ءار داۋىردە عۇمىر كەشكەن, ەسىمدەرىن ەل ارداق تۇتقان اقىن-جىراۋلار اراسىندا نۇرپەيىس بايعانيننىڭ وزىنە لايىقتى ورنى بار ەكەنىنە كەشەگى جانە بۇگىنگى ادەبيەتتانۋشى عالىمدار ءبىر كىسىدەي قول قويادى. جىر الىبى – جامبىل بولسا, جىردىڭ ءنارى نۇرپەيىس دەگەن دە بەينەلى ءسوز بار. ونىڭ جىر, قيسسا, داستان, پوەمالارىنىڭ اراسىندا شوقتىعى بيىك تۋىندىسى «نارقىز» دەۋگە بولادى. بۇل داستان حالقىمىزدىڭ بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەتتەر – ەلدىك پەن ەرلىكتى, اۋىزبىرشىلىك پەن ىنتىماقتى, بىرلىك پەن ەل تۇتاستىعىن دارىپتەۋگە ارنالعان. بۇگىندە حالىق اقىنىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە 70 جىلدان اسىپ كەتسە, اتالعان شىعارماسىنىڭ حالىق اراسىنا تارالعانىنا بۇدان دا كوپ ۋاقىت وتكەنى انىق.
ايتايىن دەگەنىمىز, ارادا كوپ جىلدار وتكەن سوڭ حالىق اقىنىنىڭ تەڭدەسى جوق تۋىندىسىنىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى مەن تىنىسى اشىلىپ, «نارقىز» ەل-جۇرتىنا قايتا ورالدى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جولتاي جۇمات «نارقىز» داستانىنىڭ جەلىسى بويىنشا وسى اتتاس تاريحي درامانى جازىپ ءبىتىردى. جاڭا ساحنالىق تۋىندىنىڭ پرەمەراسى وتكەن بەيسەنبى كۇنى ت.احتانوۆ اتىنداعى اقتوبە وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا وتكىزىلدى.
بۇگىنگى قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ بەلدى وكىلىنىڭ قالاۋى ناق وسى داستانعا ءتۇسۋى نەلىكتەن؟ جولتاي جۇماتتىڭ ايتۋىنشا مۇنىڭ سەبەبى – نۇرپەيىس بايعانيننىڭ «نارقىزى» ساحنالىق پىشىنگە ىڭعايلى, لايىقتى ەكەنىندە. داستاننىڭ نەگىزگى جەلىسىنىڭ ديالوگتارى مەن ءوزارا قاتىسۋلارعا قۇرىلعانى دا ونىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساۋعا سۇرانىپ تۇرعانداي كورىندى. ونىڭ وزگە شىعارمالارى جونىندە دە وسىنداي وي تۇيۋگە بولادى. سولاي بولا تۇرا جىراۋدىڭ بىردە ءبىر شىعارماسى ساحنالانىپ كورمەپتى. ءبىز وسىنداي مۇمكىندىكتى قۇر جىبەرگىمىز كەلمەيدى, دەيدى دراماتۋرگ.
قالامگەر ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەنىنە دراماتۋرگيا تىلىمەن ايتقاندا ينستسەنيروۆكا جاسالعان تۋىندىنى تاماشالاۋ ۇستىندە كوز جەتكىزە تۇستىك. جىر سۇلەيى, پوەتيكالىق تۇرعىداعى جىر داستاندار شىعارۋدىڭ حاس شەبەرى نۇرپەيىستىڭ ءتىلى ورامدى, ۇعىنۋعا جاتىق, قانى بۇلكىلدەپ سوعىپ تۇرعان شىرايلى شىعارمالارىنىڭ قارا ءسوز تۇرىندەگى ساحنالىق نۇسقاسى سومدالعان ساتتە ەش ءمىنى قۇرىماپتى. ەڭ باستىسى, حالىق جىرشىسىنىڭ دۇنيەسىنە قىلاۋداي كىرشىك تۇسپەگەن. ساحنا تورىندەگى قارا سوزدە نۇر-اتانىڭ ءىزى دە, پوەزيا تىلىندە كەستەلەنگەن ءسوزى دە ءوز بوياۋىن جوعالتپاعان. وعان وزگە ارتىق-اۋىس قوسپا قوسىلماعان. مۇنىڭ باستى كىلتىن سوڭعى جىلدارى دراماتۋرگيا جانرىنا باتىل بەت بۇرعان, سونىمەن