قازاقستان – ينۆەستورلارعا قولايلى ەل

ۇكىمەت باسشىسى ءسوزىن قازاق­ستاننىڭ قازىرگى تۇراقتى ەكونوميكالىق احۋالى مەن ەلىمىزدە ينۆەستورلارعا جاسالىپ وتىرعان مۇمكىندىكتەردەن باستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قازاقستان ەكو­نو­ميكالىق ءوسىم جولىنا شىعىپ, دامۋ­دىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. 2017 جىل­دىڭ 10 ايىنداعى ەلىمىزدىڭ ءىجو ءوسىمى 4%-دى قۇرادى.

قازاقستان بۇگىنگە دەيىن ينۆەستورلار اراسىندا ءوزىن سەنىمدى ىسكەرلىك سەرىك­تەس رەتىندە دالەلدەدى. سوڭعى 10 جىل­دا ەكو­نو­ميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىنا شا­ما­مەن 250 ملرد اقش دوللارى كولە­مىن­دە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيا قۇيىلعان.

– 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندى ءۇشىنشى جاڭ­عىر­تۋ باعىتىن جاريالادى. ونىڭ ماقساتى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن ىسكە اسىرۋ جانە جاڭا جاعدايدا ەلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قاراي ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ. بۇگىندە ءۇش باعىت بو­يىنشا اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىندى. ونىڭ ءبىرى ساياسي دەموكراتيالاندىرۋ, قوعامدىق وي-سانانى جاڭعىرتۋ جانە ادامي كاپيتال ساپاسىن ارتتىرۋ. سونداي-اق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ءرولىن قىسقارتۋ, جەكە سەكتوردى ىنتالاندىرۋ, تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ سەكىلدى مىندەتتەرگە دە ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ وتىر, – دەدى ب.ساعىنتاەۆ.

ۇكىمەت باسشىسى جينالعاندارعا قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ ەرەكشە باسىمدىققا يە 8 بازالىق سالاسىن تانىستىرىپ ءوتتى. نەگىزگى ماقسات – ەكونوميكانىڭ پەرسپەكتيۆالى سەكتورلارىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە تەحنولوگيالىق قايتا جاڭعىرتۋ مەن تسيفرلاندىرۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستان­نىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى اياسىندا كو­لەمدى ينۆەستيتسيالار سالۋ كوزدەل­گەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن جانە ەكو­نو­ميكانىڭ نەگىزگى سالالارىن جاڭارتۋ, زاماناۋي عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ءوندىرىستى دامىتۋ ينۆەستورلار ءۇشىن ۇلكەن مۇم­كىندىكتەرگە جول اشادى. اسىرەسە شەتەلدىك بيزنەس وكىلدەرىنە مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, حيميا جانە ماشينا جاساۋ سالاسى ايرىقشا ءتيىمدى بولماق.

سونداي-اق قازاقستان بۇگىندە ينفرا­قۇرىلىمدى, لوگيستيكانى, كولىكتى جانە ولارمەن بايلانىستى قىزمەتتەردى دامىتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەل بولىپ وتىر. سوڭعى ءۇش جىلدا ەلى­مىزدە اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىستار جۇرگىزىلىپ, ماڭىزدى الەمدىك نارىقتارعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قىسقا ءارى ۇنەمدى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار سالىنعان. ب.ساعىنتاەۆتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە شامامەن 3 مىڭ شاقىرىمداي جول اياقتالعان, بۇل قىتايداعى ليانيۋنگان پورتىنان رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ پورتىنا جۇك تاسىمالداۋ ۋاقىتىن 10 كۇنگە دەيىن قىسقارتادى. بۇعان قوسا ورتالىق ازيا ەلدەرىن پارسى شىعاناعى مەن يراننىڭ وڭتۇستىگىندەگى باندار-ابباس پورتىمەن بايلانىستىراتىن «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» جاڭا تەمىر جول ءدالىزى سالىندى. ەلىمىزدىڭ باتىسىندا كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ پورتى كەڭەيتىلدى. جاڭا پاروم كەشەندەرى جۇيەسى بار قۇرىق جاڭا پورتى سالىندى. مۇنداي قادامدار قازاقستاندىق پورتتاردىڭ جۇكتەمە قۋاتىن جىلىنا 25 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرادى.

مۇنىڭ ءبارى ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردى الىپ تاستايدى, سول­تۇس­تىكتەن وڭتۇستىككە قاراي جانە شى­عىس­تان باتىسقا قاراي جۇك تاسىمالداۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى, بۇل بيزنەس ءۇشىن وتە ءتيىمدى ەكەنى ءسوزسىز.

ۇكىمەت الداعى ەكى-ءۇش جىلدا تران­زيتتىك تاسىمالداردى 2 ملن كونتەينەرگە دەيىن ۇلعايتىپ, ترانزيتتەن 5 ملرد دوللارعا دەيىن پايدا تابۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزگەن پرەمەر-مينيستر ينۆەستورلاردى كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالىپ, قازاقستانمەن بىرگە وركەندەپ, قارجىلاي پايدا تابۋعا شاقىردى.

ەلىمىزدە يندۋس­تريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ ونەر­كاسىپتىك كاسىپورىندارى الدىڭ­عى قاتار­لى تەحنولوگيالاردى, يندۋس­تريا 4.0 ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋگە, ءوندى­رىستى اۆتو­مات­تاندىرۋعا جانە روبوت­تان­دىرۋعا مۇم­كىندىك الىپ وتىر. «كۇنى كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا ءبىز «تسيفر­لى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىن قا­بىل­دادىق. بۇل ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى جەدەلدەتىپ دا­مىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۇكى­مەت باسشىسى.

قازاقستان – ەۋرازيا مەن ازيانىڭ كىن­دىگىندە ورنالاسقان مەملەكەت. ءارى بەي­بىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, دامىپ كەلە جاتقان ەلىمىز تاتۋ كورشىلىك ساياساتتى بەرىك ۇستانادى. قازاقستان ءۇشىن ەاەو, رەسەي, قىتاي, ورتالىق ازيا نارىقتارىنا جول اشىق. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ وزگە مەملەكەتتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتقانىن ايعاق­تايدى. دەمەك ينۆەستورلارعا دا ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىن­داعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر ەلەۋلى پەرسپەكتيۆالارعا جول اشاتىنى ءسوزسىز.

ب.ساعىنتاەۆ بارلىق سىرتقى ەكونو­ميكالىق باعىتتار بويىنشا ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ ءۇشىن كەدەندىك جانە سەرتيفيكاتتاۋ كەدەرگىلەرىن تومەندەتۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدە ينۆەستورلار ءۇشىن مۇلدەم جاڭا تەتىك – «اس­تانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرى­لاتىنىن جەتكىزدى. ء«بىز قارجى ورتالىعىن حالىقارالىق بيرجالارمەن بىرلەسۋدىڭ زاماناۋي قارجى قۇرالى رەتىندە قۇر­دىق. ونىڭ قاتىسۋشىلارى ءۇشىن جە­ڭىل­دەتىلگەن سالىقتىق, ۆيزالىق جانە ەڭ­بەك رەجىمدەرى ۇسىنىلادى. احقو سوت ءىسىن اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزۋ ارقىلى بري­تاندىق قۇقىقتىڭ قاعيدالارى مەن نور­مالارىنا سايكەس جۇمىس ىستەيتىن بولادى. تۋىندايتىن داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن ونىڭ اۋماعىندا حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعى جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

البەتتە قازاقستان ينۆەستورلاردى كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن ولارعا كوپتەگەن جاعدايلار جاساپ كەلەدى. ەلىمىز بۇگىندە PriceWaterhouseCoopers (PWC) جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبىنە سايكەس 189 ەلدىڭ ىشىندە سالىق احۋالىنىڭ قولايلىلىق دەڭگەيى بو­يىنشا 18-ءشى ورىنعا يە. سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Doing Business رەيتينگىندە الەمنىڭ 190 ەلى اراسىندا 36-ورىنعا يە بولسا, «مينوريتارلىق ينۆەستورلاردى قورعاۋ» ينديكاتورى بو­يىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر, ال «كە­لىسىمشارتتاردى ورىن­داۋ» كورسەتكىشى بويىنشا – التىنشى ورىندا.

ينۆەستيتسيالار اعىنىن ىنتالان­دىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە قازىر جاڭا ۇلت­تىق ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا ازىرلەنىپ, بۇگىندە ونى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. شەتەلدىك جانە ايماق­تىق قۇرىلىمدار جەلىسىمەن «كazakh Invest» ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ۇلتتىق كوم­­­پانياسى قۇرىلدى. ول ۇكىمەت اتىنان شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن «بىر­ىڭ­عاي كە­لىسسوز جۇرگىزۋشى» رەتىندە ارەكەت ەتەدى.

بۇدان وزگە, سىرت ەلدەردەگى قازاق­ستان ەلشىلىكتەرىندە ەلشىلەردىڭ ينۆەس­تيتسيالار جونىندەگى كەڭەسشىلەرى تاعايىندالادى. ولار دا ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەۋگە بارىنشا مۇددەلى.

بۇعان قوسا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە قويىلاتىن تالاپتار شامامەن 60 پايىزعا دەرلىك ازايتىلدى. ليتسەنزيالار مەن رۇقساتتار سانى 3 ەسەگە قىسقاردى. سالىق ورگاندارىنىڭ جوسپارلى تەكسەرۋلەرى 40 پايىزعا تومەندەتىلدى. جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى جاڭا كودەكس ازىرلەندى, ول «كىم ءبىرىنشى كەلدى, سول الدى» قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن. ول قورلاردى ەسەپتەيتىن جانە گەولوگيالىق اقپاراتقا ەركىن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن حالىق­ارالىق جۇيەنى ەنگىزەدى. قابىلدانعان شارالار قاتتى پايدالى قازبالارعا 18 ايدان 10 كۇنگە دەيىن جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەتىن جاڭا كەدەن كودەكسى دايىندالدى. با­سىم­دىقتى دەكلاراتسيانى ەلەكتروندى تۇردە بەرۋگە دەن قويىلادى. سونىڭ ناتي­جەسىندە تاۋارلاردى شىعارۋ ۋاقى­تى التى ەسەگە, 4 ساعاتقا دەيىن ازايادى.

ارنايى ەكونوميكالىق جانە ين­دۋس­تريالىق ايماقتاردى رەتتەۋدى جاقسارتاتىن زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ينۆەس­تيتسيالار ءۇشىن ماڭىزدى بارلىق وسى زاڭدار مəجىلىستە تالقىلاندى, جانە سەناتتا قارالعاننان كەيىن كوپ ۇزا­ماي بارلىق 4 زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشى­سىنىڭ قول قويۋىنا ۇسىنىلادى. بولجام بويىنشا زاڭ جوبالارى 2018 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەدى دەپ جوس­پارلانىپ وتىر.

قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇ­شىن تارتۋ جولدارى جەڭىلدەتىلىپ, قا­زىر­دىڭ وزىندە 60-تان استام ەلدىڭ ازامات­تارى قازاقستانعا ۆيزاسىز رەجىمدە كەلە الادى.

مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ, مامان­دار­دى جەرگىلىكتى قامتۋ, ناقتى شەتەلدىك زاڭدى تۇلعانىڭ جۇمىس تاجىري­بەسى بويىنشا تالاپتار دا جەڭىلدە­تىلىپ وتىر. 2020 جىلدان باستاپ شەتەل­دىك ين­ۆەس­تورلارعا مەملەكەتتىك قىزمەت­تەردى اعىلشىن تىلىندە ۇسىنۋ بىرتىندەپ جۇزە­گە اسپاق. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ور­تا­لىق­تارى, مەملەكەتتىك كلينيكالار, مەك­تەپتەر, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, كوشى-قون جانە سالىق قىز­مەتىنە اعىلشىن ءتىلىن بىلە­تىن قىزمەت­كەر­لەر ارنايى جۇمىسقا قابىل­داناتىن بولادى.

