باتىستىڭ بىرقاتار باسىلىمدارى اق ۇيگە سىلتەي وتىرىپ, بۇگىن دونالد ترامپ يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى رەتىندە مويىنداپ, ەلدەگى اقش-تىڭ ەلشىلىگىن مەملەكەتتىڭ قازىرگى استاناسى تەل-اۆيۆتەن يەرۋساليمگە كوشىرەتىندىگى تۋرالى مالىمدەمە جاساماق دەپ حابارلادى. ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردەگى شيەلەنىستى ودان ءارى كۇردەلەندىرمەك.
يەرۋساليم – يسلام, حريستيان جانە يۋدايزم دىندەرى ءۇشىن قاسيەتتى قالا. 1967 جىلعى التى كۇندىك سوعىس كەزىندە يزرايل بۇرىن يوردانيانىڭ باقىلاۋىندا بولعان يەرۋساليمنىڭ شىعىس بولىگىن باسىپ الىپ, ونى ءوز تەرريتورياسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىردى. ال پالەستيندىكتەر بولسا, شىعىس يەرۋساليمدى بولاشاق مەملەكەتتەرىنىڭ استاناسى بولادى دەپ وتىر. وسىلايشا, يەرۋساليمنىڭ زاڭدى مارتەبەسى سوڭعى ەلۋ جىلدا اراب-يزرايل شيەلەنىسىندەگى ەڭ داۋلى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى.
1993 جىلعى بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە سايكەس, قالانىڭ مارتەبەسى بەيبىتشىلىك كەلىسسوزدەرىنىڭ كەلەسى كەزەڭدەرىندە تالقىلانۋى ءتيىس بولعان. ءيزرايلدىڭ يەرۋساليمگە دەگەن قۇقىعىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىندامادى. ءيزرايلدىڭ سەنىمدىگى سەرىگى اقش-پەن قوسا بارلىق مەملەكەتتەر جاعدايدى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن ءوز وكىلەتتىلىكتەرىن يەرۋساليمنەن 70 شاقىرىمدا ورنالاسقان تەل-اۆيۆتەن اشتى.
دەگەنمەن, 1995 جىلى اقش كونگرەسى ناقتى قادامعا بارىپ, ەلشىلىكتى تەل-اۆيۆتەن يەرۋساليمگە كوشىرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. الايدا پرەزيدەنتتەرگە كوشۋدى التى ايعا كەيىنگە قالدىرۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. سول كەزدەن باستاپ ءاربىر التى اي سايىن اقش پرەزيدەنتى ەلشىلىكتى كوشىرۋدى جارتى جىلعا سوزىپ كەلەدى.
د.ترامپ سايلاۋالدى ناۋقان كەزىندە ەۆرەي قاۋىمداستىعىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋى ءۇشىن ەلشىلىكتى كوشىرۋگە ۋادە بەرگەن. ماۋسىم ايىندا اقش پرەزيدەنتى كوشۋدى كەيىنگە قالدىردى. وسى دۇيسەنبى التى ايلىق مەرزىم اياقتالىپ, اق ءۇي باسشىسى تاعى دا شەشىم قابىلداۋى ءتيىس. الدىن الا حابارلانعانداي, بۇل جولى ترامپ مىرزا يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى رەتىندە رەسمي تۇردە مويىنداپ, ەلشىلىكتى كوشىرۋ ماسەلەسىن قوزعاماق. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مالىمدەمە اقش-تىڭ پالەستينا مەن ءيزرايلدى تاتۋلاستىرۋعا باعىتتالعان ەڭبەگىن جوققا شىعارماق.
Washington Post جازعانداي, اقش پرەزيدەنتى سەيسەنبىدە وڭىردەگى مۇددەلى ەلدەردىڭ باسشىلارىنا قوڭىراۋ شالىپ, ءوزىنىڭ شەشىمى جايلى الدىن الا ەسكەرتكەن. پالەستينا مەن ەگيپەت پرەزيدەنتتەرى ماحمۇد ابباس پەن ابدەل فاتتاح ءال-سيسي جانە ساۋد ارابياسى مەن يوردانيا كورولدەرى سالمان بەن ابدەل ءازيز بەن ءىى ابدوللاح ترامپتىڭ جوسپارىنا قارسى شىعىپ, مۇنىڭ ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى شايقاپ, جاقىن ارادا بەيبىتشىلىك ورناتۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعاراتىنىن ەسكەرتكەن. امەريكانىڭ ەۋروپاداعى فرانتسيا باستاعان وداقتاستارى دا بۇل شەشىمگە قارسى ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن. دونالد ترامپ سويلەسكەن باسشىلاردىڭ ىشىندە ەرتەڭگى مالىمدەمەنىڭ مازمۇنىن تەك ءيزرايلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋ عانا قولداپ وتىر. قارسى رەاكتسيادان قاۋىپتەنگەن اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى سىرتتاعى ەلشىلىكتەرىنىڭ بارىنە قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋ جونىندە حابارلاما جىبەردى.
سNN حابارلاعانداي, اق ءۇي وكىلدەرى امەريكا ەلشىگىنىڭ قاي جەردە ورنالاساتىنى بەيبىتشىلىك ورناتۋعا اسەر ەتە قويمايدى دەپ سانايدى. ولار اقش-تىڭ بۇل «شىندىقتى» مويىنداۋعا 22 جىل تالپىنىپ كەلەتىنىن جانە بۇل جولى ۋاقىتتىڭ كەلگەنىن ايتۋدا. دەگەنمەن, اق ءۇيدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جاقسى بىلەتىندەر ترامپ بۇل قادامعا ءوزىنىڭ ساياسي بەدەلىن كوتەرىپ, كونسەرۆاتورلاردىڭ قولداۋىنا يە بولۋى ءۇشىن بارعالى وتىر دەيدى.
يەرۋساليمدى يزرايل استاناسى رەتىندە مويىنداۋدىڭ سالدارى قانداي؟1967 جىلدان بەرى يزرايل شىعىس يەرۋساليمدە ونداعان شاعىن اۋدان سالىپ, بۇگىندە وندا شامامەن 200 مىڭ يزرايلدىك تۇرىپ جاتىر. حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس, يزرايلدىكتەردىڭ ول جەرلەردە ءۇي سالىپ, ورنىعۋى زاڭسىز. الايدا يزرايل مۇنىمەن كەلىسپەيدى. BBC-ءدىڭ جازۋىنشا, اقش-تىڭ يەرۋساليمدى يزرايل استاناسى رەتىندە مويىنداۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا شيەلەنىس تۋدىرىپ, ءيزرايلدىڭ شىعىس يەرۋساليمدەگى قونىستى زاڭداستىرۋ بويىنشا ۇستانىمىن كۇشەيتپەك.
سونىمەن قاتار, اقش-تىڭ بۇل قادامى وڭىردەگى تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ كۇشەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. راديكالدى ۇيىمدار جاڭا ينتيفادا جاريالاپ, بار كۇشىن تەرروريستىك شابۋىلدارعا جۇمساۋى مۇمكىن. شيەلەنىستىڭ جاڭا قارقىنمەن كۇش الۋىنا مۇسىلمان مەملەكەتتەرىمەن قاتار, ەۋروپا ەلدەرى دە مۇددەلى ەمەس. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا كارى قۇرلىققا وسى وڭىردەن شىققان ازاماتتار كوپتەپ اعىلۋدا. بۇل سوڭعى جىلداردا ءجيى تىركەلىپ وتىرعان تەرروريستىك شابۋىلداردىڭ ەسەلەنۋى تۇرتكى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
دارحان ومىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان