جانبولات اۋپباەۆ. اۆتوگراف

– مەنىڭ وسى ۇزاق عۇمىرىمدا كوز جەتكىزگەن ءبىر نارسەم, – دەگەن-ءتىن جوعارىداعى جۇزدەسۋلەردىڭ بى­رىندە دميتري فەدوروۆيچ, – ول ادام زەردەسىنىڭ بالالىق شاق­­تاعى كورگەن وقيعالاردى ەش ۋاقىتتا دا ۇمىتپايتىندىعى. شى­نىمدى ايتايىن, كۇنى كەشەگى بولعان جايت­تاردىڭ كوبى قازىر ەسىمدە جوق, ال بىراق وسىدان 70 جىل بۇرىنعى كو­رىنىستەر ءالى دە كوز الدىمدا. ايت­­شى, بۇل نە عاجاپ, نە قۇدىرەت دەپ ويلايسىڭ؟ مەن, مىنە وسىعان تاڭ­عالامىن.

ءيا, ول ءۇشىن بۇرىنعى ۆەرنىي, كەيىن­گى الماتىنىڭ تاستاقتى كو­­­­شە­لەرىندە قىزىل كوميسسار دمي­­­­تري فۋرمانوۆتىڭ اۋىز­دى­عىن قارش-قارش شايناعان ارعى­ماقپەن كىشى ستانيتساداعى قورعانعا قاراي جەلە جورتىپ بارا جاتقانى, توڭكەرىس دەمو­نى لەۆ تروتسكيدىڭ قازىرگى گو­گول كوشەسىندەگى وفي­تسەرلەر ءۇيى­ ما­ڭايىنداعى گۇلزاردا پاڭ ءارى تاكاپپار كەيىپپەن سەرۋەن­ قۇ­رىپ جۇرگەنى, ەكونوميكا ماسە­لەلەرىنىڭ ءىرى رەفورماتورى الەك­­ساندر چايانوۆتىڭ قازاق اۋىل­ شا­­رۋا­شىلىعى ينستيتۋتى ستۋ­دەنتتەرى الدىندا تەرەڭنەن تولعاي لەك­تسيا وقىپ تۇرعانى وسى كۇنى كە­شە عانا سياقتى بولىپ كورىنەدى دە تۇرادى.

راس, دميتري فۋرمانوۆ جو­نىندەگى ەستە قالعاندارىن ول ءوزىنىڭ «ەجەلگى ۆەرنىيدا», ء«تاڭسارى مەن ساسكە ءتۇستىڭ اراسى» اتتى تا­­ريحي روماندارىندا تالاپقا تال­عام قويا وتىرىپ, بارىنشا شىن­شىلدىقپەن جازدىم دەپ ويلايدى. قالامگەردىڭ پايىمداۋىنشا قىزىل كوميسساردىڭ ادام­گەرشىلىككە, زيالىلىققا ءتان­­ يگى قاسيەتتەرىمەن قاتار قا­تە­­ باسقان قادامدارى دا بول­عان سياقتى. ول وندا جەتىسۋ گۋ­بەر­­نياسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ور­تا عاسىردىڭ ار جاق, بەر جاعى رەتىندە عانا ەلەستەتىپ, ۆەرنىي قالاسىن قاراڭعى, ساۋاتسىز, جابايى ەلدىڭ مەكەنى دەپ ۇققاندىعى جانە وسى تۇسىنىگىنەن ورتالىققا اتتانعانىنشا ايىعا الماي كەت­كەن­دىگى. داۋىل الدىنداعى تىنىش­تىق – توڭكەرىسكە دەيىن زەنكوۆ, نەدزۆەتسكي, بوكين, جاندوسوۆ, ۆينوگرادوۆ, بارىباەۆ سياقتى وزىق ويلى جانداردىڭ وتانى بولعان جەتىسۋ جەرى الدىنداعى دميتري فۋرمانوۆتىڭ كەشىرىلمەس كىناسى دە, تۇزەتە الماس قاتەسى دە مىنە, وسىندا ەدى.

دميتري فەدوروۆيچتىڭ ەسىندە «ۇزدىكسىز توڭكەرىس» تەورەتيگى لەۆ­ تروتسكيدى دە ءوزىنىڭ الماتى كو­شەلەرىندە قالاي كورگەنى جاقسى ساق­تالىنىپ قالعان. ون ءۇش-ون ءتورت جاستاعى كەزى بولۋى كەرەك, بىر­دە ول اكەسى جازدىرىپ الىپ وقي­تىن «شارۋا» جۋرنالىنىڭ ەسكى ساندارىن قولىنا العانى بار. سونىڭ بىرەۋىنىڭ مۇقاباسىندا قىرىنان تۇسكەن بۇيرا شاش, دوڭەس مۇرىن, شوقشا ساقالدى ادامنىڭ سۋرەتى بار ەدى. استىندا «ۇكىمەت مۇشەسى – ل.د.تروتسكي» دەپ جازىلعان بۇل بەينە ونىڭ كوز الدىنان كوپكە دەيىن كەتپەي ءجۇردى. ارادا ونشاقتى كۇن وتكەندە اناسى ميتيانى بازارعا جۇمساعانى بار. سول كەزدەگى گۋ­بەر­ناتور ءۇيى دەپ اتالاتىن ورام­عا جەتە بەرگەندە ول قولىندا ءسان­­­دى تروسى بار, تا­يىنشاداي يت­ جەتەكتەگەن تورتپاق دەنەلى ادام­­­دى كورىپ توقتاي قالدى. قا­راي­دى, جۇرگىنشىنىڭ ءوڭى دە, ءجۇ­زى دە وزىنە تانىس, كەشە عانا جۇز­دەسكەن جان سياقتى. «قايدان, قاشان كوردىم وسى كىسىنى؟» – دەپ وي­لادى جەتكىنشەك ونىڭ سىرتىنان كوز الماي تۇرىپ. سول سات­تە ميتيانىڭ ەسىنە جۋرنال, ون­داعى سۋرەت ساپ ەتە ءتۇستى. «قوي قاتە­لەس­كەن شىعارمىن, – دەپ ويلادى­ با­­لا كوڭىلى, – ماسكەۋدەگى تروتس­كي­ بۇل جەرگە قايدان كەلسىن؟ ۇكى­مەت مۇشەسى, اتاقتى ادامنىڭ الماتىدا يت جەتەكتەپ ءجۇرۋى مۇم­كىن ەمەس». سويتكەن دە قولىن ءبىر سىلتەپ بازارعا قاراي كەتە بەر­گەن.

بىراق, ارادا ءۇش-ءتورت اي وت­كەن­دە ميتيا الگى اداممەن قالا سىر­تىنداعى تاۋلىقىرات بەتكەيىندە تاعى دا كەزدەسىپ قالدى. ول تۇرا­تىن سادوۆايا كوشەسىنىڭ بالالارى بۇل جەرگە جىل سايىن بۇلدىرگەن تەرۋگە كەلىپ جۇرەتىن. وسى جولى دا جەتكىنشەكتەر وزدەرىنە تانىس تاۋ بوكتەرىنە ەرتەلەتە جەتىپ, ەندى جيدەك ىزدەي بەرگەندە جاندارىنان ءبىر ەمەس, ءۇش يت ەرتكەن اڭشى سوپاڭ ەتىپ شىعا كەلدى. ءۇرپيىسىپ قالعان بالالاردى كورگەن بەيسا­ۋات جۇرگىنشى بۇلارعا جاقىن كەلىپ, قورقۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن, ءوزىنىڭ قويان اۋلاپ جۇرگەنىن, لەۆ داۆيدوۆيچ دەگەن اعالارى بولاتىنىن ايتتى دا ولارمەن كادىمگى ەرە­سەك ادامدار سياقتى سويلەسىپ, اڭ­گىمەلەسكەنى بار.

ارادا ءبىر جىلداي ۋاقىت وتەدى. قىس­تىڭ قىراۋلى ءبىر كۇنىندە ال­ماتى مەن بىشكەك اراسىنا كى­رە تارتاتىن ميتيانىڭ ۇلكەن اعا­سى پارفيل ۇيگە كەشتەتە كەلىپ مى­ناداي اڭگىمە ايتادى. ولار قور­داي اسۋىنا جاقىنداعاندا ومبى قار­دان جۇرە الماي توق­تاپ قالعان اۆتوماشينانى كو­رەدى. ونى قور­شاعان جەتى-سەگىز اسكەري ادام كى­رەكەشتەردى توق­تاتادى دا جاراۋ ات­تى, جۇگى جە­ڭىل ءپارفيلدىڭ شانا­سىنا كا­بي­ناداعى ءبىر ايەل مەن برەزەنت جابىلعان كۋزوۆتاعى ەكى ەر ادامدى اكەپ وتىرعىزىپ, بىشكەككە دەيىن اپارىپ سالۋدى تالاپ ەتە­دى. قالعان شانالارعا ءبولىنىپ وتىر­عان قىزىل اسكەرلەردىڭ بىرەۋى جول­­دا كىرەكەشتەرگە بۇل اكەلە جات­قان ادامدارى لەۆ داۆيدوۆيچ تروتس­كي دەگەن ساياسي تۇتقىننىڭ ءوزى جانە زايىبى مەن بالاسى ەكە­نىن ايتىپ قالادى. اعاسى بۇل­ جايدى بايانداعاندا بۇعان دە­يىن بويى ءوسىپ, ويى ەرجەتكەن مي­تيا الگى ادامنىڭ وسى قا­لا­دا بىل­تىردان بەرى ايداۋدا جۇر­گەن تروتسكيدىڭ ناق ءوزى ەكەنىن بىلەدى. ءيا, كىرەكەش ءپارفيلدىڭ ايتقانىنىڭ ءبارى دە راس بولاتىن. سەبەبى تروتسكي 1929 جىلعى 22 قاڭتاردا ورتالىقتان كەلگەن ءزىلدى نۇسقاۋعا سايكەس ءوزى مۇندا تۋرا ءبىر جىل بولعان الماتىمەن ەرىكسىز قوشتاسىپ, گپۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قى­راعى كۇزەتىمەن بىشكەككە ات­تان­دىرىلعان. سودان كەيىن ول­ تاشكەنت-ماسكەۋ پويىزىنا وتىر­عىزىلىپ, اقتوبەگە, ودان اس­ترا­­حانعا, اقىرى 12 اقپاندا «يليچ» جولاۋشىلار كەمەسىمەن قا­را تەڭىز ارقىلى تۇركياعا سىرتتا­تىلىپ جىبەرىلگەنى ءمالىم.

دميتري فەدوروۆيچتىڭ جاس­تىق شاعىنداعى ءومىر جولىندا ەرەك­شە ءىز قالدىرعان ادامداردىڭ ءبى­رى – ەسىمى عىلىمدا كوپ جىلدار­ بويى ادىلەتسىزدىكپەن اتالماي كەل­گەن ءىرى ەكونوميست-عالىم الەك­­ساندر ۆاسيلەۆيچ چايانوۆ ەدى.­ تاعدىر بۇل اداممەن ونى ال­ما­تى اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىنىڭ اۋديتورياسىندا جولىقتىردى. تاۋەلسىز وي-پى­كىرى ءۇشىن جازىقسىز جازالاۋعا ۇشى­راپ, ورتالىقتان الماتىعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن الەكساندر ۆاسيلەۆيچ چايانوۆ اتالمىش ينس­تيتۋتتىڭ جەمىس-جيدەك فا­كۋلتەتىندە وقيتىن بۇعان جا­نە سەرگەي كالمىكوۆ, ايمان جان­عاليەۆ, الەك­ساندر گۋكاسيان سياقتى ستۋدەنت دوستارىنا ستاتيس­تيكا پا­نىنەن ساباق بەرەتىن. وسى جەردە عوي نازىك جاندى, ونەردەن حابارى ­مول ­پروفەسسوردىڭ جاس ميتيانىڭ ادەبيەتكە دەگەن بەيىمدىلىگىن باي­قاپ: «انتيك داۋىرىندەگى ۇلى اقىن­داردىڭ ءبىرى ۆيرگيلي باۋ-باقشا الەمى تۋرالى پايىمداۋلارىن پوەزيا قۇدىرەتىمەن كەس­تەلەپ, تا­نىمدىق كىتاپ جازعان. سەن دە ديپلوم جۇ­مىسىڭدى ولەڭ­مەن ور­نەك­تە, ولەڭمەن باياندا. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت ما­­ماندىعىڭا پوەزيا كوزىمەن, پوە­­زيا سازىمەن قارا. سوندا سە­نىڭ بويىڭدى رۋحاني جۇتاڭدىق بي­لەمەيدى», دەپ ايتقانى.

ءيا, الەكساندر ۆاسيلەۆيچ چايا­نوۆ جالعىز ەكونوميكا ما­سە­­لەسىنىڭ بىلگىرى عانا ەمەس, ونەر مەن عىلىمنىڭ كوپتەگەن سا­لالارى­نان مول حابارى بار عا­جايىپ ادام بولاتىن. ول وسى الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىن­دا وقىتۋشى بولىپ ءجۇرىپ «كووپەراتسيا تۋرالى» دە­گەن اتاقتى ەڭبەگىن جازدى, كوپ جىلدار بويى ءوزى تىرنەكتەپ جي­ناعان ەۋروپا بەينەلەۋ ونەرىندەگى گراۆيۋرا تۋىندىلارىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. جاقسى كورەتىن سۇيىكتى شاكىرتى دميتريگە ينس­تيتۋتتى ءتامامدار تۇسىندا ول ال­فرەد ديۋرەردىڭ ء«تورت پەرى» ات­تى گراۆيۋراسىن سىيلاعانى بار. الەكساندر ۆاسيلەۆيچ چايانوۆتىڭ سول ەسكەرتكىشى جازۋشىنىڭ ۇيىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار ەكەن. وسى ۇزاق عۇمىرىندا ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىندا دا, وتباسىندا دا قيىن جاعدايلار بولماي قالعان جوق. بىراق سونىڭ بارىنە دە قاراماي دميتري فەدوروۆيچ اتالمىش كارتينانى اياۋلى ۇستازىنىڭ كوزىندەي كورىپ, قاستەرلەي ساقتاپ كەلىپتى.

جوعارىدا ءبىز ءوزىمىز ءسوز ەتىپ­ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ادە­بيەت, جۋرناليستيكا, تاريح سالالارىن قامتيتىن گۋمانيتارلىق با­عىتتاعى جوعارى وقۋ ورنىن ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى مامان­دارىن دايارلايتىن ينستيتۋتقا ءتۇ­سىپ, سونى تامامداعانىن ءسوز اراسىندا ايتىپ وتتىك قوي دەپ ويلايمىز. كوپ جۇرت ونىڭ ومىر­بايانىنداعى وسى ءبىر جايدى بىلە دە بەرمەيدى جانە وعان ونشا ءمان بەرىپ تە كورگەن ەمەس. ال با­يىپپەن باعدارلاپ قاراساق, بۇل جەتىسۋ سياقتى شىرىشى بۇ­زىل­­ماعان اردا تابيعات اياسىندا تۋىپ-وسكەن ونىڭ قاسيەتتى جەر-­انانىڭ جاناشىرى بولسام, سو­نىڭ تىلسىم سىرلارىن اشسام دەگەن جۇرەكجاردى ارمانى ەدى. سو­دان كەيىن, ءيا, سودان كەيىن بۇل ماماندىق وعان قورشاعان ورتانى جەتە ءبىلۋ, ءومىردى تەرەڭ تانۋ ءۇشىن دە كەرەك بولاتىن. وسىنداي رومانتيكامەن, ەنتۋ­زيازممەن جىگەرلەنگەن ول جانە ونىڭ دوس­تارىنا 30-شى جىلداردىڭ باس كەزىندە الماتىدان ماسكەۋ تۇ­بىندەگى كوز­لوۆو سەلوسىنا با­رىپ,­ بۇكىلوداقتىق باع­با­ناتا يۆان ۆلا­دي­ميروۆيچ مي­چۋ­­­رين­­­گە جولىق­قان­دارىنىڭ ءوزى كەزدەيسوق وقي­عا ەمەس.

– الىس ساپارعا دەگەن جول قا­­راجاتىن تابۋ ءۇشىن ساباقتان كەيىنگى بوس ۋاقىتىمىزدا جالدانىپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى, – دەپ ەدى دميتري فەدوروۆيچ سول 1932 جىلعى وقيعانى ويلانا ەسكە الىپ. – ول كەزدە الماتىداعى قى­زۋ قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتقان قۇ­رىلىستىڭ ءبىرى قازىرگى بوگەنباي مەن پانفيلوۆ كوشەلەرىنىڭ قيى­لىسىنداعى تۇركىسىب تەمىر جو­لى باسقارماسىنىڭ كەڭسەسى-ءتىن. مى­نە, ءبىز سوندا بارىپ جەر قازدىق, كىر­پىش تاسىپ, تاقتاي تۇسىردىك. اقىرى جەتكىلىكتى قاراجات جينادىق-اۋ دەگەن كەزدە ساپارعا اتتانۋعا بەل بايلادىق.

ماسكەۋ ماڭىنا جەتكەن­ سوڭ كوزلوۆو سەلوسىنداعى باعبانا­تانىڭ ءۇيىن تاۋىپ الۋ الماتىلىق ستۋدەنتتەرگە ونشا قيىنعا تۇس­كەن جوق. بىراق ءۇستى-ۇستىنە كەلە بە­رەتىن دەلەگاتسيالاردان ابدەن زاپى بولعان كىنامشىل قارت بۇ­لاردى دا سونداي شۋلىعان توپ­تىڭ ءبىرى دەپ ويلادى ما, قايدام, اي­تەۋىر ولاردى قابىلداپ, اڭگى­مەلەسۋدەن مۇلدەم باس تارتىپتى. سوندا ستۋدەنت-ەنتۋزياستار نە ىستەگەن دەيسىزدەر عوي. ءۇي يە­سى بىزبەن قاشان جۇزدەسىپ, اڭ­گى­مەلەسكەنشە كەتپەيمىز دەپ كەلى­سەدى دە بەسەدكاعا جايعاسىپ جاتىپ الادى. ءتۇس بولادى. كەش تە با­تادى. ءبىر مەزەتتە جيەكتى قارا قال­پاعىن ميلىعىنا تۇسىرە كيگەن تارامىس دەنەلى قارتتىڭ بۇلارعا قاراي بەتتەپ كەلە جاتقانى باي­قالادى. سول جەردە اڭگىمە تيە­گى اعىتىلدى-اي دەيسىز. يۆان ۆلا­­ديميروۆيچ جەتىسۋ ولكەسىن اكا­دەميك ۆاۆيلوۆتىڭ «دۇنيە جۇ­زىندەگى قولايلى تابيعات ورتالارى» تەورياسى بويىنشا سىرتتاي بى­لەدى ەكەن. پىكىر الىسۋ تاڭ اتىپ, تاۋىق شاقىرعانشا تولاستامايدى. ەرتەسىندە قارت باعبان بۇلارعا ءوزىنىڭ جەمىس اعاشتارى ەگىلگەن تاجىريبە باعىن كورسەتىپ, ءبىر اپ­تاعا جۇمىس ىستەۋگە قالدىرادى. ال مەرزىمدى ۋاقىت ءبىتىپ, ستۋدەنتتەر ەلگە قايتار كەزدە ول قازاق­ستاندىق ستۋدەنتتەردى وتە جاقسى كو­رىپ قالعانىن ايتىپ, بۇلارمەن قي­ماي قوشتاسادى.

ءوز كەزىندە قالىڭ جۇرتشىلىق دمي­تري فەدوروۆيچ سنەگيندى بەل­دى پروزاشى, قارا ءسوزدىڭ مايتالمان شەبەرى رەتىندە جاقسى ءبىل­دى. وعان جازۋشىنىڭ «شالعاي شەپ­­­تە», «پارلامەنتەرلەر رەي­ح­س­تاگ­تان شىعىپ كەلەدى», «كۇ­تۋ», «ەجەلگى ۆەرنىيدا», ء«تاڭ­سارى مەن ساسكە ءتۇستىڭ اراسى» سياق­تى ءار جىلدارى جازعان رو­مان, پوۆەستەرى انىق دالەل. بى­راق ونىڭ ۇلكەن ادەبيەتكە كەلەر جولداعى العاشقى قادامىن سۇ­لۋلىق پەن نازىكتىك مۋزاسى – پوەزيادان باستاپ, جوعارىداعى پرو­زالىق شىعارمالارىنىڭ الدىندا «شىعىستان سوققان سامال جەل» (1934 ج.), «جەتىسۋ» (1936 ج.) سياقتى ەكى-ءۇش جىر جي­­­نا­عان شىعارعاندىعىن, اق­يىق اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن جىر ءدۇلد ۇلى نۇرلىبەك بايمۇ­راتوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ ورىس تىلىندەگى تاباندى اۋدارماشىسى بولعاندىعىن قازىر وسى ءبارىمىز دەرلىك تۇگەل بىلە بەرەمىز بە؟ جوق. مىنە, بۇل دا ونىڭ كوپ قىرلى تۆور­چەستۆوسىنىڭ ءبىر قاينار كوزى بولسا كەرەك.

