بىرنەشە باعدارلاما قابىلدانىپ, قىرۋار قارجى باعىتتالعان, حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ەلىمىزدە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويعان جوق. جۋىردا ماجىلىستە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. وسى ورايدا پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسىپ, ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسكەن شىمكەنت قالاسىنداعى «سۋ رەسۋرستارى ماركەتينگ» جشس باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى اناربەك ورمانعا جولىعىپ, كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
– اناربەك وڭعار ۇلى, 2002 جىلى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, 2010 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلدى. ال 2011 جىلى «اق بۇلاق» باعدارلاماسى قابىلداندى. 2015 جىلدان باستاپ «2020 جىلعا دەيىن وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اۋىز سۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. قالاي ويلايسىز, ەل حالقىن تولىق ساپالى ءارى قاجەتتى مولشەردە اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاعى قانشا ۋاقىت قاجەت؟ بولىنگەن قارجى قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمسالۋدا؟
– بۇل ەندى وتە كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى جالپى دۇنيە جۇزىندە ساپالى اۋىز سۋعا دەگەن سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ بارادى. ەكى ميللياردقا جۋىق حالىق وسى كۇنگە دەيىن ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر. جۋىردا استانا كلۋبىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىنا قاتىسقان ەلباسى ن.نازارباەۆ «ۇلكەن ەۋرازيا-2027» تەكەتىرەس نەمەسە سەرىكتەستىك» اتتى حالىقارالىق جيىندا جەر جاھاندى تولعاندىرعان كەلەسى ماسەلە رەتىندە تابيعي رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە ەلباسى اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە كەڭىنەن توقتالدى. «ەڭ اۋەلى, تۇششى سۋ جەتىسپەۋى مەملەكەتارالىق قاراما-قايشىلىققا اكەلىپ سوعادى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى ءۇندىستان مەن پاكىستان قارىم-قاتىناسىن شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. مۇنداي جاعدايدىڭ تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيادا تۋىنداۋ ىقتيمالدىعى جوعارى» دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ساپالى اۋىز سۋعا مۇقتاج ەلدى مەكەندەر از ەمەس. بۇل ورايدا ماسەلەگە عىلىمي تۇرعىدا ءمان بەرىپ, الەمدىك ۇلگىلى تاجىريبەلەردى ەنگىزۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ينۆەستيتسيا تارتۋ دا ماڭىزدى. ەلباسى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەلىمىزدە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تومەن باعالارى ينۆەستورلاردى ۇرەيلەندىرەتىنىن, سۋ جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى وراسان قاراجاتتى قاجەت ەتەتىنىن, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ينۆەستورلارعا جاعداي جاساماساق جاعدايدىڭ تۇزەلۋى قيىن. ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا 2002-2016 جىل ارالىعىندا 850 ملرد تەڭگە قازاقستان بويىنشا ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالىپتى. ءيا, وسى قارجىنىڭ بارلىعى ءتيىمدى پايدالانىلدى ما؟ ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن جەرلەرىندە الدە دە اۋىز سۋعا قولى جەتپەگەن نەمەسە سۋ تاۋلىگىنە 3-4 ساعات بەرىلەتىن ەلدى مەكەندەر بار. جوعارىدا كەلتىرىلگەن قارجىنى ءتيىمدى پايدالانعاندا ەكى قازاقستاندى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولار ەدى.
ەندى ءوز مەكەمەمىز بويىنشا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, ءبىز 100 مىڭ تەكشە مەتر قۋاتى بار, پايدالانعان سۋدى تازالاۋ قوندىرعىسىن جاڭعىرتۋعا 2,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسادىق. ال مەملەكەت مۇنداي قوندىرعىعا 20 ميلليارد تەڭگە جۇمسايدى. ويتكەنى اسىرا سىلتەۋ, قۇنىن ارتىق كورسەتۋ سىندى كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلەدى. مۇنىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ەلباسى ايتقانداي, كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋلەردە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە, مىسالى, انگليادا جەكە كومپانيالار حالىقتى 99 پايىز تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. 50 ميلليون حالىققا سۋ بەرەدى. نەگە سولاردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنبەسكە؟!
ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين بۇگىنگى كۇنى سۋمەن جابدىقتاۋ نىسانىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ بارىسىندا جۇيەلى ادىستەر جوق ەكەنىن ايتتى. توپتىق سۋ قۇبىرى سالىنعاننان كەيىن اۋىلىشىلىك جەلىلەردىڭ دايىن بولماۋىنان ەلدى مەكەنگە سۋ بەرۋگە مۇمكىندىك بولمايتىنىنا وكىنىشىن ءبىلدىردى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بارلىعى بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋعا, سونىمەن بىرگە ەلدى مەكەندى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتپەۋگە اكەلەدى. سونداي-اق توراعانىڭ «فرانتسيا, يسپانيا سىندى ەلدەردەگى الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىك كاسىپورىن كونتسەسسيا فورماسىندا نەمەسە جالداۋ شارتى نەگىزىندە سۋمەن جابدىقتاۋدى باسقارۋعا جاۋاپتى رەتىندە جەكە كومپانيانى تاعايىنداپ جاتادى. بىزدە دە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن ەنگىزۋ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى» دەگەنىنە تولىق قوسىلامىن. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «قازسۋشار» كاسىپورنىن ماگيسترالدى سۋ قۇبىرلارى جەلىسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىق سۋ قۇبىرلارى جەلىسىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ بارىسىندا بىرىڭعاي وپەراتور رەتىندە ايقىنداۋ قاجەتتىگىن ۇسىنۋدا. «قازسۋشار» ەلدى مەكەندەردى توپتاستىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. ەگەر توپتاستىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىندار سانى ونشاقتى بولسا نەگە ولاردىڭ بارلىعى ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيدى؟ مىسالى, قازىر بارلىق وبلىستاردا, اۋدانداردا حالىققا سۋ بەرەتىن كاسىپورىن بار. الايدا, ولار تۇتىنۋشىلارعا توقتاۋسىز ساپالى سۋ بەرىپ, جۇمىس ورنىمەن قامتىپ, مەملەكەتكە قاجەتتى مولشەردە سالىق تولەپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن كۇشەيتىپ, ينۆەستورلاردى تارتساق, سالا جۇمىسىن تارتىپكە كەلتىرەمىز.
– پارلامەنتتىك تىڭداۋدا قانداي ۇسىنىس-پىكىر ءبىلدىردىڭىز؟
– «سۋ رەسۋرستارى-ماركەتينگ» جشس-ءنىڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا كەلەسى جىلى 20 جىل تولادى. سول 20 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز مەملەكەتتەن 1 تيىن العان جوقپىز. ءوزىمىز تاپقان قارجىنى قاجەتتى باعىتقا ينۆەستيتسيا رەتىندە سالۋدامىز, ال جەتپەگەن قارجى بويىنشا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. نەگە ءبىزدىڭ تاجىريبەنى قازاقستان بويىنشا ەندىرمەسكە؟ وبلىس ورتالىعىنداعى مەكەمەنىڭ ءبىزدىڭ تاجىريبەنى ەندىرۋگە قۇلقى جوق. ويتكەنى مەملەكەتتىك مەكەمە بولعان سوڭ, ولارعا بيۋدجەتتەن قارجى الۋ وڭاي. «سۋ جوق, قۇبىر توزدى, تەسىلدى, جاماۋ كەرەك» دەپ قىرۋار قارجى سۇرايدى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا بيۋدجەتتەن قارالعاننان كەيىن قوجايىندارى كوپ. ياعني, ول ۇلكەن ءبىر قازان. ءبارى سول قازانعا ءشومىش سالعىسى كەلەدى. مۇنداي قۇرىلىمداردى, سىبايلاستىق سحەمانى جويۋ قاجەت.
بەكىتىلگەن ءتاريفتىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى ءبىز 2009-2015 جىلدار ارالىعىندا توزىعى جەتكەن سۋ جانە كارىز جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن جالپى سوماسى 9,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتتىق. جىلدىق 5,5 پايىز سىياقىسىمەن, مەرزىمى 10 جىلعا 4 كەلىسىمشارت جاساپ الدىق, ونى تولىق يگەردىك. 2012-2017 جىلدار ارالىعىندا تارتىلعان سول ينۆەستيتسيانىڭ 4,8 ملرد تەڭگەسىن بانككە كەلىسىمشارت نەگىزىندە قايتارىپ بەردىك. جالپى, 2001 جىلدان بەرى ەنگىزىلگەن مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ ناتيجەسىندە سۋ قۇبىرلارىنىڭ – 896, كارىز جەلىلەرىنىڭ 28,2 شاقىرىمى قايتا قۇرىلدى. اۋىز سۋدى زالالسىزداندىرۋ, وڭدەۋ جانە تاسىمالداۋ بويىنشا جابدىقتاردى جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلدى. قالالىق شايىندى سۋلاردى تازارتۋ كەشەنىندەگى بارلىق قوندىرعىلار زاماناۋي ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا اۋىستىرۋ جولىمەن تولىق جاڭعىرتىلىپ, بيوگاز, ەلەكتر قۋاتىن شىعاراتىن نىسان ىسكە قوسىلدى. ياعني, قازاقستاندا, ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ بيوگاز قوندىرعىسىن سالىپ بىتتىك. بيوگازدان ساعاتىنا 500 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلۋدە. ءسويتىپ ەلەكتر قۋاتىن 50 پايىز ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزدىك. ورىنسىز سۋ شىعىندارىن 38 پايىزدان 16 پايىزعا تۇسىردىك. ەڭ باستىسى شىمكەنت قالاسىنداعى تۇتىنۋشىلاردى كەرەكتى مولشەردە جانە ءۇزىلىسسىز ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتىرمىز.
