ء«بىز قازاقستانعا كەلگەن كەزىمىزدە مۇنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن بايقادىق. مۇندا مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلەرگە جاسايتىن قولداۋى كۇشتى ەكەن. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن قولداۋلار جاسالىپ جاتقانىن كوردىك. وسى باعىتتا ازىرلەنگەن باعدارلامالارمەن قىزىعا تانىستىق. سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, ۋكراينانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا 10-15 جىل بويى ۇزبەي جۇرگىزىپ كەلە جاتقان جۇمىستارىن قازاقستان 5-7 جىلدىڭ ىشىندە ەڭسەرە الادى», دەيدى ءسۇت وندىرۋشىلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ليۋبومير ديكۋن.
ليۋبومير ديكۋن قازاقستاننىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, ونىڭ بىلىكتىلىك ورتالىعىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – ءوزارا تاجىريبە الماسۋ, ەكى ەلدىڭ مال ونىمدەرى رىنوگىن زەرتتەپ, كاسىپكەرلەردىڭ ءوزارا بايلانىسقا ءتۇسىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن تيىمدىرەك پايدالانۋىنا جول اشۋ.
ۋكراينانىڭ ءسۇت وندىرۋشىلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ قۇرامىندا 200 شارۋاشىلىق بار. ولاردا وندىرىلگەن ءسۇتتىڭ 40 پايىزى جوعارى كلاستى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بۇل شارۋاشىلىقتاردا وندىرىلگەن سۇتكە سۇرانىس كوپ. ەلدىڭ بارلىق الدىڭعى قاتارلى ءسۇت زاۋىتتارى ولاردىڭ ءونىمىن پايدالانۋعا تىرىسادى.
ول قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى شارۋالاردى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن وتە جوعارى باعالايتىندىعىن جەتكىزدى. «بۇل شارۋالار ءۇشىن وتە ماڭىزدى باعدارلاما ەكەن. وكىنىشكە قاراي ازىرگە مۇنداي باعدارلاما ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولماي وتىر. سونداي-اق فەرمەرلەردى نەسيەلەندىرۋگە ارنالعان سىزدەردەگى قارجى تەتىكتەرىن شارۋالار ءتيىمدى پايدالانا بىلسە, وسىنىڭ ءوزى ولارعا بەرىلىپ وتىرعان ۇلكەن مۇمكىندىك قوي», دەگەن ليۋبومير ديكۋن «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جۇمىسىن دا جوعارى باعالايتىندىعىن جەتكىزە كەتتى. «اتامەكەن – بۇكىل ەكونوميكا مەن بيزنەستى ءبىر ورتاعا توعىستىرىپ وتىرعان كەرەمەت قۇرىلىم. ول وسىلايشا بۇكىل ءبىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى دا ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرىپ, ەل كولەمىندە تاراتا الادى. سىزدەردەگى كاسىپكەرلەر پالاتاسى شارۋالار مەن ديقانداردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى جيناقتاپ, تالداۋلار جاساپ, ونىڭ قورىتىندىسىن ۇكىمەتتىڭ الدىنا ماسەلە ەتىپ قويۋعا قابىلەتتى ەكەن. قىسقاسىن ايتقاندا, بۇل قۇرىلىم قۋاتتى كۇشكە يە. ونىڭ تاجىريبەسىن ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانعان دۇرىس دەپ سانايمىن», دەيدى ۋكراينا ءسۇت وندىرۋشىلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
ل. ديكۋننىڭ ايتۋىنشا, ۋكراينا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءوز ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, ۋكراينا جەرى قارا توپىراقتى, ىلعال مول. ياعني مول ءونىم الۋعا نەگىز بار. ەكىنشىدەن, ۋكراينا ەۋروپاعا تاياۋ ورنالاسقان. ء«بىز ءوز زاڭدارىمىزدى ەۋروپالىق وداق زاڭدارىمەن بارىنشا ۇيلەستىردىك. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن ەۋروپا نارىعى اشىق دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار باسقا دا رىنوكتارعا شىعۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىرگى كۇنى قىتايعا, افريكاعا, تاياۋ شىعىسقا ونىمدەر جونەلتەمىز.ەكسپورت ماسەلەسىن بارىنشا ىڭعايلى ەتۋ ءۇشىن ەل ىشىندە ەكسپورتتىق كەڭەس قۇرىلعان. ول ءاربىر ەكى اپتا سايىن شەتەلدەرمەن ساۋدا سالاسىندا بەلگىلى ءبىر شارانى جۇزەگە اسىرادى. ءسويتىپ ەكسپورتقا جول اشىپ وتىرادى», دەيدى ول.
قوناقتىڭ ايتۋىنشا, ۋكراينا قازاقستانعا دا ءسۇت ونىمدەرىن جونەلتەدى. وسى ءىستى دۇرىس جولعا قويۋ ءۇشىن پاۆلودار, پەتروپاۆل, شىمكەنت, الماتى قالالارىنىڭ بىرقاتار كاسىپورىندارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلۋدا. ۋكراينانىڭ «مولوچنىي اليانس» جشس «ميلكيلەند – ۋكراينا» سەكىلدى كومپانيالارى قازاقستان نارىعىنا ءساتتى شىعىپ وتىرعان كورىنەدى. «ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبىز سىزدەردىڭ كادرلارىڭىز ءۇشىن ۋكراينادا وقۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋدامىز. بىزدە كەڭەس وداعى كەزىنەن ساقتالىپ قالعان 12 ۆەتەرينارلىق ۋنيۆەرسيتەت بار. ءبىز نەگىزىنەن قازاقستاندى ءوز ونىمدەرىمىزدى شىعىسقا قاراي جىلجىتۋعا كومەك بەرە الاتىن اۋىلشارۋاشىلىق پلاتفورماسى ءارى سالا بويىنشا ارىپتەس ەل رەتىندە قاراستىرامىز», دەيدى ل. ديكۋن.
