىلىك ءۇشىن دە تاپتىرماس دۇنيە بولار ەدى.
بۇل ورايدا تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت – وسى ۋاقىتقا دەيىن قاتە كەتكەن تۇستاردى رەتتەپ, جۇيەلەپ الۋ قاجەت. ماسەلەن, «ۋدوستوۆەرەنيە ليچنوستي» تىركەسىنىڭ بالاماسى «جەكە كۋالىك» ەمەس. «جەكە كۋالىك» دەگەندى قازاق تىلىنە اۋدارساق, ليچنوە ۋدوستوۆەرەنيە بولادى. دۇرىسىندا, جەكە كۋالىك كوپ. كەز كەلگەن كۋالىك (جۇرگىزۋشى كۋالىگى ت.ب.) يەسىنىڭ وزىنە عانا تيەسىلى, جەكە قۇجاتى. ال «ۋدوستوۆەرەنيە ليچنوستي» دەگەنىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ەكەنىن تانىتاتىن, 16 جاسقا تولعاننان كەيىن عانا بەرىلەتىن, ادامنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجات, پاسپورتتىڭ ءبىر ءتۇرى. پاسپورت ەكىگە بولىنەدى: ەل ىشىندە قولدانىلاتىن جانە شەت مەملەكەتتەرگە شىققاندا قولدانىلاتىن قۇجات. شەتەلگە شىققاندا قولدانىلاتىن قۇجات كەز كەلگەن جاستا بەرىلە بەرەدى. ال ەل ىشىندە قولدانىلاتىن قۇجات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى 16 جاسقا تولعاندا عانا بەرىلەدى. قىتاي قازاقتارى «ۋدوستوۆەرەنيە ليچنوستي» تىركەسىنىڭ بالاماسى رەتىندە «ازاماتتىق كۋالىك» دەپ قولدانىپ ءجۇر. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل بالاما قۇجاتتىڭ سيپاتتاماسىنا دالىرەك كەلەدى. الايدا «ازاماتتىق» ءسوزىنىڭ ورنىنا «ازامات» دەپ قانا الۋعا بولادى. سەبەبى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا سايكەس زات ەسىم باسقا زات ەسىمنىڭ الدىنان كەلگەندە ەشقانداي قوسىمشا جالعانباي-اق انىقتاۋىشتىق قىزمەت اتقارادى (التىن ساعات, اعاش قاسىق ت.س.س.). ونىڭ ۇستىنە «ازامات» ءسوزىن ەر ادامدارعا عانا قاتىستى قولدانىپ, ايەل ادامداردى «ازاماتشا» دەپ اتاۋ دا قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا جات. قازاق تىلىندە -شا/-شە جۇرناعى كىشىرەيتۋ ءماندى قوسىمشاعا جاتادى (ساندىقشا, كورپەشە, قوبديشا ت.س.س.). تىلىمىزدە انا, ايەل, بايبىشە, قارىنداس, ءسىڭلى ت.س.س. ايەل ادامدارعا عانا قاتىستى قولدانىستار بولعانمەن, ول جالپىلىق سيپات الا بەرمەيدى. سول سەبەپتى ءماجىلىس توراعاسى, اعا عىلىمي قىزمەتكەر ت.س.س. تىركەستەر قالىپتاسقان. وسى تۇرعىدان العاندا, «ۋدوستوۆەرەنيە ليچنوستي» تىركەسىنىڭ بالاماسى رەتىندە «ازامات كۋالىگى» دەپ الساق, ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىنا دا سايكەس كەلەر ەدى ءارى قۇجاتتى ءدال سيپاتتار ەدى. لاتىن الىپبيىنە كوشكەن سوڭ تىلىمىزدەگى قاتە قولدانىستاردى رەتتەستىرىپ, جۇيەلەپ الۋ قاجەتتىگى داۋسىز. ەلدىگىمىزدى تانىتاتىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ەكەنىمىزدى بىلدىرەتىن قۇجاتتاعى قاتەلىكتەردى جويىپ, تەرميندەرىمىزدى, جاڭساق تۇسىنىكتەردى رەتتەستىرۋدىڭ ورايى كەلدى دەپ بىلەمىز.
كالكا اۋدارما, قازاق ءتىلىنىڭ تىركەسىم زاڭدىلىقتارىن تۇسىنبەۋ سالدارىنان تىلىمىزدە جات قولدانىستار كوبەيىپ كەتتى. ولارعا قۇلاققا ءسىڭىپ كەتكەنى سونشالىق, كەيدە قاتە ەكەنىنە دە ءمان بەرمەي جاتامىز. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.عابدۋللين س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ۆ.ي.لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى اتاۋلارىنا بايلانىستى: «كيروۆ اتىندا دا, لەنين اتىندا دا قازاق جوق, بولمايدى دا. سوندىقتان بۇل وقۋ ورىندارى قازاقتىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى, قازاقتىڭ ۆ.ي.لەنين اتىنداعى... بولىپ دۇرىس اتالۋى ءتيىس», – دەگەن ەدى. راسىندا دا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اتاۋلارىندا قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا جات, قاتە ورالىمدار كوپ. ولاردى سايكەستەندىرىپ, بىرىزدەندىرەتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز. اسىرەسە قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى اتاۋىنداعى مەملەكەتتىك قىزدار تىركەسى قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى, ەرىكسىز «مەملەكەتتىك قىز, مەملەكەتتىك ەمەس قىز دەگەن كىمدەر؟» دەگەن سۇراق ويعا كەلەدى.
ءتىل تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن پروفەسسور ح.نۇرمۇقانوۆ 8 ناۋرىزعا قاتىستى: «ايەلدەردىڭ حالىقارالىق «سورتى» جوق. سوندىقتان 8 ناۋرىزدى «ايەلدەردىڭ حالىقارالىق كۇنى» دەپ دۇرىس سيپاتتاعانىمىز ءجون», – دەگەن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا 8 ناۋرىزدى جاس تا, كارى دە تويلايتىندىقتان, «ارۋلار كۇنى» دەپ اتاعان ءجون بولار ەدى دەپ ويلايمىز. سەبەبى بالاباقشاداعى كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە توپتاعى بالالاردىڭ «حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىمەن قۇتتىقتايمىز!» دەگەنىنەن گورى «ارۋلار كۇنىمەن قۇتتىقتايمىز!» دەگەنى الدەقايدا جاعىمدى, اسەرلى بولار ەدى. ءبۇلدىرشىن قىز بوي جەتىپ, ارۋ بولۋدى قالايدى. جاسى ەگدە تارتقان ايەل دە ءوزىن ارۋ سەزىنسە, رەنجي قويماس ەدى.
بۇل جەردە ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى – «مەجدۋنارودنىي جەنسكي دەن» – دۇرىس قولدانىس ءارى تىلدەرىنىڭ تابيعاتىنا, دۇنيەتانىمىنا ساي كەلەدى. سەبەبى ورىس تىلىندە زات ەسىم اتاۋلى مۋجسكوي, جەنسكي, سرەدني رود بولىپ ءۇش توپقا جىكتەلەدى. سول سەبەپتى جەنسكي ءسوزى ولار ءۇشىن جالپىلىق سيپات العان. ال قازاق دۇنيەتانىمىندا جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي تۇرلىشە اتاۋ بەرىلگەن: بوبەك, نارەستە, ءسابي, ءبۇلدىرشىن, بالدىرعان, قىز بالا, بويجەتكەن, ارۋ, بيكەش, قالىڭدىق; كەلىن, كەلىنشەك, ءبيبى , جۇباي, زايىپ, جار, قوساق, شەشە, انا, اپا, اجە, كەيۋانا, كەمپىر ت.س.س. ەندەشە, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ء«تىلىن بىلمەگەن, ءتۇبىن بىلمەيدى. ونداي ادام كۇلدىرەمىن دەپ كۇيدىرەدى, سۇيسىندىرەمىن دەپ سۇرىندىرەدى, بىلدىرەمىن دەپ بۇلدىرەدى, قۋانتامىن دەپ قۋارتادى, كەلتىرەمىن دەپ كەتىرەدى, جۇباتامىن دەپ جىلاتادى» دەگەن ءسوزىن ءاردايىم جادىمىزدا ۇستاپ, ءسوز قولدانىسىمىزعا ءمان بەرۋىمىز قاجەت.
جازۋ تاريحى ءتىلدىڭ تاريحىمەن, ۇلتتىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ەلباسىمىزدىڭ بۇل ماسەلەگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ەلدىڭ تالقىسىنا, عالىمداردىڭ كەڭەسىنە سالۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. 1920-2020 جىل ارالىعىندا قازاققا ءتان دۇنيەلەر اراب, لاتىن, ورىس گرافيكاسىندا جارىق كوردى. وسىعان بايلانىستى مەكتەپ باعدارلامالارىنا «جازۋ تاريحى» اتتى ءپان ەنگىزىلگەنى دۇرىس بولار ەدى. سوندا جازۋ الماسسا دا, قازاق تىلىندە جازىلعان مۇرالارىمىزدى ەمىن-ەركىن وقي بەرەر ەدىك دەپ ويلايمىن. 2007 جىلى تاشكەنتكە ىسساپارمەن بارىپ, كىتاپحانالارىندا وتىرعانىمىزدا ستۋدەنتتەر فيزيكاعا قاتىستى ەڭبەكتەردى سۇراپ كەلدى. كىتاپحاناشى لاتىن گرافيكاسىمەن جازىلعان كىتاپتار قولدا ەكەنىن ەسكەرتىپ, ورىس جازۋىمەن جازىلعان وزبەك تىلىندەگى كىتاپتار بار ەكەنىن ايتتى. سوندا ستۋدەنتتەر: ء«بىز ورىسشا تۇسىنبەيمىز, وزبەك تىلىندەگى كىتاپتار عانا كەرەك ەدى», – دەپ كەتىپ قالعانى ەسىمىزدە. شىنتۋايتىندا, ول كىتاپتاردىڭ ءبارى وزبەك تىلىندە جازىلعانمەن, ەكى ءتۇرلى گرافيكامەن تاڭبالانۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى كىتاپتار ستۋدەنتتەر ءۇشىن جارامسىز بولىپ تۇر. سول سەبەپتى مەكتەپكە قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ تاريحىنا قاتىستى ءپان ەنگىزىلسە, وقۋشىلاردىڭ تاريحقا قىزىعۋشىلىعى ويانىپ, ءوز بەتىنشە ىزدەنۋىنە جول اشىلار ەدى. ەلدىڭ ەرتەڭى بۇگىنگى قادامدارىمىزعا بايلانىستى بولاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» دەگەن ءسوزىن قاپەرىمىزدەن شىعارماي, قازاق ءتىلى ۇلتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ۇيىستىراتىن ءتىل بولۋى ءۇشىن اتسالىسۋىمىز قاجەت.
ورىناي جۇباەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى گرامماتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.