مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىن جاريالاعان جولداۋىندا ۇكىمەتكە ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا ءبىلۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان ەدى.
ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان تۇعىرلاندىرۋ ءۇشىن بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرى باسشىلارى اراسىندا ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن. وسىعان وراي اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ قىتاي استاناسى بەيجىڭدە جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءوڭىر مەن قىتايلىق كومپانيالار اراسىندا بىرنەشە كەلىسىمگە قول قويىلدى.
اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعى مۇناي, گاز كوندەنساتى سەكىلدى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرى مەن وزگە دە تابيعي قازبا بايلىقتارعا باي. بۇل جايت ەڭ ءبىرىنشى كەزەڭدە ءوڭىردىڭ رەسۋرستىق-شيكىزاتتىق ارتىقشىلىعىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل فاكتور ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىنىڭ ىسكە اسۋىنا ونەركاسىپتىك نەگىز بولادى. ءارى ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنىڭ مول ەكەنىن تانىتادى. تەك رەسۋرستىق فاكتور عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وڭىردەگى وندىرىستىك فاكتورلار دا ينۆەستيتسيانىڭ كوبىرەك قۇيىلۋىنا قولايلى ەكەندىگى بەينەروليكتەر ارقىلى قىتايلىق كومپانيا جەتەكشىلەرىنە تانىستىرىلدى.
بۇعان قوسا ولارعا وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ باسىم سەكتورلارى مەن نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق جوبالار تۋرالى جان-جاقتى ءارى تولىق اقپارات بەرىلدى, ءتيىستى انىقتامالىقتار ۇسىنىلدى. مۇنداعى كورسەتىلگەن جوبالاردىڭ ەڭ ءىرىسى قارعالى اۋدانىنداعى بولات جانە شويىن تۇرىندە دايىن ءونىم شىعاراتىن كەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنى بولىپ وتىر. ونىڭ جالپى قۇنى 1 ميلليارد 276 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. كەشەننىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا 1 ميلليون توننا ءونىم وندىرۋگە ەسەپتەلگەن.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ بەيجىڭگە جۇمىس ساپارى بارىسىندا قىتايلىق كورپوراتسيامەن تابيعي گازدان پوليەتيلەن جانە پوليپروپيلەن وندىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسى جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. اتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ جالپى قۇنى 4 ميلليارد اقش دوللارىنا تەڭ. جوبانى ەكى كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ بەلگىلەنگەن. سوعان سايكەس جىلسايىن تابيعي گازدان 1,8 ميلليون توننا مەتانول جانە ەكى كەشەندى قوندىرعىسى بار 300 مىڭ توننا پوليەتيلەن ازىرلەنبەك. زاۋىت قۇرىلىسى اياقتالعان كەزدە 3 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەپ كۇتىلۋدە. بولاشاقتاعى زاۋىت ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى وتكىزۋ نارىعى قىتاي مەن قازاقستان جانە وزگە دە مەملەكەتتەر بولماق.
تاراپتار جوبانى تالقىلاۋ كەزىندە قازاقستاندىق مامانداردى ازىرلەۋ ماسەلەلەرىنە دە كوڭىل اۋداردى. سونىمەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسى مەن وسى باعىتتاعى وزگە دە زاڭدىق-قۇقىقتىق نورمالاردى ساقتاۋ قاجەتتىلىگى جونىندە تۇبەگەيلى بايلامدار جاسالدى. ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ قىتايلىق كومپانيا باسقارما باسشىسىنىڭ ءتورايىمى چجان تسزيۋنمەن كەزدەسۋى كەزىندە وڭىردەگى كالي تىڭايتقىشى وندىرىسىنە بايلانىستى ماسەلەنى وتە وتكىر قويدى.
جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالمايدى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەردى ورىنداۋداعى قىزمەتتەرى وتە سىلبىر. مۇنداي كورىنىس قايتالانا بەرسە, ءبىز كەلىسىمشارتتى بۇزۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويامىز دەپ, قاداپ ايتتى ءوڭىر باسشىسى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە چجان تسزيۋن ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەدەن ءتيىستى قورىتىندى شىعارىلىپ, كالي تۇزىن وندىرۋدە مۇناي سالاسىندا قولدانىلاتىن ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيا ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قادام ەكولوگيالىق تەرىس اسەرلەردى مەيلىنشە ازايتۋعا دا سەپتىگىن تيگىزبەك.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ كحر-داعى ەلشىلىگى مەن «قازينۆەست»ۇك جانە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتى ۇلعايتۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ساپار قورىتىندىسىندا قىتاي استاناسى بەيجىڭدە اقتوبە وبلىسىنىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە ەكسپورتتى دامىتۋ جونىندەگى وكىلدىگى اشىلدى. وسىعان بايلانىستى وتكىزىلگەن بيزنەس-فورۋمعا قىتايدىڭ 150 كومپانياسى قاتىستى. وكىلدىكتىڭ اتقاراتىن باستى قىزمەتى مەن ماقساتى جونىندە ءوز پىكىرىن ب.ساپارباەۆ گازەت تىلشىسىنە بىلايشا جەتكىزدى:
– مۇنداعى باستى ماقساتىمىز ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسىنا وراي قىتايلىق ءىرى بيزنەس وكىلدەرى مەن كاسىپكەرلەرگە وڭىردەگى ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەردى تولىق ءارى جان-جاقتى تانىستىرۋ بولاتىن. وسى ويىمىز ورىندالدى. وكىلدىك وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە ىقپال جاساي الادى دەگەن ويدامىز.
سونداي-اق كەلەشەكتە وڭىردە وندىرىلگەن ونىمدەر قىتايعا ەكسپورتتالۋى ءۇشىن دە ءتيىستى العىشارتتار جاسالدى. وسىعان وراي قىتايلىق كاسىپورىنداردى ىنتالاندىرۋ جولدارى بەلگىلەندى. وكىلدىك بۇل ىستەرگە دە ودان ءارى قوزعاۋ سالا بەرمەك.
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ قىتايعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى وزگە دە بىرنەشە كەلىسىمشارتتار ءتۇزىلدى. بۇلاردىڭ اراسىندا تەمىر رۋدالارىن قايتا وڭدەۋ, وندىرىستىك قالدىقتاردى كادەگە اسىراتىن ەلەكتر بەكەتى قۇرىلىمىن تۇرعىزۋ سەكىلدى جوبالار بار. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن كولىك-لوگيستيكا قىزمەتىنە قاتىستى جانە «اششىساي» تيتان-تسيركوني كەن ورنىن يگەرۋگە بايلانىستى قۇرىلىستار دا وسى قاتاردا.
ءتۇيىپ ايتقاندا, اقتوبە وبلىسى مەن قحر اراسىندا التى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ونىڭ جالپى قۇنى 6,5 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى.
اقتوبە
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»