– ءسىزدىڭ ەڭ العاشقى شى­عار­ما­ڭىزدىڭ باسپاسوزدە جا­ريالانۋى­نا كىم ىقپال ەت­تى جانە «پوتسەل­ۋەۆ»­ دەگەن ءاۋ باستاعى تۋما, ءتول­ فا­­مي­ليا­ڭىزدىڭ ورنىنا «سنە­گين» اتتى بارىمىزگە بەلگىلى پسەۆ­دونيم­دى تاڭ­داپ الۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟ – دەگەن ەدىك ءبىز جازۋشىمەن اڭگىمە بارىسىندا.

– شىنىمدى ايتسام, بۇل ەكى نار­سەگە ءبىر-اق ادام سەبەپشى بولدى عوي دەپ ويلايمىن, – دەگەن-ءتىن دميتري فەدوروۆيچ جوعارىداعى ساۋالعا. – ول – جۋرناليست ۆيكتور چەر­كەسوۆ. وسى ءبىر اقكوڭىل جانمەن 30-شى جىلداردىڭ باس كەزىندە مەن الماتىداعى كاسىپوداقتار كلۋبىندا قۇرىلعان جاس ادەبيەتشىلەر ۇيىرمەسىندە تانىسقان بولاتىنمىن. سول كەزدەرى «سوۆەتسكايا ستەپ» (قازىرگى «كازاحستانسكايا پراۆدا») گازەتىندە جۇمىس ىستەيتىن ول شەكتەن تىس ۇيالشاقتىعىم مەن جاسقانشاقتىعىمدى سەزدى-اۋ دەيمىن ءبىر كۇنى: «سەنىڭ ولەڭ­دەرىڭ ەشكىمدىكىنەن دە كەم ەمەس. نەگە گازەت-جۋرنالدارعا ۇسىن­باي ءجۇرسىڭ؟ مۇنىڭ جارامايدى؟ سىنشىلاردان سەسكەن­سەڭ بۇر­كەنشىك فاميليامەن جاريا­لاپ كورەيىك. سوندا سەنىڭ كىم ەكە­نىڭدى ەشكىم دە بىلمەيدى. ون­داي ءداستۇردىڭ قازىرگى كە­ڭەس­ ادەبيەتىندە بار ەكەنىن كىم­­ جوققا شىعارادى؟ ويلاپ قارا­شى, گوركي, بەدنىي... بۇل ولار­دىڭ شىن فاميليالارى ەمەس, بۇركەنشىك ەسىمى»,  دەدى. سودان ول ەكەۋمىز الگى جەردە ءارى اقىلدا­سىپ, بەرى اقىلداسىپ باسپاسوزگە مەنىڭ اتامان اننەنكوۆتىڭ قاندى قىرعىنى تۋرالى جازىلعان پوەمامنىڭ ءبىر تاراۋىن ۇسىنۋدى ۇيعاردىق. ال پسەۆدونيمگە كەل­گەندە ەسىمە اقىن سەرگەي ەسەنين­نىڭ ءوزىم تاياۋدا عانا وقىعان «ان­نا سنەگينا» پوەماسى ورالدى دا, «سنەگين» دەگەن فاميليانى تاڭ­دا­عانىم دۇرىس شىعار دەگەن شەشىمگە كەلدىم. سودان ارادا اي, ودان كەيىن اربانىڭ دوڭگەلەگىندەي اينالىپ جىل وتكەندە ۆيكتور چەر­كەسوۆتىڭ قۋانىشى قوينىنا سىي­ماي الاقايلاپ جەتكەنىن كور­سەڭ. كوزى ك ۇلىم قاققان ول قولىما «قازاقستان» (قازىرگى «پروستور») جۋرنالىنىڭ 1933 جىلعى 1-سانىن ۇستاتتى دا باسىلىمنىڭ جۋان ور­تا­سىنان ورىن تەپكەن دميتري سنە­گين دەگەن اقىننىڭ پوەما تا­راۋلارىن كورسەتتى. اڭگىمەنىڭ تو­قەتەرى, سودان بەرگى 64 جىل بويى مەن مىنە, وسى فاميليامەن شىعىپ كەلەمىن.

