عابدراحيم اعانىڭ وتكەن جولىنا كوز سالساڭىز, ءبىر ەمەس, بىرنەشە ادامنىڭ ءومىرىن سۇرگەندەي اسەر قالدىرادى. جانە ارقايسىسى جارتىكەش عۇمىر ەمەس, تولىققاندى تاعدىر... ادەتتە تەحنيكالىق ماماندىق پەن قازاقى كۇي, قازاقتىلدى قالامگەرلىك ورتا ءبىر-بىرىمەن كەرەعار, مۇلدەم باسى پىسپەيتىن سالا سەكىلدى قابىلدانادى عوي. ال عابدراحيم مارال ۇلى وسى ەكى الەمدى ءبىر بويىنا بىرىكتىرگەن جان.
شەتىنە كوز جەتپەيتىن شالقار تەڭىز بەن بۇيرات-بۇيرات قۇم نارىن. ايعىرولگەن, مىڭتوبە, مۇڭايتپاس, ماناش... وسى ءبىر ماناش دەگەن قۇيتتاي اۋىلدان ءۇش مينيستر شىققان. وسى اۋىلدا اقىن فاريزا تۋعان. قازىر ول جەردە «ماناش» دەگەن جازۋى بار قالاق قانا تۇر...
– فاريزا اپايدىڭ اكەسى وڭعارسىن بىزگە جەزدە ەدى. ءۇيىمىزدىڭ اراسى ءجۇز قادامداي بولاتىن. ءبىزدىڭ ءۇي جازدا قۇم ىشىنە كەتەتىن, قىستا تەڭىز جاعاسىنا كوشىپ كەلەتىنبىز. تەڭىز سۋى اششى بولعانىمەن, قىستا جاعاعا قاتقان مۇزدى ەرىتىپ ىشەمىز, تۇششى بولادى ەكەن. مەن اكەمنىڭ 18 جاسىندا كورگەن تۇڭعىشىمىن. اجەمىز جالعىز ۇلىن مەكتەپ بىتىرىسىمەن ۇيلەندىرگەن ەكەن. مەنىڭ ون جاسىمدا, 1957 جىلى ارنايى قاۋلى شىعىپ, تەڭىزدەن بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىندى. ءسويتىپ, تەڭىز جاعالاعان بالىقشى اۋىلدار كوشىرىلىپ, قازىرگى اتىراۋ قالاسىنىڭ اينالاسىنا ورنالاستى, – دەپ ەسكە الادى عابدراحيم اعا بالا كەزىن.
ءبىر عاجابى, ماناش اۋىلىنىڭ ادامدارى شەتىنەن دومبىراشى بولاتىن. عابدراحيم دە اكەسىنەن ۇيرەنىپ, جاستايىنان دومبىرانى ءسۇيىپ ءوستى. سىرناي دا وينايتىن. مەكتەپتەگى بي كەشتەرىندە بۇل سىرنايمەن سۇيەمەلدەپ, وزگەسى بي بيلەپ, الاڭقايدىڭ شاڭىن اسپانعا شىعاراتىن. 1964 جىلى فاريزا اپاي ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, كەشكى مەكتەپتە ساباق بەرگەن. سول كەزدەرى جوعارى سىنىپتا وقيتىن ونەرلى جاس عابدراحيمدى ءجيى شاقىرىپ الىپ, مەكتەپتەگى شارالارعا قوساتىن.
تازا قازاقى ورتادا, ونەر قونعان ولكەدە وسسە دە جاس عابدراحيم كىشكەنتايىنان تەحنيكالىق ماماندىققا قۇمارتىپتى. 1965 جىلى بالىقشى اۋدانىنىڭ دامبا اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتى (قازىر بۇل مەكتەپ فاريزا وڭعارسىنوۆا اتىندا – اۆت.) كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەن اۋىل بالاسى بىردەن الماتىعا, لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا تارتقان. بۇل كسرو-دا گاگاريننىڭ عارىشقا تۇرەن سالىپ, ەر بالانىڭ ءبارى تەحنيكالىق ماماندىققا قۇمارتقان كەزى بولسا كەرەك. «كەلەشەكتە جۇمىستىڭ ءبارىن روبوت ىستەيدى» دەگەن اڭىزدار جەلدەي ەسەتىن. عابدراحيم دە سول كەزدەگى ەڭ ءساندى ماماندىق – اۆتوماتيكا جانە تەلەمەحانيكا فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرعان. ءبىر ورىنعا 22 تالاپكەر تالاسسا دا كەيىپكەرىمىزدىڭ جولى بولدى, سول جىلى وقۋعا ءتۇسىپ كەتتى. مىنە, سودان بەرى جارتى عاسىردان استى, عابەڭ كاسىبىن دە, ءناسىبىن دە وسى تەحنيكا سالاسىنان – ەنەرگەتيكا قۇرىلىمدارىنان تاۋىپ كەلەدى.
1970-1974 جىلدار ارالىعىندا اكادەميك شاپىق شوقيننىڭ قاراۋىندا قازاقتىڭ ەنەرگەتيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قاراپايىم لابورانتتان پلازمالىق ەنەرگەتيكا زەرتحاناسىنىڭ ينجەنەرى لاۋازىمىنا دەيىن جەتتى. 1974-1976 جىلدارى گۋرەۆ استىق كومبيناتىندا باس ەنەرگەتيك بولىپ قىزمەت ەتتى. 1976 جىلى الماتى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتى قۇرىلعاندا ارنايى شاقىرىلىپ, 1994 جىلعا دەيىن سول جەردە اعا ينجەنەردەن باستاپ, پرورەكتور لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى. نارىق كەلىپ, بۇرىنعى جۇيە ىدىراعان كەزدە ءبىراز ۋاقىت «FIAT International SPA» كومپانياسىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى بولىپ قىزمەت اتقاردى. كەيىن ارىپتەستەرىمەن بىرگە «ازياسنابەلەكترو» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرىپ, جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ دە كورىگىن قىزدىرعانى بار. قازىر ازۋىن ايعا بىلەگەن «قازترانسويل» كومپانياسىن وسىدان 20 جىل بۇرىن «قازنەفتەپروۆود» اتتى كومپانيا ەتىپ العاش قۇرۋشىلاردىڭ قاتارىندا عابدراحيم اعامىز دا جۇرگەن بولاتىن...
ءبىز ءسوز باسىندا عابدراحيم اعامىزدىڭ بىرنەشە ءومىرى بار دەگەنبىز. ونداعى ايتقىمىز كەلگەنى – اعامىزدىڭ قازاقتىڭ اياۋلى اقىنى, باتىل قىزى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆانىڭ جان جارى ەكەندىگى ەدى.
ال جان جارىنىڭ وزىنە ايەل عانا ەمەس, قازاقتىڭ قابىرعالى اقىنى, حالىق ءسوزىن سويلەيتىن قالامگەرى ەكەنىن سەزىنگەن, ونىڭ اقىندىق قابىلەتى تۇرمىستىڭ تۇيتكىلىندە جانشىلماي, جۇلدىزى جانۋىنا سەبەپشى بولعان ازامات كوپ ەمەس شىعار. سوناۋ 1974-1976 جىلدارى اتىراۋدا بولاشاعى بار باقۋاتتى قىزمەتىن تاستاپ, الماتىعا اۋىسۋى دا جان جارىنىڭ ادەبي ورتادان الىستاپ, جۇدەپ جۇرگەنىن كورىپ, سەزىنگەندىكتەن ەدى.
– العاش فاريزا اپايدىڭ ۇيىندە تانىسىپ, ءدام-تۇزىمىز جاراسىپ ەدى. كەيىن ادەبي ورتانىڭ ءوز ادامىنا اينالىپ كەتتىم. حاماڭ, ءابۋ اعاي, جۇباندارمەن كوپ ارالاسىپ, قادىر مەن تۇمانباي, جۇمەكەندەرمەن تالاي سىرلاستىق. كىتاپتى جاقسى كوردىم. كىتاپتى قادىرلەۋدى ماعان قادىر اعام ۇيرەتتى. كىتاپ وقۋدى بالا كۇنىمنەن سۇيسەم دە, قادىر اعام جۇيەلى وقۋعا باۋلىدى. جازۋشىلاردىڭ باعاسىن بەرىپ, جاقسى شىعارمانىڭ قانداي بولاتىنىن ايتىپ وتىراتىن. قادىرمەن دوس بولدىم, جاقسى كوردىم. قادىر اعامنىڭ ماعان بەرگەن اۆتوگرافى قازىر حالىق ءسوزى بولىپ كەتتى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
«عابدراحيم! ءومىر ءسۇرۋ جەڭىل عوي تيىن قۇراپ, كوپ نارسەگە جەتپەيدى ميىم بىراق. اعا بولۋ, باۋىرىم, وڭاي ەمەس, ءىنى بولۋ ودان دا قيىنىراق! قادىر مىرزا, 17 فەۆرال, 1978» دەپ قول قويىپتى قادىر اقىن 1977 جىلى شىققان «الاقان» جيناعىنا.
«بيازى, بەكەم ازامات قابدىراقىم باۋىرىما, قازاقتىڭ ۇلتشىل قىزى, اقىن اقۇشتاپقا قۇرمەتپەن, يگى تىلەكپەن مۇحتار ماعاۋين» – بۇل بەلگىلى جازۋشىنىڭ 2007 جىلى پراگادا باسىلعان «جارماق» كىتابىنداعى قولتاڭباسى.
