ۇلتتىق حيميا عىلىمىندا توتىعىپ-توتىقسىزداناتىن يونالماستىرعىش ءشايىرلەر جانە مەمبراندىق ەلەكترودياليز تەحنولوگياسى دەپ اتالاتىن جاڭا سالانىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ الەۋەتىن الەم مويىنداعان بيىك دەڭگەيگە جەتكىزۋشى حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پلاتينا-تارلان سىيلىعىنىڭ يەسى, فرانتسيانىڭ «عىلىم مارشالى» اتاعىنا يە بولعان اكادەميك ەدىل ەرعوجين 25 جاسىندا حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانعان ەكەن. ءسويتىپ, ول كەن قالدىقتارىنان سيرەك مەتالداردى ءبولىپ الاتىن ءشايىر ويلاپ تاۋىپ, قازاقتىڭ تالانتتى حالىق ەكەنىن كسرو عىلىمي الەمىنە مويىنداتىپتى. وسى جايتتەردى ەستىگەن سوڭ ونىمەن تانىسۋعا ىنتام اۋا ءتۇستى.
ونىڭ ءبىر سەبەبى, الماتىعا كەلىپ, سالەم بەرە بارعانىمدا اتاقتى حيميك-عالىم باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ: «شاكىرتىم ەدىل ەرعوجين ەرلەپ تۇر. بۇكىل قازاق عالىمدارى اراسىنان ءماسكەۋدەن شىعاتىن وداقتىق «ۋسپەحي حيمي» جۋرنالىندا ماقالاسى جاريالاندى. ول جۋرنالعا نەگىزىنەن وداقتىق دەڭگەيدەگى اكادەميكتەردىڭ ماقالالارى عانا شىعاتىن. ال ەدىل اسپيرانت كەزىندە-اق ماقالاسىن سوندا جاريالاپ, ەرلىك جاسادى» دەگەن ەدى. سويتكەن ەدىل ەرعوجين بار بولعانى 33 جاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, سول كەزدىڭ ەڭ جاس عالىمى بولدى. قازاقستان تۇگىل, ونداي جەتىستىك وداق كولەمىندە دە سيرەك كەزدەسەتىن. مۇنداي تالانتقا ىنتىزار بولماعاندا قايتەرسىڭ؟!
ەدىل ەرعوجين جايلى مەرزىمدىك باسىلىمداردا شىققان ماقالالاردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن بولدىم. بىردە سول كەزدەگى ەڭ ۇلكەن دارەجە سانالاتىن كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنەن قازاق عالىمى ەدىل ەرعوجيننىڭ كۇمىس مەدالدى جەڭىپ العانىن وقىپ, توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى. ماعان ول ماسكەۋدە ۇلتتىڭ تۋىن جەلبىرەتىپ جۇرگەن ناعىز ەردەي اسەر ەتتى. كوپ ۇزاماي سول كۇمىس مەدالدى اپەرگەن جاڭالىعى ونى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندىردى. تاعى دا قۋانىش, تاعى دا تاڭعالىس!
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, ەدىل ەرعوجا ۇلى ءدال وسى عىلىمي ىزدەنىستەرىنەن ناتيجەلەر الۋ جولىنداعى شاپشاڭ دامۋى سەكىلدى قىزمەت بابىندا دا تەز ءوستى. حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىندە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى, ءبىلىم ورداسىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى قىزمەتتەرى بار بولعانى 42 جاسىندا جەتكەن مارتەبەلى ورىندار. ال 45 جاسىندا س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ونىڭ رەكتورلىققا تاعايىندالۋى 1986 جىلى بولعان ءبىر يگى قادام ەدى. اتتەڭ, ول كەزدە 1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا نە بولاتىنىن ەشقايسىمىز دا: ول دا, ءبىز دە بولجاپ بىلە الماعان شىعارمىز.
