«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 3 قاراشا كۇنگى №212 سانىندا سۇلەيمەن مامەتتىڭ «بالا, اتا-انا جانە مۇعالىم» اتتى ماقالاسى جاريالانىپ, كوپ وقىرماننىڭ ءبىرى رەتىندە ماعان دا وي سالدى. وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي اتا-انا, بالا جانە مەكتەپ ءۇش تاعانى ءبىرىن ءبىرى سۇيەگەن وداق. ولار بىرىگە وتىرىپ قوعامنىڭ ساليقالى, سالماقتى مۇشەسىن قالىپتاستىرادى. اقىل-ەسى ساۋ, ون ەكى مۇشەسى قالىپتى بالا مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, ۇستازدار بەرگەن ءبىلىم مەن تاربيەنى, اتا-انادان العان ونەگەمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ونى بويىنا ءسىڭىرىپ, تولىققاندى ورتا ءبىلىم الىپ شىعۋعا مىندەتتى. الايدا ماقالادا ايتىلعانداي, تولىققاندى ەمەس وتباسىنداعى بالانىڭ تاربيەسى مەن بىلىمىنە الاڭداۋىمىزعا نەگىز بار. بۇگىنگى مەكتەپكە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەر مۇعالىمدەردى كوپتەپ تارتۋىمىز كەرەك. ءار وتباسىندا اكەنىڭ الار ورنى, ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ءسوزى, اقىل كەڭەسى ءاربىر ۇل مەن قىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ال اكەسىز بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىندا بارلىق ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەر قامتاماسىز ەتىلگەن كۇننىڭ وزىندە ءبارىبىر اكە ورنى ۇڭىرەيىپ سەزىلىپ تۇراتىنى انىق.
سوناۋ 1960-1970 جىلدارى كەڭەس وداعى كەزىندە وسى ماسەلە كسرو عالىمدارىنىڭ الدىنان شىققان بولاتىن. سول ۋاقىتتا ماسكەۋدىڭ تاپسىرىسىمەن بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا ەر تاربيەشى, ەر مۇعالىمدەر تارتىلىپ, ولار تۋرالى كينوفيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءبىزدىڭ «الپامىس مەكتەپكە بارادى» ءفيلمى سول ۇعىمعا سايادى.
قاراپ تۇرساڭىز وتباسىندا اناسى, اجەسى, بالاباقشادا اپايى, باستاۋىشتا اپايى, سىنىپ جەتەكشىسى, ءتىپتى مەكتەپ ديرەكتورى, ونىڭ ورىنباسارلارى ايەل كىسىلەردەن تۇراتىن مەكتەپتەر باسىم. ۇل بالانىڭ ءالجۋاز, جاسىق, كىنامشىل, وكپەلەگىش, نە بولسا سونى ءسوز ەتىپ سالعىلاسۋى وسى سەبەپتەن بولسا كەرەك. سوندىقتان ۇستاز ءرولىن, ونىڭ ىشىندە ەر مۇعالىمدەردىڭ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋ ۇلتتىق كودىمىزدىڭ جاقسارۋىنا زور مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ايلىق جالاقىسىن ارتتىرۋ زور ماڭىز بەرەدى. ويتكەنى ولار ءاربىر وتباسىنىڭ اسىراۋشى ازاماتتارى. ەكىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا اتا-انالاردىڭ بالا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى تومەن. اپتاسىنا, ايىنا دەپ ايتپاي-اق قويايىن, ءتىپتى توقسانىنا ءبىر رەت مەكتەپكە بارمايتىن, ۇل-قىزىنىڭ ساباعىنان, تاربيەسىنەن, مەكتەپ قابىرعاسىنداعى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن بەيحابار جۇرگەن اتا-انالار بار. ولاردى ارنايى شاقىرتىپ, جۇمىسىنا حات جازىپ كەلتىرە المايمىز. سول اتا-انالار بالانىڭ سىنىپ جەتەكشىسىن, مەكتەپ پسيحولوگىنىڭ اتى-ءجونىن دە بىلمەيدى. سوڭىندا ۇبت كەزىندە بالاسىنىڭ تومەن باعا الىپ, جىلاپ تۇرعانىندا, قوسىلا جىلاپ تۇرعانىن كوردىك. بىراق ول ۋاقىتتا كەش ەدى. سول جاعدايعا بارماۋ ءۇشىن بالاسى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كۇننەن بىرگە اتتاپ, بىرگە اياقتاپ, ءۇش تاعان بولىپ بىرلەسە قويان-قولتىق جاساعانىندا ونىڭ ايتارلىقتاي وڭ جەمىسى بولار ەدى. كەيبىر اتا-انالارعا ارنايى جولىققانىمىزدا «جۇمىستان قولىم تيمەيدى» دەگەندەرى بولدى. ولاردىڭ باسشىلارىنا دا جولىقتىق. ء«بىز باسشى بولعانىمىزبەن, ەڭ ءبىرىنشى – اتا-انامىز. سول سەبەپتى «ۇل-قىزىمىزدىڭ ساباعىن بىلەيىك, مەكتەپتە اتا-انالار جينالىسى بار ەدى. ءبىر-ەكى