سونىمەن قازاقستانمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناسقا تۇسكەندەگى ۋكراينا ماقساتى ءبىرشاما بەلگىلى بولدى. ارينە, بۇل ماقساتتىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى ەكەندىگىنە داۋ جوق. دەگەنمەن ءبىز ءۇشىن ۋكراينانىڭ باسقا دا قانداي پايدالى جاقتارى بولماق؟
ءبىزدىڭ بۇل سۇراعىمىزعا ۋكراينالىق دەلەگاتسيا قۇرامىنداعى ساراپشى ولەكساندرا بوندارسكا جاۋاپ بەردى.
ء«بىز سىزدەردە قانداي جاقسى تاجىريبەلەر بار, سونى زەرتتەپ جاتىرمىز. مۇنىڭ الدىندا ءدال وسىنداي قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ, كاسىپورىندارىمىزدىڭ جۇمىسىمەن, تاجىريبەسىمەن تانىستى. سونداي-اق وقۋ كۋرسىندا بولدى.
ال ەندى ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا كەلەتىن بولساق, جاستاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن جاعىمدى كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدا ۋكراينا قازاقستانعا كوپ نارسە ۇيرەتە الادى دەر ەدىم. ءبىز سىزدەردىڭ ەلىڭىزدە «جاستار اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمىسقا بارعىسى كەلمەيدى» دەگەن سوزدەردى كوپ ەستىدىك. بۇل قازىر ۇلكەن پروبلەما بولىپ وتىرعان سەكىلدى. ال بىزدە ولاي ەمەس, جاستار اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەۋگە وتە پەيىلدى. نەگە؟ سەبەبى ءبىز ەۋروپاعا تاياۋ تۇرعان سوڭ قازىرگى زامانعى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگيالارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ باتىستىق ءادىس-تاسىلدەرىن مولىنان ەنگىزۋ ۇستىندەمىز. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ جاستارىمىز, ستۋدەنتتەرىمىز دانيا, گەرمانيا, يتاليا سەكىلدى ەلدەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارى مەن فەرمالارىنا بارىپ جۇمىس ىستەپ, ولاردان كوپ دۇنيەنى ۇيرەنىپ قايتۋدا. ەلگە كەلگەن سوڭ وزدەرى ءىس باستاپ, ول ەلدەردەن ۇيرەنگەندەرىن بىزدە قولدانادى, سول جاقتان تەحنولوگيالار اكەلۋگە تىرىسادى. وسىلايشا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭا تاجىريبەلەر مەن تەحنولوگيالار ناتيجەسىندە جەدەل جاڭعىرۋ ۇستىندە. بىزدە جەر جالعا بەرىلەدى. جاڭا ءىس باستاعىسى كەلگەندەر ونى جالعا الا الادى.
ەكىنشىدەن, بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ باسىن قوساتىن «اگرارلىق رادا» دەگەن ۇيىم بار. ونىڭ قاسىندا اگرارلىق ليتسەيلەر جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتاعى وقۋشىلارى وسى ليتسەيلەردە ەرىكتى تۇردە وقىتىلادى. مۇنداعى ساباقتار يننوۆاتسيالىق تۇردە جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ۇستىندە ليتسەيلەر كاسىپكەرلىك ۇيىمداردىڭ كەڭسەلەرىمەن ءبىر شاڭىراق استىندا. وقۋشىلار كاسىپكەرلەرمەن كەز كەلگەن ساتتە كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسە الادى. ولار ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن كورمەلەرگە قاتىستىرىلادى. وقۋ بارىسىندا ءاربىر وقۋشى ەرتەڭ ءوز ومىرىنە اسەرى تيەتىندەي ناقتى ءبىر جوبانى تاڭداپ, سول بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. ولار وقۋدى بىتىرمەي-اق زاماننىڭ جەدەل وزگەرىس ۇستىندە ەكەندىگىن, بۇگىنگى اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەنىمىز بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ەمەس ەكەندىگىن, ال ونىڭ ەرتەڭى ءتىپتى عاجاپ ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ شىعادى. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى جاستارىمىزعا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ليتسەيدەگى جاستارعا ءتيىمدى جاڭا ءبىر جوبا تۋرالى ايتساڭىز, ولاردىڭ كوزى جانادى.
سوندىقتان بىزدە سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدەگىدەي «جاستار اۋىل شارۋاشىلىعىنا بارعىسى كەلمەيدى» دەگەن پروبلەما جوق. تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىز جاستاردىڭ كوزىن اشۋ ارقىلى ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن ىنتاسىن وياتا الدىق. ايتپەسە بىزدە سىزدەردەگىدەي اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا مەملەكەتتىڭ بەرىپ جاتقان تەگىن كومەگى مەن جاردەمى جوق», دەيدى ولەكساندرا بوندارسكا.
ءيا, اتام قازاق «بارماساڭ, كەلمەسەڭ – جات بولارسىڭ» دەگەن. ال قازىرگى زامانداعى بارىس-كەلىستىڭ ءجونى مۇلدەم بولەك. جىلدام وزگەرىپ كەلە جاتقان زامانعا ىلەسۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردە بولىپ جاتقان جاڭالىقتارعا زەر سالىپ وتىرۋدىڭ بەرەر پايداسى مول بولادى دەگەن ويدامىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»