بىرگە كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعاتىنداي تارتىمدى ساحنالىق تۋىندىلاردى ۇسىنا بىلگەن جولتاي جۇماتتىڭ قالامگەرلىك قۋاتى مەن شىعارماشىلىق شەبەرلىگىنەن ىزدەگەنىمىز ءجون سەكىلدى. جالپى العاندا نارقىز بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جيىنتىق وبراز-بەينە دەسە دە بولادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قويىلىم اۆتورى مەن رەجيسسەرى اراسىنداعى شىعارماشىلىق تۇتاستىق پەن ءوزارا ۇندەستىك جەتىسپەسە, مۇنداي كۇردەلى كەيىپكەردىڭ تولىققاندى ساحنالىق تۇلعاسى جوتالانىپ شىعار ما ەدى, شىقپاس پا ەدى. بۇل ورايدا دراماتۋرگيالىق جانر تاعدىرىن ايقىندايتىن ەكى تۇلعانىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى بايىتا العانى جاڭا قويىلىمنىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى. نارقىزدىڭ و باستاعى تۇپكى ەسىمى ايشا ەكەن. الايدا سايىستىڭ قاي تۇرىنەن دە ەسەسىن جىبەرمەيتىن, ءوزى بالۋان, ءوزى نايزاگەر, ەلدىك نامىس سىنعا تۇسكەن كەزدە ولىسپەي بەرىسپەيتىن نار تۇلعالى باتىل قىزدى ەل-جۇرتىنىڭ ءبارى نارقىز دەپ اتاپ كەتكەن. ول سونىمەن بىرگە سوزدەن دە ۇتىلمايتىن. ەرىك-جىگەرى مول. ءبىر باسىنا جەتەتىن ايلاكەرلىگى دە بار وجەت قىز. ونىڭ مۇنداي ءمارت ءبىتىم-بولمىسى مەن حاراكتەرى, ءارى ۇتىمدى جاۋاپتارى مامبەت حانمەن اراداعى ديالوگ كەزىندە ودان ءارى اشىلا تۇسەدى.
سپەكتاكلدىڭ ءون بويىندا نارقىزدىڭ بەينەسىن ساحناعا شىعارعان اكتريسا اسەم قۇسايىنوۆانىڭ سومداعان رولىنە شىن بەرىلگەنى, قايتكەندە دە ونى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعاتىنداي دەڭگەيگە كوتەرە بىلگەنى وڭ باعاعا ابدەن لايىقتى. ونىڭ وسى ۇمتىلىسى پەسا سوڭىنا دەيىن سولعىن تارتپاي, شيرىعىپ جۇرە بەرەدى. بىرقاتار ساحنالىق قويىلىمداردا ونىڭ تابيعاتىنا ساي جاندى قيمىل-قوزعالىس, پلاستيكالىق پولوتنو مەن كەڭ تىنىستى ديناميكا بولماسا سول سپەكتاكلدىڭ سولعىن تارتۋى ابدەن مۇمكىن. مىنە, «نارقىز» پەساسىندا وسىنداي درامالىق تارتىستارعا كەڭ كورىنىستەر ارنالعان.
نۇرپەيىس بايعانيننىڭ «نارقىز» داستانىندا دا ەجەلگى حالىق اۋىز ادەبيەتىنە ءتان ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىك ماسەلەسى قوسا ءورىلىپ وتىرادى. جولتاي جۇماتتىڭ ساحنالىق نۇسقاسى مەن ەلتاي كەمالدىڭ قويعان سپەكتاكلىندە ەكى جاستىڭ اراسىنداعى مۇنداي ءمولدىر دە تەرەڭ سەزىم ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاقىنداستىرۋعا, تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرۋگە ىقپال ەتە العانى ايشىقتى تۇردە كورىنگەن. وسى ورايدا كىشى ءجۇزدىڭ ارۋ باتىرى نارقىز بەن (اكتريسا اسەم قۇسايىنوۆا) ورتا ءجۇزدىڭ جاس نويانى نيازدىڭ (اكتەر جاسۇلان سيمونوۆ) اراسىنداعى ۇتىمدى ساحنالىق دەتالدار مەن كورىنىستەر كورەرمەندى سەلقوس قالدىرا المايدى.