اتاقتى اكادەميكتەردىڭ ءبارى دە ومىرگە, عىلىمي الەمگە باسپالداقتاپ شىعاتىنى بارشاعا بەلگىلى عوي. ال ەدىل ەرعوجيننىڭ عىلىمعۇمىرعا اياق باسۋى بار بولعانى «وسكەندە اسەم كوك ءۇيدى ءوزىم سالىپ الامىن» دەگەن بالا قيالدان باستالسا كەرەك. بالا قيال قايسار ۇلدىڭ سەرتىنە اينالىپ كەتكەندەي. بۇل جايلى ەدىل اعامىزدىڭ ءوزى بىلاي دەپ اڭگىمەلەيدى:
– مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر جىلدارىندا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشىپپىن. ەس بىلە كورىپ, قىزىققانىم اۋىلدىڭ ورتاسىنداعى اسەم «كوك ءۇي» بولاتىن. ونىڭ ماڭدايشاسىندا «ستاليننەن دوسقوجانوۆا نۇريپاعا» دەگەن جازۋ تۇراتىن. دوسقوجانوۆا نۇريپا مەنىڭ جاقىن جەڭگەم ەدى. قىزىلشاشىلار زۆەنوسىن باسقارىپ, وتىزىنشى جىلداردا ءار گەكتاردان 900 تسەنتنەردەن استام ءتاتتى ءتۇبىر جيناعان ول زۆەنوسىنداعى بال جەڭەشەمدى ەرتىپ, ماسكەۋدەگى كوسەم يوسيف ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا بارادى عوي. يماندى بولعىر ەكى جەڭەشەمنىڭ ءستاليندى ورتاعا الىپ تۇسكەن سۋرەتى سول كوك ءۇيدىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇرۋشى ەدى. ال مەنى قىزىقتىرعان كوك ءۇيدى تەمىردەي قاتتى ءامىرشى نۇريپا جەڭەشەم اۋىلعا ورالعانشا سىبىردەن جەتكىزىپ, سىي رەتىندە تۇرعىزىپ بەرگەن ەكەن. سول كەزدىڭ ادامدارى بۇل ءۇيدى سالۋدىڭ ءوزىن ەرتەگىدەي قىلىپ ايتاتىن. ءار اعاشى ءنومىرلەنىپ كەلگەن ءۇي باس-اياعى ءبىر اپتاعا تولمايتىن ۋاقىت ىشىندە تۇرعىزىلىپ بىتكەن ەكەن. مىنە, سول ءۇي مەنىڭ بيىكتەرگە تالپىنىسىمنىڭ باستاۋىندا تۇردى. كوك ءۇيدىڭ وڭايلىقپەن سالىنبايتىنىن بىلگەندىكتەن, ءوزىمدى ەڭبەكتەنۋدەن اياعان جوقپىن. مەكتەپتە جوسپارلى پاندەردى جاقسى وقۋىم بىلاي تۇرسىن «الپامىس», «قوبىلاندى باتىر», «قامبار باتىر» جىرلارىن جاتتاپ ءوستىم. عىلىمدى قۋىما دا زەرەكتىگىم جەتەكشىدەي اسەر ەتتى. نە كەرەك, «كوك ءۇيدى» ءوزىم سالىپ الۋ ءۇشىن ۇمتىلا-ۇمتىلا ءجۇرىپ, اقىرى قازىرگى دارەجەمە دە جەتكەن ەكەنمىن, – دەپ ەدىل اعاي ءارى ويلى, ءارى شاتتىقتى سەزىمدە ءبىراز ك ۇلىپ الدى.
بەرتىن كەلە مەكتەپكە بارعان, مەكتەپتە جاقسى وقىعان بالاڭ ەدىل تەكەلىدەگى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ماڭىندا ءۇيىلىپ جاتقان كەن قالدىقتارىن كورىپ, ونداعى ينجەنەرلەردەن «بۇل قالدىقتاردىڭ ءىشىندە دە ادامعا اسا قاجەتتى زاتتار جەتەرلىك, بىراق ونى الۋعا قازىرگى حيميا عىلىمىنىڭ كۇشى ءالسىز بولىپ تۇر» دەگەندى ەستيدى دە, ەندى سول قالدىقتاردان كەن الاتىن حيميالىق جولدى ويلاپ تاباتىن عالىم بولۋعا تالپىنادى عوي. ءتىپتى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە العاشقى جىلى تۇسە الماي قالىپ, سول كەزدە «وسى بالمەن رەسەيدىڭ اسكەري ينستيتۋتتارىنا تۇسۋگە بولادى» دەگەن كەڭەس ايتۋشىلاردىڭ دا ءسوزىن تىڭداماي, عالىم حيميك بولۋعا ءبىرجولا بەكىنەدى. قايسارلىق, تاباندىلىق دەپ وسىنى ايت!
