ىنتىماعى جاراسقان ىرىستى ءوڭىر

ارينە وسىنداي ەتەك-جەڭى داليعان ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى دە شاش-ەتەكتەن بولاتىنى تۇسىنىكتى عوي. تەك قانا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قازاقى اۋداننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جىل سوڭىندا سارالاپ كورگەن ەدىك.

اۋداندا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 815-كە جەتىپ, بىلتىرعىدان 12,2 پايىزعا ارتىپتى. سايكەسىنشە مال باسى دا كوبەيگەن. بيىلعى 10 ايدىڭ ىشىندە سيىر – 8,2%, جىلقى 14,8%-عا كوبەيدى دەيدى ستاتيستيكا.

– جەرگىلىكتى شارۋالاردىڭ ءىسى وڭعا باسۋىنا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋدىڭ كومەگى كوپ. «سىباعا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا بيىل 7 شارۋا قوجالىعى 153,4 ملن تەڭگە, «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا 3 شار­ۋا قوجالىعى 95,0 ملن تەڭگە نەسيەگە قول جەتكىزدى. «بەرەكە» باعدارلاماسى اياسىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايىندا بورداقىلاۋعا قويىلاتىن 1628 باس مال ساتىپ الۋعا 308,1 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلىپ, جوسپار 90% ورىندالىپ وتىر. بەرىلگەن نەسيەگە 1152 باس مال ساتىپ الىنسا, ونىڭ 527 باسى بورداقىلانىپ, ساتىلىپ كەتتى, 625 باس جايىلىمدا ۇستالۋدا نەمەسە بورداقىلاۋعا قويىلۋ­­دا, مال ساتىپ الىپ بورداقىلاۋعا قويۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. سونىمەن قاتار 182 باس انالىق مالىن ساتىپ الۋ جوسپارلانعان بولسا, كۇنى بۇگىنگە 287 باس ساتىلىپ الىندى, جوسپار 158 % ورىندالدى, – دەيدى اقجايىق اۋدانىنىڭ اكىمى ءادىل جولامانوۆ.

سونىمەن قاتار بيىل اۋداندىق «اقجايىق-اگرو» نەسيە سەرىكتەستىگى ارقىلى «قانات», «ىسكەر» جاڭا نەسيە­لەندىرۋ باعدارلامالارى ىسكە قوسىلعان. «قانات» باعدارلاماسى بويىنشا 4 شار­ۋا قوجالىعى 30,3 ملن تەڭگە, «ىسكەر» بو­يىنشا 7 شارۋا قوجالىعى 36,5 ملن تەڭگە, «بىرلىك» بويىنشا 2 شارۋا قوجالىعى 32,3 ملن تەڭگە, بارلىعى 90,2 ملن تەڭگە نەسيە الىپ ۇلگەرىپتى. قوسىم­شا 1 شارۋا قوجالىعى 5 ملن تەڭگە نەسيە الۋعا قۇجات تاپسىرىپ وتىر ەكەن. 10 ايدا الىنعان بارلىق نەسيە كولەمى 347,6 ملن تەڭگە بولعان. بۇل اۋىل شارۋالارى ءۇشىن ۇلكەن كومەك.

اقجايىقتىقتار بۇرىن مالىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە ۇمتىلسا, بۇگىندە ساپاعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستاعان. بۇگىندە اۋداندا قازاقتىڭ اقباس سيىرىن وسىرەتىن 30 شارۋاشىلىق, كوشىم جىلقىسىن وسىرەتىن – 6, ەتتى-ءجۇندى ەدىلباي قوي تۇقىمىن وسىرەتىن 2 قوجالىق «اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋشى شارۋاشىلىق» مارتەبەسىن العان.

ايتپاقشى, اقجايىق اۋدانىندا وسكەن مال ەتىنىڭ ءدامىن ءبىرازدان بەرى شەتەلدىكتەر دە تاتىپ كەلەدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 61-ءشى قادامىندا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا اۋدان ورتالىعىندا تاۋلىگىنە 1400 باس ۇساق مال سوياتىن «باتىسماركالامب» جشس-ءنىڭ ەت كومبيناتى جانە كۇنىنە 50 باس ءىرى قارا مالىن سوياتىن «باتىسنىق» جشس-ءنىڭ ەت وڭدەۋ كومبيناتى ىسكە قوسىلعان ەدى. 2016 جىلى 12624 باس ۇساق مال سويىلىپ, وندىرىلگەن 257,8 توننا ەتتىڭ 39,1 تونناسى كورشىلەس رەسەيگە ەكسپورتقا شىعارىلعان بولاتىن. ال بيىل اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىس­تارىنا, ءتىپتى الىستاعى يران ەلىنە 83 توننا ەت ءونىمى ەكسپورتقا شىعارىلعان.