قانداي داۋىردە دە, قانداي قوعامدا دا وزبىرلىق پەن قيانات, ادىلەتسىزدىك پەن ەكىجۇزدىلىك كورىنىستەرى بولماي تۇرمايدى. جازۋشى-دراماتۋرگ جولتاي جۇمات ەكىنشى تىنىسىن اشىپ بەرگەن نۇرپەيىس بايعانيننىڭ «نارقىز» تاريحي-دراماسىندا ادىلەت سالتانات قۇرعان كەزدە مۇنداي قاسيەتسىزدىككە ەشقانداي جول قالمايتىنى دا ۇتقىر رەجيسسەرلىك وي-پايىمدار ارقىلى بەينەلەنگەن. مامبەت حانمەن (اكتەر كەڭەس كەمالباەۆ) ونىڭ قىزمەتشىسى بوكتەرگى (اكتەر نۇربولات وتەعۇلوۆ) رولدەرى وسى وپتيميستىك شەشىمدى شەگەلەۋگە قىزمەت جاساعان. سونداي-اق ساحنالىق قويىلىمدا حالقىمىزدىڭ بويىندا و باستان قالىپتاسقان دارحان, كەڭ پەيىل ءبىتىم-بولمىسى مەن الدىنا كەلسە اتاسىنىڭ قۇنىن كەشەتىن ءمارت قاسيەتى دە جارقىراي كورىنگەن. ايتالىق نارقىزدىڭ اكەسى سەيىت (اكتەر اسەت ورازالين) ءوز حالقىنا تىزەسى باتىپ, مۇيىزدەي بەرۋدەن ەش تانباعان اقىلى تايىز مامبەت حانمەن ونىڭ قولشوقپارى بوكتەرگىگە قاراتا: «زىمياندىقتى بىلمەگەندىكتەن ءىس قىلادى. باس ەرىكتەرىن بەرەيىك», دەۋى وسىعان دالەل. ءوزىنىڭ اعات, ارتىق كەتكەنىن تۇسىنە ءبىلۋ دە كوشەلىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل رەتتە مامبەت حاننىڭ ءوز كىناسى مەن كۇناسىن موينىنا الۋى, قايتتىم قارا حالىقتىڭ ورتاسىنا دەۋى تاعى ءبىر ويلى ءتۇيىندى تۋىنداتپاي ما؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا قويىلىمنىڭ ءون بويىندا ادىلەت پەن شىندىقتىڭ الدىندا حان دا, قارا دا بىردەي دەگەن بيىك ادامگەرشىلىك قاعيدا العا شىعادى. نە نارسەنىڭ دە بەلگىلى ءبىر شەگى بولادى. سول شەكتەن شىعىپ كەتكەن كەزدە وزبىرلىق پەن قيانات بەلەڭ الادى دەگەن وي ۇستەم تۇسەدى.
تەاتر سىنشىسى ساۋلە ابىلداحانقىزىنىڭ وي-پىكىرىنشە, «نارقىز» رەسپۋبليكاداعى قازاق تەاترلارى ءۇشىن تىڭ, كوكەيكەستى تاقىرىپتاردى كوتەرە بىلگەن, كورەرمەنگە ايتارى مول ايرىقشا قويىلىم. مۇندا ءماتىن, رەجيسسۋرا جانە قيمىل-قوزعالىستار مەن پەسا تابيعاتىنا ءتان مۋزىكانىڭ تارازى باستارى تەڭ ۇستالعان. ارتىق-اۋىس ەشتەڭە جوق. تاريحي تۋىندىعا جەلى بولىپ تارتىلعان ماسەلە بۇگىنگى كۇن ىشىندە وتە وزەكتى. ال نارقىزعا كەلسەك, ول تەك ءوزىنىڭ نامىسىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇتاستاي ءوز حالقىنىڭ ارى مەن ابىرويىن بيىككە كوتەرە بىلگەن جانە تىنىشتىعىن كوكسەگەن رۋحى وتە جوعارى جان. ەسىمى تۇمار حانىممەن, اقجۇنىسپەن, دومالاق انامەن, زەرە اجەمەن, ۇلجانمەن قاتار تۇرا الاتىن حالىقتىق كەيىپكەر. ناعىز دالا دەموكراتياسىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان قازاق قىزدارىنىڭ جيىنتىق وبرازىنىڭ ءبىرى.
«نارقىز» تاريحي-دراماسى دراماتۋرگيا سەكىلدى كۇردەلى جانردىڭ جالىنان ۇستاعان قارىمدى قالامگەر جولتاي ءالماش ۇلىنىڭ نۇرپەيىستەي جىر ءنارىنىڭ ەڭبەگىن ەرتەڭگى كۇنگە جالعاي بىلۋىمەن ەرەكشە دەپ بىلەمىز. وسىندايدا «قازاقتىڭ كۇپى كيگەن قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن», دەپ جىرلاعان مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءورشىل ولەڭ جولدارى ەسكە تۇسەدى.
ەندەشە مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا ساحنا تورىندە كورىنىس تاپقان ورەسى بيىك كەلىستى قويىلىمنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولسىن دەمەكپىز. ەكىنشى تىنىسى اشىلعان حالقىمىزدىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى نۇرپەيىس بايعانيننىڭ ادەبي تۋىندىسى بۇگىنگى ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, ەل مەن جەردى قورعاي ءبىلۋ سەزىمىنە تاربيەلەۋگە جانە تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭىرەك تۇيسىنۋگە ىقپال جاساي الادى دەگەن ويدامىز.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە