ەجەلگى اسپەندوس قالاسىنىڭ كونە قابىرعالارى قالعان تاۋ بوكتەرىندەگى كەڭ شاتقالدا قىزىلكۇرەڭ شاتىرلارى كوزگە جىلىۇشىراپ كورىنەتىن بالقىز اۋىلى بار. ول اۋىلدىڭ باۋ-باقشاسى مەن تال-شارباعى كادىمگى قازاق اۋىلدارىنىڭ تىرشىلىگىن ەسكە سالادى. كوشەدەگى اۆتوبۋستارعا قاراپ, ىرجيىپ كۇلەتىن قارادومالاق بالالارى دا ءبىزدىڭ ەلدەگى باۋىرلارىمىزدان اۋمايدى.
كوگىلدىر مۇنارعا ورانعان تاۋرۋس تاۋلارىنىڭ ەتەگىندەگى وسى ءبىر ەلدى مەكەننىڭ ەجەلگى اڭىزدارمەن تىكەلەي بايلانىسى بار ەكەنىن ەستىگەندە, ەسكىلىكتى زاتتار مەن كونە بۇيىمداردى جيناپ, ساقتاپ وتىراتىن ەسكى ساندىقتى كورگەندەي قىزىعىپ قالاسىز. ەندەشە, سول اڭىزداردى بۇگىن ەسكە الىپ, ازدى-كوپتى اڭگىمە شەرتۋدىڭ رەتى كەلىپ-اق تۇرعان سەكىلدى. ...ەرتە, ەرتە, ەرتەدە اسپەندوس كورولىنىڭ اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار سۇلۋ قىزى بولعان دەسەدى. وعان الىس-جاقىنداعى جۇرتتىڭ نازارى اۋىپ, اپىر-اي, قاي حانزادانىڭ باعى جانىپ, مەرەيى ۇستەم بولار ەكەن دەسىپ, اڭگىمە ەتە باستايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە سۇلۋ قىزدىڭ اكەسى جالپاق ەلگە جار سالىپ, كىمدە-كىمنىڭ ونەرى اسىپ, ەلدى تاڭعالدىرسا, قىزىمدى سوعان بەرەمىن دەيدى. سول سول-اق ەكەن, اركىم ءوز كاسىبىمەن ەرەكشەلەنىپ, كوزگە تۇسۋگە تىرىسىپ باعادى. انە, سول كەزدە قالاداعى ەكى ساۋلەتشى جىگىت باسقالاردان ونەرىن اسىرىپ, ەل كادەسىنە جارايتىن تاڭ-تاماشا ەكى قۇرىلىس سالادى. ونىڭ ءبىرى – تاس تۇعىرلارعا ورناتىلعان سۋاعار (اكۆەدۋك) بولسا, ەكىنشىسى – تاستان قالانعان ءزاۋلىم تەاتر عيماراتى ەكەن. بۇل ەكى قۇرىلىس تا ەلگە قاتتى ۇناپتى. بىرىنەن ءبىرىنىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشىلىگى دە جوق بولعانعا ۇقسايدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كورولدىڭ قىزى بىرەۋ-اق قوي. مىنە, وسىنى ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ باسى قاتقان كورول الگى ەكەۋىن سارايعا شاقىرىپ الىپ: «اينالايىن, سەندەر ەكەۋ بولعانمەن, قىزىم جالعىز. سوندىقتان, ءوزارا كەلىسىپ, ءبولىپ الىڭدار», دەيدى. سول كەزدە تاۋدان قالاعا سۋ الىپ كەلەتىن تاماشا قۇرىلىستى ويلاپ تاپقان ساۋلەتشى جىگىت بىردەن كەلىسىپ, «جارايدى» دەگەن ەكەن. ال تەاتردى سالعان ساۋلەتشى جىگىت: «قالاي دەسەڭىز دە, مەن ءسىزدىڭ قىزىڭىزدى ولىمگە قيا المايمىن. باقىتتى بولسىن», دەپ باس تارتىپتى. انە, سوندا كورول دا ءوزىنىڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن شىعارىپ: «مەنىڭ قىزىمدى شىن سۇيەتىن جىگىت وسى!» دەپ, تەاتردى سالعان جىگىتكە بەرەدى قىزىن. ارينە بۇل اڭىزدىڭ ءسىز ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە ايتارلىقتاي جاڭالىق ەمەس ەكەنى ايدان انىق, قىمباتتى وقىرمان. سەبەبى, ءتول اڭىزىمىزدا دا ءبىر بالاعا تالاسىپ, توبە ءبيدىڭ الدىنا كەلگەن ەكى اناعا وسى ءتارىزدى بيلىك ايتىلىپ: «بالانى ەكەۋىڭ قاق ورتاسىنان ءبولىپ الىڭدار,» دەگەندە, وگەي شەشە كەلىسە كەتىپ, ءوز شەشەسى: «قايدا جۇرسەڭ دە امان بول, ق ۇلىنىم!», دەپ زارلاماۋشى ما ەدى. سودان دا بولار, ەل اڭىزدارى ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرەدى ەكەن-اۋ دەگەن ويدان ارىعا بارا الماعانىمىز راس. الايدا, اسپەندوس تەاترىنىڭ الدىندا كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالعان بەيتانىس كىسى ايتقان اڭىز بۇدان وزگەشەلەۋ بولدى. ەندى سوعان زەيىن سالايىق.