مىنە, مۇنىڭ ءبارى ينۆەستورلارعا جاسالىپ وتىرعان ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن ايتقان پرەمەر-مينيستر «قازاقستان ۇكىمەتى ارقاشان دا ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ حالىقارالىق قاعي­دا­لارى مەن ستاندارتتارىن ۇستانىپ كەلدى, الداعى ۋاقىتتا دا ۇستانا بەرە­دى. ءبىز­دىڭ جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعى­تى جەكە­مەنشىككە, زاڭ ۇستەمدىگىنە بە­رىك­تىكتى قامتاماسىز ەتۋ. 2018 جىلدان باس­تاپ ءبىز اعىلشىندىق قۇقىق نورمالارى بويىنشا مۇمكىن بولاتىن داۋلاردى شەشۋدى قامتاماسىز ەتەمىز. قازاقستان اشىق ەل بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.

پلەنارلىق سەسسيادا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن بەلگىلى ساراپشى ماماندار ءسوز سويلەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساۋدا, جاھاندىق باسەكەگە قابى­لەت­تىلىك ماسەلەلەرى جونىندەگى باس ەكو­نو­ميسى ستەفكا سلاۆوۆا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسىن دۇرىس تاڭدالعان جول دەپ باعالادى. ونىڭ اي­تۋىنشا, مۇندا قولعا الىنعان جۇ­مىس­تاردىڭ ءبارى رەت-رەتىمەن ناقتى جولعا قويىلعان. ەگەر وسى قارقىن باسەڭسىمەسە, قازاقستان جاقىن بولاشاقتا ەكونوميكاسى ەكپىندى دامىعان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالادى. «وسىناۋ ماقساتتى جولدا دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستاندى ارقاشان قولداۋعا دايىن. العا قويعان ماقساتقا جەتۋ جولىندا مويىماڭىزدار. ءتىپتى جولدا كەزدەسەتىن قيىندىقتار مەن قاتەلىكتەر دە بۇعان كەدەرگى بولۋعا ءتيىس ەمەس», دەدى ول. ال RUSAL باس ديرەكتورى ۆلاديسلاۆ سولوۆەۆ قازاقستانمەن بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن, مۇندا ينۆەستورلارعا شىنىمەن دە قولايلى جاعداي جاسالعانىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ ءوتتى. Aberdeen Asset Management ستراتەگيالىق كليەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى جاھاندىق باسشى دجون كەمپبەلل قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا وڭ كوزقاراسىن بىلدىرە كەلىپ, ەكونوميكالىق شەكتەۋلەردەن بىرتىندەپ كەتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى ەكەنىن العا تارتتى. «مىسالى, دۋباي تاياۋ شىعىس كوم­پا­نيالارىنا قارجى ورتالىعىن اشۋ ارقىلى ينۆەستورلارعا ۇلكەن مۇمكىن­دىكتەر جاسادى. سينگاپۋر دە وڭتۇس­تىك-شىعىس ازيا ءۇشىن وسىنداي اشىق الاڭدى ۇسىندى. ەندى كەلەسى جىلى استانادا اشىلاتىن قارجى ورتا­لى­عى دا جوعارىدا اتى اتالعان ءىرى ورتا­لىق­تاردىڭ بىرىنە اينالىپ, ينۆەستورلاردى كوپتەپ تارتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى دەگەن سەنىمدەمىز», دەدى دجون كەمپبەلل.

حالىقارالىق فورۋم اياسىندا ءارتۇرلى باعىتتا دوڭگەلەك ۇستەل جيىندارى وتكىزىلىپ, وندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى ينۆەستورلاردى قىزىقتىرعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى.

ىسكەرلىك ورتالار سەرىكتەستىگىنىڭ ىن­تى­ماقتاستىعىنا جول اشقان القالى جيىندا شەتەلدىك كومپانيالارمەن كوپ­تەگەن كەلىسىم جاسالىپ, 3 ميل­ليارد دول­لاردان استام ينۆەستيتسياعا قول جەت­كىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءلازىم.

قىمبات توقتامۇرات,

«ەگەمەن قازاقستان»