«قادىم زاماننان بىرگە وسكەن ءىنىم حابدراحيمعا ەڭ ىزگى تىلەكتەرمەن» – بۇل لەبىزدىڭ يەسى – ايگىلى ءابىش كەكىلباەۆ. وسى ءبىر از ءسوزدى اۆتوگرافتاردان تانىمال قالامگەرلەردىڭ كەيىپكەرىمىزگە دەگەن قۇرمەتىن بايقاۋعا بولاتىنداي.
كەيىپكەرىمىزدى جازۋشى قاۋىمعا ەتەنە جاقىنداستىرعان – اۋەلى ادەبيەتكە, كىتاپقا قۇمارلىعى بولسا, ەكىنشىدەن عابدراحيم اعانىڭ دومبىراشىلىعى دەر ەدىك.
– مەن ساعان ءبىر عاجاپ ايتايىن, – دەيدى عابدراحيم اعا. – مەن جازۋشىلاردىڭ اراسىندا كوپ ءجۇردىم عوي. حاماڭ بار, جۇباعاڭ بار, ءابۋ بار, زەينوللا بار, قاي-قايسىسى دا اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزىپ ايتىپ وتىرىپ, دومبىرانىڭ داۋىسى شىققاندا تىپ-تىنىش بولىپ قالاتىن. بىرەۋى ۇندەمەيدى! قادىر اعام دا سول. ول كىسى دومبىرانىڭ داۋىسىن ەستىسە ء«اپپا! ال ەندى تىنىشتالايىق!», دەيدى. سوسىن ەسى كەتىپ كۇي تىڭدايدى. قايرات جۇماعاليەۆ مارقۇم ولە-ولگەنشە دومبىرا تىڭداپ كەتتى. ماعان «كەلمەيسىڭ, دومبىرا تارتىپ بەرمەيسىڭ!», دەپ رەنجيتىن. ءبىر-ەكى رەت كەشتە باردىم, ەكەۋمىز تۇنگى 2-3-كە دەيىن دومبىرا تارتتىق. «سارانجاپ», «جەڭگەم سۇيەر» سەكىلدى ەسكى كۇيلەر, مامەننىڭ «قاراجان حانىمى», «قايعىلى قارا», داۋلەتكەرەيدىڭ «سالىق ولگەنى», سوقىر ەسجاننىڭ «قوش بول, اقبيكەشى» سەكىلدى كوپ ورىندالمايتىن كۇيلەردى كەزەك تارتىپ وتىراتىنبىز...
عابدراحيم جاڭبىرباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى كەيبىر شىعارمالار «اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» اتتى اۋديوجيناققا دا ەنگەن. مۇنىڭ ءوزى عابەكەڭنىڭ كۇي ونەرىنە قىزىعۋشىلىعى, ونى مەڭگەرۋى اۋەسقويلىقتان اسىپ, كاسىبي دەڭگەيگە جەتكەندىگىن كورسەتەدى.
ءيا, قاي ونەردىڭ دە باستاۋى ءبىر, ءتۇبى تۋىس قوي. اقىننىڭ جارى, قالامگەرلەردىڭ دوسى, كۇيشىلەردىڭ تۋىسىنداي بولىپ كەتكەن عابدراحيم مارال ۇلى ءالى كۇنگە دەيىن كوڭىلى سۇيگەن كاسىبى – ەنەرگەتيكا سالاسىنان دا قول ۇزبەگەن. 70-كە تولعان جاسىندا «اتىراۋ جارىق» كومپانياسىندا كەڭەسشىلىك قىزمەت اتقارادى. باياعى ءوزى تۋىپ-وسكەن ماناش توپىراعىندا جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسى جۇزەگە اسىپ جاتىر. «بولاشاق جەل مەن كۇن قۋاتى سەكىلدى تاۋسىلمايتىن تابيعي كوزدەردە. ەرتە مە, كەش پە بۇكىل ادامزات سوعان كەلەدى» دەيدى سەنىممەن عابدراحيم اعا. – ويتكەنى مۇناي دا, گاز دا تاۋسىلادى, ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ ەكولوگياعا تيگىزىپ جاتقان زاردابى قانشاما!».
مىنە, جەتپىس جاسىنا ماعىنالى دا ءماندى ءومىر يەسى بولىپ جەتىپ وتىرعان عابدراحيم مارال ۇلى مەن اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆادان تاراعان ۇرپاق تا ماقتاۋعا تۇرارلىق. ۇلكەنى جازيرا – تۇرىك ءتىلىنىڭ مامانى. ءارى كاسىپكەرلىكتىڭ دە تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ ءجۇر. ورتانشىسى عازيزا عابدراحيموۆا – بەلگىلى قوبىزشى, «Magic of Nomads» توبىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى. ۇلتتىق ونەردى ەسترادامەن, سيمفونيالىق وركەسترمەن سينتەزدەپ, الەمگە جارنامالاپ جۇرگەن ونەرپاز. ال ءۇشىنشى قىزى – مۇناي سالاسىندا, «ادجيپ» كومپانياسىندا قىزمەت ەتەدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
ورال