...قارت قالامگەر وسى سوزدەردى ايتقاندا ءبىر ساتكە ءۇنسىز قالعان. مەنىڭ كوگىلدىر كوزىنەن ءالى نۇرى تايا قويماعان, دەنەسىندە ارتىق ەت جوق, كوكىرەگى كورەگەن, اقىلى اي­دىن اڭگىمە يەسىنە بايىپپەن بارلاي قاراپ ءبىراز وتىرعانىم ەسىمدە.

– ادام ومىرىندە ءوزىنىڭ ءبىر جۇل­دىزدى ساتتەرى بولادى, – دە­گەن سوندا ويىن جيناقتاپ الىپ­ قايتا ءتىل قاتقان دميتري فەدو­روۆيچ. – مەنىڭ جۇلدىزدى ءساتىم قازاق­ستاندا تۋعانىم, قازاق حالقىنىڭ مۇحتار, عابيت, ءسابيت, باۋىرجان سياقتى پەرزەنتتەرىمەن تاعدىرلاس, سىرلاس بولعانىم دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل عاجايىپ جاندار تۋرالى قا­زىر ۇزاق تا قىزىقتى اڭگىمەلەر اي­تۋىما بولار ەدى. بىراق وعان ۋاقىت كەرەك قوي. سولاي ەمەس پە؟ سون­دىقتان ولارعا مەن ءبىر-ءبىر سوزبەن تومەندەگىدەي انىقتاما بەرگىم كەلىپ تۇر. مۇحتار دەگەندە ونى ءبىر سوزبەن «عۇلاما» دەپ بەينەلەۋگە بولادى. عابيتتى – «زەرگەر», ءسابيتتى – «حالىق» دەر ەدىم. ال باۋىرجانعا «ار-نامىس» دەگەن تەڭەۋ لايىق. وكىنىشكە قا­­راي, وسى اياۋلى جانداردىڭ ءبارى قازىر ءبىزدىڭ ارامىزدا جوق. ولار­دى ءومىردىڭ قاتال اعىسى تىر­شىلىك جاعالاۋىنان ج ۇلىپ الىپ كەتكەلى قاشان... وسىنى ويلاعاندا وزەگىڭ ورتەنەدى. ءتىرى جۇرگەن مەنىڭ مىندەتىم – سولار جونىندە ەستەلىك جازۋ. ونى باستادىم دەپ تە ايتۋى­ما بولادى. ماسەلەن, باۋىرجان قايتىس بولارىنىڭ از-اق الدىندا جەكە ءارحيۆىنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگىن ماعان بەرىپ, اماناتتاپ كەتتى. قا­زىر مەن مايدانداس دوسىمنىڭ سول تاپسىرماسىن ءبىر جۇيەگە ءتۇ­سى­رىپ, بىتىرۋگە تاياۋ قالدىم. ءومىر بول­سا مۇحتار, عابيت, ءسابيتتىڭ اما­ناتتارىن دا ورىندايتىنىما كۇمانىم جوق. تەك قۇداي مەن سياق­تى قارت ادامنىڭ كورەتىن كوزى مەن اقى­لىنان ايىرماسىن دەڭىز. وسىلاي دەگەن ءۇي يەسى مەنىڭ قولىما 1981 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان 5 تومدىق شىعارمالار جيناعىن ۇستاتقان ەدى. ۇيگە كەلىپ قاراعانىمدا, ال­عاش­قى كىتاپتىڭ ىشكى بەتىنەن مىناداي سوزدەردى وقىدىم. «دوروگوي جانبولات! راد بىل س ۆامي پوزناكوميتسيا, – ۋلىبچيۆىم, وتزىۆچيۆىم ي پىتليۆىم چەلوۆەكوم. وت ۆسەي دۋشي جەلايۋ ۆام, دولگوگو ي پلودوتۆورنوگو تۆورچەسكوگو پۋتي نا ليتەراتۋرنوم پوپ­ري­ششە. وبنيمايۋ. ۆاش زەملياك دم.سنەگين. 9 نويابريا 1992 گ.»