ايتپاقشى, الدىڭعى سوزىمىزدە اق­جايىقتى تەك قانا مال شارۋاشى­لىعى­مەن اينالىسادى دەپ ارتىق ايتىپپىز. باتىس قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن جاڭعىرتۋ قولعا الىندى. 2016 جىلى وبلىس بيۋدجەتىنەن 52 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, اۋدان اۋماعىندا ورنالاسقان جايىق-كوشىم سۋارمالاۋ-سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە كىرەتىن كوممۋنالدىق مەنشىكتە تۇرعان 5 سۋلاندىرۋ كانالىنىڭ جانە 23 كولتاباننىڭ قۇجاتى تولىعىمەن جاساقتالعان ەدى. بيىل دا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 37,6 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, قاشكەن, اششى-ازناباي-تايپاق, ازناباي-تايپاق, توعىز سۋلاندىرۋ كانالى مەن №53 كولتاباننىڭ تەحنيكالىق تولقۇجاتى, اششى وزەنىندەگى اقجايىق سۋ قويماسىنىڭ تەحنيكالىق قۇجاتى, اياق سۋ قويماسى جانە قوس-جۇگەن سۋلاندىرۋ كانالى قۇجاتتارى تولىق دايىندالعان. بۇل جۇمىستار اۋداندا باۋ-باقشا مەن سۋارمالى ەگىستىكتى, مال ازىعىن دايىنداۋ مولشەرىن كۇرت دامىتادى دەپ كۇتىلۋدە. بيىلدىڭ وزىندە 840 گا ەگىس القابىنا كارتوپ, كوكونىس-باقشا داقىلدارى ەگىلىپ, سونىڭ ىشىندە 36 گا القاپقا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى قولدانىلعان. المالى اۋىلدىق وكرۋگىندە «مۇنايكونتاكت» جشس 9 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانىپ, الما باعىن وتىرعىزدى.

تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دارەجەسىن بۇلتارتپاي كورسەتەتىن ءبىر-ەكى سانعا توقتالا كەتەيىك. اقجايىق اۋدانى حالقىنىڭ 79,7 پايىزى – تازا اۋىز سۋمەن, 94 پايىزى – كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلعان. بيىل ۇلتتىق قوردان جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1ملرد 092,0 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا اتامەكەن, قابىرشاقتى, بازارشولان اۋىلدارىنا جانە «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىن­شا اقسۋات اۋىلىنا ورتالىقتاندىرىل­عان تازا اۋىز سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمى­سى جۇرگىزىلگەن. كەلەر جىلى سايقۇ­دىق, بازارتوبە, جايىق, كونەككەت­كەن, كەڭسۋات, شابدارجاپ, بيتىلەۋ جانە جام­بىل اۋىلدارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ, سۋ جۇيەسىن قايتا جوندەۋ جۇمىس­تارى جوسپارلانعان.

كۇنى كەشە عانا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى مەملەكەتتىك «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 65,5 ملن تەڭگە قاراجاتقا چاپاەۆ اۋىلىندا ەكى پاتەرلى 5 ءۇي, تايپاق اۋىلىندا ەكى پاتەرلى ءبىر ءۇي سالىنىپ, تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان 12 وتباسىنا تاپسىرىلدى. العا­باس, بازارشولان, بۋدارين, ەسەنساي, كونەك­كەتكەن, قۇرايلىساي اۋىلدارىندا دا 1 پاتەرلى كوممۋنالدىق تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ, قونىستوي تويلانباق.

اقجايىق اۋدانىنىڭ حالقى 41144-كە جەتتى, ونىڭ 510-ى – بيىل عانا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان. «تابيعي ءوسىم 281 ادامدى قۇرادى» دەيدى ستاتيستيكا.

توقسانىنشى جىلداردىڭ قيىن كەزەڭىندە تايپاق اۋدانى تاراتىلىپ, چاپاەۆقا قوسىلعان ەدى. جاقىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا بۇرىن تايپاق اۋىلىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت جاساپ, قازىر وبلىس اۋماعىندا, كورشىلەس اتىراۋ وبلىسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 32 دارىگەر «اق جەلەڭدى ابزال جاندار» اتتى جەرلەستەر فورۋمىندا باس قوسىپ, تۋعان جەرىنە تاعزىم ەتتى. دارىگەرلەر ءبىر كۇن ىشىندە تايپاق جانە سول ماڭداعى اۋىل­دىق وكرۋگتەردەن كەلگەن 897 ادامدى قابىلداپ, بىلىكتى اقىل-كەڭەس بەرگەن. 8 ادام ورال مەن اتىراۋ قالالارىنىڭ كار­ديو­ورتالىقتارىنا جولداما الىپتى. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ۇيىمشىلدىعىن, باۋىرمالدىعىن تانىتاتىن مۇنداي شارالار بولاشاقتا دا جالعاسادى دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»

باتىس قازاقستان وبلىسى