* * * ...ەرتە, ەرتە, ەرتەدە اسپەندوس ايماعىنىڭ حانى ءوزىنىڭ اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار سۇلۋ قىزىنا ارناپ ءبىر ءزاۋلىم تەاتر سالدىرىپتى. جانە دە ونىڭ جوباسىن سىزىپ, قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن بوتەن ەمەس, بوگدە ەمەس, سول زامانداعى ايگىلى ساۋلەتشى زەنوننىڭ ءوزى بولعان دەسەدى. ءسويتىپ, تەاتر سالىنىپ بىتكەن كەزدە حاننىڭ ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي سۇلۋ قىزى دا بويجەتىپتى. ونىڭ ديدارىن كورگەن ەر جىگىتتەر ەسىنەن تانىپ, عاشىق بولا باستايدى. بىردە حان ءتۇن ورتاسىندا اۋلاعا شىعىپ, ءزاۋلىم تەاتر عيماراتىنا كوز سالىپ تۇرسا, ونىڭ ىشىنەن كۇمىس قوڭىراۋداي سىڭعىرلاعان ءبىر قۇپيا داۋىستار ەستىلىپ جاتقانىن اڭدايدى. ياپىر-اۋ, بۇل نە جۇمباق؟ قالا جۇرتشىلىعى تەگىس ۇيقىدا جاتىر ەمەس پە. تەاتردا ءتىرى جان جوق قوي. حان تاعى دا قۇلاعىن تىگىپ, تىڭ تىڭدايدى. مىنا داۋىستار نە دەپ جاتىر, قۇداي-اۋ؟ «ول ءسىزدىڭ قىزىڭىزعا لايىق! لايىق جىگىت! كورمەيسىز بە ونەرىن؟ ەستىمەيسىز بە اۋەنىن...» دەپ قايتا-قايتا قايتالاي بەرەتىنى نەسى؟!. ەندى حاننىڭ كوڭىلىندە كۇدىك پەن ءۇمىت تايتالاسادى. العاشقىسى: ء«اي, مەن وعان تەاتر سالۋدى تاپسىردىم ەمەس پە. ال ونىڭ ويى قالاي-قالاي قيىس تارتقان؟», دەيدى. كەيىنگىسى: «ول تاماشا ونەر ورداسىن سالدى. بۇل ەندى ماڭگىلىك عيمارات بولادى. سول ارقىلى ونىڭ ءسىزدىڭ قىزىڭىزعا دەگەن سەزىمى دە ماڭگىلىك اڭىزعا اينالادى!», دەيدى. سودان سوڭ حان اشۋىن اقىلعا جەڭگىزىپ, ءوزىنىڭ قىزىن ساۋلەتشى جىگىت زەنونعا قوسىپتى دەسەدى. مىنە, ماڭگىلىك ماحاببات حيكاياسى دەگەنىمىز دە وسى.
* * * ال ەندى, قىمباتتى وقىرمان, بۇل اڭىزدىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى بالقىز اۋىلىنا قانداي قاتىسى بار دەرىڭىز حاق. ونىڭ سەبەبى, تۇرىك قاۋىمى الگى اتى اڭىزعا اينالعان حاننىڭ قىزىن باعزى زاماندا بال قىز, بالداي ءتاتتى قىز دەپ ەركەلەتكەن ەكەن. مىنە, سوندىقتان دا, مىنا اۋىلدىڭ ەجەلگى بالقىز اتاۋى سول ءبىر تاماشا اڭىزبەن بايلانىسىپ جاتقانعا ۇقسايدى. اسپەندوس تەاترى تۋرالى ەكىنشى اڭىزدى ەستىگەندە مەنىڭ قيالىمدا: «بالكىم, بۇل دا ءبىرىنشى اڭىزبەن ساباقتاس بولار-اۋ», دەگەن ءبىر وي تۋدى. سەبەبى العاشقى اڭىزدا تەاتر ساۋلەتشىسىنە تاۋدان قالاعا قاراي سۋ تارتقىزعان ساۋلەتشى باسەكەلەس بولماۋشى ما ەدى. ەندەشە, اسپەندوس تەاترىنداعى تۇنگى جۇمباق داۋىستار الگى سۋاعارمەن اعىپ كەلگەن سۋدىڭ دىبىسىنان پايدا بولۋى دا مۇمكىن عوي. اسپەندوس تەاترىنىڭ الدىندا كەزدەسكەن بەيتانىس كىسى مەنىڭ بۇل ويىمدى زەيىن قويا تىڭداپ العان سوڭ: «كىم ءبىلسىن, اڭىزدىڭ ءبىر نۇسقاسى سولاي بولۋى دا مۇمكىن, – دەدى ويلانىپ. – ەڭ باستىسى, بۇل ونەردىڭ عاجاپ ەكەندىگىن بىلدىرەدى ەمەس پە...» «ارينە, – دەدىم مەن. – ونەر ارقىلى ءتىل قاتۋ... كەرەمەت...» ء«ار ادامنىڭ جۇرەگىندە سىلدىراپ اعىپ جاتاتىن ءبىر جىلعا بار ەكەنى انىق, – دەدى ول ەندى ك ۇلىمسىرەپ. – تەك ونىڭ نە دەپ ءۇن قاتاتىنىن تىڭداپ, تۇسىنە ءبىلۋىمىز كەرەك». ءبىز قول الىسىپ, جىلى قوشتاستىق.
* * * تۇركياداعى كونە ەسكەرتكىش – اسپەندوس تەاترى انتاليا قالاسىنان نەبارى قىرىق شاقىرىمداي جەردەگى تاۋ بوكتەرىندە. جول ءتۇسىپ, سول ولكەگە بارا قالساڭىزدار, ول تۋرالى تاعى دا ءبىر تاماشا اڭىزدار ەستىپ قايتۋلارىڭىز ابدەن مۇمكىن.
نۇرعالي وراز, «ەگەمەن قازاقستان»