دميتري فەدوروۆيچپەن ال­ما­­تىدان استاناعا كوشكەنشە باي­­­لانىسىمىز ۇزىلگەن جوق. حا­بارلاسىپ, حال-جاعداي سۇراسىپ تۇردىق. 1999 جىلدىڭ كۇزىندەگى رەس­پۋبليكا كۇنى قارساڭىندا مەن ول كىسى تۋرالى «وتانداس» ات­تى شا­عىن ماقالا جازدىم. ونى ول كىسى كو­رىپتى. مۇنى قارت قالامگەردىڭ ما­عان ارناپ شو­تا ءۋاليحانوۆ اعا­مىزدان ەلور­داعا بەرىپ جىبەرگەن حا­­­­تىنان وقىپ ءبىلدىم. وندا: «...­سە­­­­­نىڭ مەن­ جونىندەگى گازەت بەتىندە بىل­­دىرگەن لەبىزىڭدى وقىپ, ريزا بولدىم. ۇمىتپاعانىڭا راقمەت! وتبا­سىڭا بەرەكە-بىرلىك, وزىڭە شى­عارماشىلىق تابىس تىلەيمىن. دم.سنەگين. 1999 جىل. 27 قازان. الماتى», دەپ جازىلىپتى. سول كەز­دە قاريا 87-دە ەدى. سودان كەيىن ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, ياعني 2001 جىلى استاناعا ول كىسىنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى حابار كەلدى. 

...دميتري فەدوروۆيچ سنە­گين.­ ول – قازاق حالقىنىڭ رۋحا­ني مۇراسىن بىلىكتىلىكپەن, جانا­شىرلىقپەن زەرتتەۋشى راد­لوۆ, پوتانين سياقتى ورىس زيا­لى­لا­رىنىڭ ءىزباسارى ەدى. حال­قى­مىزدىڭ اياۋلى ۇلدارى توقاش, وراز, جۇبانىش, باۋىرجان سياق­تى تۇلعالاردىڭ كۇرمەۋى كوپ كۇر­دەلى ءومىرىن ءوز شىعارمالارىندا شىن­شىلدىقپەن سۋرەتتەپ, ولار­دى ورىس وقىرماندارىنا ال­عاش­ تانىستىرعان بىردەن-ءبىر كور­كەم­سوز شەبەرى بولاتىن. بۇ­عان قوسا بۇل اياۋلى جان انا ءتىلى­مىز­دىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋى­­نا بەل شەشە كىرىسىپ, ءۇمىت ۇس­تا­­رانىڭ جۇزىندە تۇرعان كەزدە: «ەگەر مەن بۇگىن, ءدال قازىر قا­زاق ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا ارا تۇس­پە­سەم, وندا مەنى ۇستازىم مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ, مايدانداس دوسىم باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ارۋا­عى كەشىرمەيدى», دەپ ءوز ويىن قانداستارىنىڭ الدىندا جال­تاق­تاماي اشىق ايتىپ, تۋ­را بيدە تۋ­عاندىق جوق ەكەنىن تانىت­قان قاي­راتكەر-ءتىن. توقەتەرىن ايت­قاندا, ءبىز ءۇشىن ديما, ميتيا, مەت­رەي اعا اتا­لىنىپ كەتكەن بۇل عا­زيز جان قا­زاقستانداعى ءوز نانىن ادال جە­گەن بىردەن-ءبىر ورىس ازا­ماتى بول­دى.

جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» استانا  سۋرەتتەردە:  1.پولك كو­مان­ديرى ب.مومىش ۇلى مەن باتارەيا كومانديرى د.سنەگين. 8-گۆار­ديا­ل­ىق ديۆيزيا, حولم قالاسى, 1942 جىل; 2. د.سنەگيننىڭ قولتاڭ­­­­با­سى.