– جاسىراتىنى جوق, تۇتىنۋشىلار سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن كەي مەكەمەلەردىڭ باستى ماقساتى مەملەكەتتەن سۋبسيديا الۋ عانا بولىپ وتىرعانىن ءجيى ايتادى. بۇل قانشالىقتى راس؟
– تۇتىنۋشىلاردىڭ شاعىمداناتىن ءجونى بار. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر سۋبسيديا العانىمەن, سوعان ساي جۇمىس ىستەمەيدى. اۋىز سۋدى 500-700 تەڭگەدەن ساتىپ وتىرسا, جۇمىس ىستەپ قايتەدى؟ مىسالى, قالادا ءبىزدىڭ ءتاريفىمىز – 88 تەڭگە. اۋىلدا توپتاستىرىلعان سۋ جۇيەلەرى رەتىندە تىزىمگە كىرگەندەردە – 400 -500 تەڭگە, ءتىپتى 3000 تەڭگەگە دەيىن بارادى. ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق حالىق 1 تەكشە مەترگە 40 تەڭگەدەن اقى تولەپ كەلە جاتىر. قىرىق تەڭگەنىڭ ۇستىندەگىگە مەملەكەت سۋبسيديا بەرەدى. سونداي سۋبسيديا بەرەتىن جەرگە ينۆەستور تارتاتىن بولساق, ول قۋانا كەلەر ەدى. بىراق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ جەكە كومپانيالاردى نارىققا كىرگىزۋگە, ولارعا بەرۋگە قۇلقى جوق. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, وسى سۋبسيديا بەرۋدە ادىلەتسىزدىك ورىن الۋدا. ءبىر ەلدى مەكەن سۋبسيديا الادى, ەندى بىرەۋلەرى المايدى. بارلىق ەلدى مەكەنگە دە بەرۋ قاجەت.
– جوعارىدا تاريف تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. شىمكەنتتىك تۇرعىندار قازىردىڭ وزىندە سۋدىڭ قىمبات ەكەنىن ايتۋدا. ەرتەڭگى كۇنى تاريف تاعى وسپەي مە؟
– شىمكەنتتە 1 ليتر سۋ 8 تيىن تۇرادى. دۇكەندە ساتىلاتىن شولمەكتەگى ءبىر ليتر سۋىڭىز – 150 تەڭگە. قوناقتارعا ءسىز قۇبىردىڭ سۋىن ەمەس, دۇكەننەن اكەلىپ الدىنا قوياسىز, 150 تەڭگەگە. بىزدىكى 8 تيىن. قالاي قىمبات دەۋگە بولادى؟! قازىرگى ەسەپ بويىنشا, ءبىر اي اۋىز سۋدى جانە كارىز قىزمەتىن پايدالانعان تۇتىنۋشىلاردىڭ 32 پايىزى 200 تەڭگەگە دەيىن تولەيدى. قىمبات پا, ارزان با؟ ءبىر ايدا سۋ جانە كاناليزاتسياعا 200- 400 تەڭگەگە دەيىن تولەيتىندەر – 39 پايىز. شىمكەنتتە ميلليونعا جۋىق حالىق بولسا, سونىڭ 71 پايىزى وسىنشاما تولەيدى.
تاريف جونىندە پارلامەنتتىك تىڭداۋدا جاقسى ۇسىنىستار ايتىلدى. ءبىز جالپىلاما ءتاريفتى بەكىتەمىز. مىسالى, باقۋاتتى ادامداردىڭ 20-30 سوتىق جەرى, باسسەينى بار. سۋدى قالاۋىنشا پايدالانادى. 80 تەڭگەلىك تاريف وعان دا, كوپ قاباتتى ۇيدە وتىرعان زەينەتكەرگە دە بىردەي. ياعني قالتالىعا تاريف بولەك بولۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, تاريف حالىقتىڭ الەۋمەتتىك از قامتىلعان توبى ءۇشىن قولجەتىمدى بولماعان جاعدايدا سۋبسيديالاۋ نەمەسە اتاۋلى كومەك كورسەتۋ كەرەك. ياعني, ءتاريفتى بىردەي ەتۋ قاجەت تە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار از قامتىلعان وتباسىلارعا اتاۋلى كومەك بەرۋى ءتيىس. قولدانىستا مۇنداي زاڭ دا بار, بىراق كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. مەن تۇرعىن ءۇي كومەگىن ايتىپ وتىرمىن. ول بويىنشا جىلۋ, جارىق, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تولەمى بەلگىلەنگەن پايىزدان اسسا, كومەك بەرىلۋى ءتيىس. مۇنى بىلەتىندەر الۋدا, بىلمەيتىندەر الىپ جاتقان جوق.
اڭگىمەلەسكەن
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»