ساعاتقا جىبەرىڭىزشى» دەگەن اتا-انانى وسى ۋاقىتقا دەيىن كورمەپپىن دەپ اعىنان جارىلعان مەكەمە باسشىلارىنا راحمەت ايتامىز. سوندىقتان كەيبىر اتا-انالاردىڭ ورىنسىز سىلتاۋى وزىنە جاسالعان قياناتى. قاراپ تۇرساڭىز, سوندا سول اتا-انالار جۇمىستى كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن ىستەپ جۇرگەنىنە تاڭعالاسىڭ. بالا بولاشاعىمىز دەسەك سول بولاشاقتىڭ ءوسىپ, وركەن جايىپ, قاناتتانۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزسەك كەرەك. بالانى تاڭەرتەڭ وياتىپ, شايىن, تاماعىن بەرىپ, كيىمىن كيگىزىپ «بالام بۇگىن جاقسى باعا اكەلۋىڭە تىلەكتەسپىن. ۇستازدارىڭدى تىڭدا, كۇنىڭ ءساتتى ءوتسىن!» دەپ شىعارىپ سالاتىن اتا-انالار از. وزدەرى ۇيىقتاپ جاتىپ بالاسىنىڭ مەكتەپكە نە ءىشىپ, نە كيىپ كەتكەنىنەن حابارسىز اتا-انالار دا بارىن بىلەمىز. بىزدەر, اتا-انالار قانداي كەلەڭسىز جاعداي بولسا ۇستازدان, مەكتەپتەن كورەمىز. ءوزىمىز سول مەكتەپتە وقىدىق, ءبىلىم الدىق. سوندا قاي مۇعالىم بالاعا تەرىس تاربيە بەرگەن ەدى. وتباسىندا داستارقان باسىندا وتىرىپ, بالانىڭ كوزىنشە مۇعالىمدەردى, ونىڭ وتباسىن ءسوز ەتۋ, ىسكە العىسىز ەتىپ جامانداۋ دۇرىس تاربيە ەمەس. ال بالاڭنىڭ تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان ۇستازدى بالاڭنىڭ كوزىنشە جامانداۋ ءوزىڭ وتىرعان بۇتاقتى كەسۋمەن بىردەي ەكەنىن نەگە تۇسىنبەيمىز.
سوناۋ 1990-2000 جىلدار ارالىعىندا راس, بىلىكتى, ءبىلىمدى ۇستازدار كۇن كورىستىڭ قامىمەن بازار جاعالاپ, ايلىعى قوماقتى وندىرىستەر مەن كومپانيالارعا كەتىپ, ورنى ويسىراپ قالدى. كادر تاڭداۋعا, كونكۋرس ارقىلى ىرىكتەپ جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بولمادى. وسى تۇرعىدان العاندا بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپتەردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى اكادەميالىق ادالدىق قاعيداتىن قولعا الۋ كەرەك. ءاربىر مۇعالىم, وقۋشى ءوز مىندەتىنە ادال بولۋى كەرەك. مۇعالىم ءوز ءبىلىمىن ارنايى وقۋ ورىندارىندا كوتەرىپ, شىڭداپ, ىزدەنسە, وقۋشى ۇستازىنان وزىنە كەرەكتى ءبىلىم مەن تاربيەنى السا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتەرى انىق. كوشىرىپ العان, ۇرلاپ العان ءبىلىم نە بەرەدى؟ مەكتەپ ۇشۋ الاڭى دەسەك, ەرتەڭ قاناتىندا قۋات, جىگەر بولماسا, باعىتىڭ ايقىن, قونار مەجەڭ بەلگىلى بولماسا جارتاسقا سوعىلارىڭ, تەڭىزگە باتارىڭ انىق. سوندىقتان ۇشپاي تۇرىپ, ۇشۋ الاڭىندا باعدارىڭدى ناقتىلاۋ, ءبىلىمىڭدى ۇشتاۋ ارقىلى مۇمكىندىگىڭدى پايدالانىپ قالۋ وقۋشىنىڭ ءبىرىنشى مىندەتى بولماق.
ءبىزدىڭ اۋداندا ءبىرشاما مەكتەپتەردە اتا-انالار بولمەسى بار. وندا اتا-انالار پسيحولوگپەن كەڭەسۋگە, بالاسىنىڭ ۇستازدارىمەن اڭگىمەلەسۋگە جاعداي جاسالعان. اتا-انالار كوميتەتى وتكەن وقۋ جىلىندا «عيبرات» اتتى كىتاپ شىعاردىق. وندا گازەت بەتىندە جاريالانعان تاربيە, ءتالىم, ادەپ جونىندەگى ماقالالار توپتاستىرىلعان. اۋدان مەكتەپتەرىندە جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلى باستالعان سوڭ بەلسەندى, ىسكەر, مەكتەپ باسشىلىعىنا باعىنىشتى ەمەس, قوعامدىق جۇمىسقا قابىلەتتى دەگەن ازاماتتاردان اتا-انالار كوميتەتىنىڭ توراعالارىن سايلايمىز. سولار ارقىلى مەكتەپتەردە پىكىرلەسۋ, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, مەكتەپكە كەلمەيتىن اتا-انالارمەن جۇمىس تۇراقتى جۇرگىزىلىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى وبلىستىڭ باسقا اۋداندارى ۇلگى رەتىندە سۇراتىپ الدىردى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, ءۇش جاقتى بىرىگۋ ارقىلى, ىنتىماقتا, كەڭەسە وتىرىپ جۇمىس جاساساق الار اسۋىمىز دا وڭاي بولار ەدى.
ماقسات قارعاباي, سوزاق اۋداندىق اتا-انالار كوميتەتىنىڭ توراعاسى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى