«يندۋستريالاندىرۋ – ەلىمىزدىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ دىڭگەگى ىسپەتتەس».
بىرنەشە جىل بۇرىن ەلوردادا يندۋستريالاندىرۋ كۇنىنە وراي وتكەن تەلەكوپىردە ەلباسى ن.نازارباەۆ وسىلاي دەگەن بولاتىن. راسىندا, قازاقستاننىڭ كۇش-قۋاتى تولىسقان مەملەكەتكە اينالۋىنا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەكونوميكالىق سەكتوردا قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىستار ىقپالىن تيگىزگەنى ايداي اقيقات. شيرەك عاسىردان ءسال-اق اساتىن ۋاقىتتا ەلىمىزدە بۇرىنعى جوسپارلى ەكونوميكانىڭ ورنىنا نارىقتىڭ تالاپتارىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرە الاتىن زاماناۋي ۇلگىدەگى ەكونوميكا قالىپتاسىپ ۇلگەردى.
1997 جىلى پرەزيدەنت «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن جاريالاپ, وسى قۇجاتتا قازاقستان ءۇشىن يندۋستريالىق ستراتەگيانى ازىرلەۋ قاجەت ەكەندىگى العاش رەت ايتىلعان-دى. يندۋستريالىق ستراتەگيا ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى كوپتەپ تارتۋ ارقىلى تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋگە نەگىزدەلدى. تەحنيكالىق قايتا جابدىقتاۋ مەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ جۇمىستارى جەدەل جولعا قويىلعانىنىڭ ارقاسىندا العاشقى ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ مىندەتى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇزەگە اسىرىلدى.
كەيىنگى جىلداردا الەمدىك ەكونوميكادا ورىن العان وزگەرىستەر, جاھاندىق قۇبىلۋلاردىڭ جيىلەپ كەتۋى جاڭا تالاپتاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشى بولدى. شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ ءداۋىرى بىرتە-بىرتە مارەگە تاياپ كەلە جاتقانى, ەكونوميكا تەك كومىرسۋتەگىنە عانا بايلانىپ قالماۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى. ەلىمىز وداق كەزىندە نەگىزىنەن شيكىزاتتىڭ باي كوزى رەتىندە قاراستىرىلسا, شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ جولعا قويىلعان العاشقى جىلدارى وسى ۇدەرىس ودان ءارى بەلەڭ الا باستاعانى بايقالدى. الەم ەلدەرى اسىرەسە كومىرسۋتەگى مەن مەتالعا دەگەن سۇرانىستى كۇشەيتىپ, ەسەسىنە ماشينا جاساۋ جانە باسقا دا وڭدەۋشى سالانىڭ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس كەمي بەردى. شيكىزات ەكسپورتىنا يەك ارتا بەرۋدىڭ تۇبىندە قيىندىققا سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالۋدى تاپسىردى. وسى ماقساتتا قابىلدانعان 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شيكىزات شىلاۋىنان شىعۋعا, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ سىندى الەمدىك دامۋ كوشىندە بولۋعا ىقپال ەتەتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولدى.
ءبىرىنشى بەسجىلدىق بەلەسى
2010-2014 جىلداردى قامتىعان العاشقى جىلدارى باعدارلامانىڭ بازالىق نەگىزى قالاندى, ونى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جانە قارجى-ەكونوميكالىق نەگىز سالىندى. كولىكتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە تاعى باسقا ونەركاسىپتىك ينفراقۇرىلىمدارعا قاجەتتى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارى قولعا الىنىپ, كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ كوپتەگەن تەتىكتەرى جولعا قويىلدى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ينۆەستور-2020» سىندى باعدارلامالار ءتۇزىلدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا العاش رەت قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان بارلىق شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 70 پايىزى وڭدەۋشى سەكتورعا باعىتتالدى. بارلىعى 770 جاڭا كاسىپورىن اشىلىپ, 75 مىڭ ادام جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتىلدى. ءبىرىنشى رەت يندۋستريا سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ادامداردىڭ ۇلەسى 1 ميلليوننان اسىپ ءتۇستى. تۇڭعىش رەت وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ءوسۋ قارقىنى شيكىزاتقا سۇيەنگەن ءداستۇرلى سالالارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى بولعانىن ەسكەرسەك, باعدارلاما ءوزىنىڭ باستى ميسسياسىن اتقاردى دەۋگە نەگىز بار.
وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. سونىڭ ارقاسىندا ونىمدىلىك 60 پايىزعا ارتىپ, جۇمىسشىلاردىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىل سايىنعى ءونىم كولەمى 20 مىڭ دوللاردان استام كورسەتكىشتى قۇرادى. وڭدەۋشى سالاعا سالىنعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا الدىڭعى 15 جىلداعى كورسەتكىشتەن 3 ەسە اسىپ ءتۇسىپ, 18 ميلليارد دوللارعا جەتتى.
سول جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك شيكىزات نارىعىندا باعانىڭ قۇبىلۋ ۇدەرىسى ءجيى بايقالا باستاعانى بەلگىلى. وڭدەۋشى ونەركاسىپكە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدىڭ, سونىمەن قاتار داعدارىسقا قارسى باسقا دا شارالاردىڭ قولعا الىنۋىنىڭ ارقاسىندا كۇردەلى كەزەڭدە ەل ەكونوميكاسىندا قۇلدىراۋ ورىن العان جوق. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك, جىل سايىن ەكونوميكالىق ءوسىم كولەمى 5-7,5 پايىز ارالىعىندا بولىپ تۇرسا, وعان باعدارلامانىڭ قوسقان ۇلەسى 1,7 پايىزعا دەيىن جەتتى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ارىپتەستەرىنىڭ بارلىعىن ارتتا قالدىرعانىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2010-2015 جىلدار ارالىعىندا ەكسپورتتاعى وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ۇلەسى 23 پايىزدان 30 پايىزعا دەيىن ۇلعايىپتى. بۇل كەزەڭدە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋارلار نومەنكلاتۋراسى 824-كە كوبەيىپ, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا جىبەرەتىن ونىمدەرى تىزىمىندە 47 جاڭا تاۋار پايدا بولدى.
جەتى جىلداعى جەتىستىكتەريندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى 2015 جىلى باستاۋ العان-دى. 2019 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن قۇجاتقا از-كەم توقتالا كەتسەك, ول وڭدەۋشى ونەركاسىپ سەكتورىنداعى نەگىزگى ءتورت باعىتقا نەگىزدەلگەن. بىرىنشىدەن, ەكسپورتقا باسىم باعىت ۇستانۋ ارقىلى تۇسەتىن تابىس كولەمىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ەكىنشىدەن, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن كوبەيتۋ, جۇمسالاتىن شىعىندى ازايتۋ باعىتتارىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە.
جالپى, ەكىنشى بەسجىلدىقتا ەكسپورتقا باعىتتالعان سەكتورلارعا باسىمدىق بەرىلگەنىن بايقاۋعا بولادى. يندۋستريالاندىرۋ بارىسىندا ءجىتى نازار اۋدارىلاتىن 8 باعىت رەتىندە قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, مۇناي-حيميا جانە اگروحيميا, ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى ءوندىرىسى, اۆتوكولىك جاساۋ جانە ەلەكتر تەحنيكالىق ماشينا جاساۋ تاڭداپ الىندى. وسى 8 باعىتتاعى جوبالارعا ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ, ۇزاق مەرزىمدى ليزينگ بەرۋ, قازاقستان دامۋ بانكى ارقىلى نەسيەلەندىرۋ جانە باسقا دا كومەك امالدارى جاسالا باستادى.
2010 جىلدان بەرگى ارالىقتا وڭدەۋشى ونەركاسىپكە 26 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيىلىپتى, ياعني شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ بەستەن ءبىر بولىگى وسى سالاعا جۇمسالدى دەگەن ءسوز. سونىڭ ارقاسىندا ەكسپورت كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايىپ, قازاقستاندىق ءونىمدى ساتىپ الاتىن ەلدەردىڭ سانى 112-گە جەتتى. ەل ۇكىمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا 5,5 تريلليون تەڭگەنىڭ 1 088 جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, ناتيجەسىندە 101 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ىشىندە 52-ءشى ورىنعا يە. تولىعىراق توقتالساق, الەمنىڭ 113 ەلىنە 800-دەن استام وندىرىستىك ءونىم شىعارىلادى. ۋران, مىس, تيتان, فەرروقورىتپا, سارى فوسفور, ۇن, ماقتا مايى, بيداي, زىعىر تۇقىمىن شىعارۋ بويىنشا كوشباسشى ەل ەكەنىمىزدى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. جالپى ەكسپورتتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەكونونوميكانىڭ وڭدەۋشى سالاسىنا تيەسىلى.
قازاقستاننىڭ العاش رەت تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, ۋكراينا ەلدەرىنە ەلەكتروۆوز, تەپلوۆوز شىعارا باستاۋىن يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ەلىمىزدە قۇراستىرىلاتىن اۆتوكولىكتەر دە ءتورت ەلگە ساتىلادى. بۇگىنگى تاڭدا جولاۋشىلار ۆاگونى, رەلس, اسكەري ونەركاسىپ كەشەن ونىمدەرىن شەتەلدەرگە شىعارۋ جولعا قويىلعان.
كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەدە دە ماڭىزدى جەتىستىكتەر از ەمەس. «توعىزىنشى تەرريتوريا» ارقىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ 5 تەمىر جول جەلىسى مەن 6 بىردەي حالىقارالىق ءاۆتودالىزى وتەدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ 7 جىلىندا رەسپۋبليكا بويىنشا باس-اياعى 3 200 شاقىرىم اۆتوجول توسەلگەنى دە تولايىم تابىستاردىڭ ءبىرى. بۇگىندە قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەۋروپا مەن اقش-تى ورتالىق ازيامەن, وڭتۇستىك-شىعىس ازيامەن جالعايتىن 12 اۋە مارشۋرتتارى وتەتىنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ اياسىندا جەتى جىلدا اتقارىلعان جۇمىستارعا كوز جۇگىرتەر بولساق, بۇدان وزگە دە تابىستاردى تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. ۇكىمەت قولعا الىنعان جۇمىستاردى ودان ءارى جالعاستىرۋدا. ەلىمىزدە تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق كليمات قالىپتاسقاندىقتان, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە جىل بۇرىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ تانىستىرىلۋ سالتاناتىندا «يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى – ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا ارنالادى» دەگەن بولاتىن. ولاي بولسا, ەل بولاشاعىنا ارنالاتىن جوبا الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرمەك.
ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»