– مەنىڭ باقىتىما وراي «حيمفاك» دەكانى باتىربەك ءبىرىمجانوۆ ۇلكەن عالىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇلتجاندى, تالانتتى جاستارعا اكەدەي قامقور بولا بىلەتىن جىلى جۇرەكتى جان بولىپ شىقتى. ول مەنى بىردەن ءوز قامقورلىعىنا الدى. ورىسشا ءجوندى بىلمەيتىن ەدىم. ال سنەگيرەۆا نينا دەيتىن زەرتحانالىق جۇمىستاردان سىناق الاتىن ۇستازىم ءتىپتى تالاپشىل بولىپ شىقتى. بىلگەنىمدى قازاقشا ايتىپ بەرەيىن دەسەم, كونبەيدى. نە كەرەك, ءوزى الاتىن سىناققا بىرنەشە قايتا كىرگىزدى. دەكاننىڭ الدىنا دا جەتەلەپ اپاردى. سول جەردە «بۇل ورىس تىلىنەن مازمۇندامانى قالاي جازىپ ءجۇر» دەپ مەنىڭ وقۋعا تۇسكەندەگى باعاما كۇدىك كەلتىرگەندەي دە بولدى. مەن ورىس تىلىنەن مازمۇنداما ءماتىنىن ءۇتىر نۇكتەسىنە دەيىن مەكتەپتەگى ۇستازىم جازىپ بەرىپ, سونى جاتتاپ العانىمدى بۇكپەسىز ايتتىم. سەنبەي, قايتا ايتقىزدى. مۇنىمنىڭ وتىرىك ەمەس ەكەنىن بىلگەن دەكان باتىربەك احمەت ۇلى ءتۇيىننىڭ شەشىلۋىنە جول اشقانداي ءبىر ءىس ىستەدى. جاتاقحانادا قازاق جىگىتتەرىمەن جاتاتىن مەنى ورىس بالالارى تۇراتىن بولمەگە اۋىستىرىپ, ولارعا ماعان ءتىل ۇيرەتۋدى تاپسىردى. ءارى سوزدىكتى جاتتاپ, ءارى ورىس ءتىلى گرامماتيكاسىن ەجىكتەپ, ءارى بولمەدەگى ورىس بالالارىنان سويلەگەندەگى قاتەمدى دۇرىستاپ جىبەرۋلەرىن ءوتىنىپ ءجۇرىپ, نە كەرەك العاشقى سەمەستردىڭ وزىندە-اق بۇل ءتىلدى ءبىراز ۇيرەنىپ, كوپ ۇزاماي-اق ورىس تىلىندە بايانداما جاسايتىنداي جاعدايعا جەتتىم عوي. العاشقى ۇستازىم نينا ەفيموۆنا قاتال, تالاپشىل, ال ومىرلىك ارداقتىما اينالىپ كەتكەن باتىربەك ءبىرىمجانوۆ اكەدەي قامقور بولدى. جانە سولاردىڭ وسىنداي ىستەرىنە وراي ەڭبەكتەنۋدەن ءوزىمدى اياماۋىم اقىرى مەنىڭ عىلىم بيىگىنە قانات قاعۋىما قوزعاۋشى كۇشتەي اسەر ەتتى.
عىلىمعۇمىرىنىڭ باستاۋىنداعى «قىزىقتاردى» وسىلايشا بۇكپەسىز اڭگىمەلەگەن اكادەميك ەدىل ەرعوجين سول كەزدەگى وداقتىق حيميا عىلىمى الەمىندەگى ەڭ بەدەلدى باسىلىم «ۋسپەحي حيمي» جۋرنالىنا دا ءبىرىنشى شىققان قازاق عالىمى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. دەسەك تە, الپارىستىڭ كۇشتىسى, جەڭىستىڭ ۇلكەنى ءالى الدا بولاتىن. ول كەزدە وداقتىق حيميا عىلىمى الەمىنە وتكىزەتىن ءبىر وتە كىنامشىل «سۇزگى» بولعان. ول عىلىمداعى «تازالىقتىڭ ساقشىسىنداي» اكادەميك ۆالەنتين الەكسەەۆيچ كارگين ەدى. بۇل تۇلعانى «الداپ ءوتىپ» عالىم بولۋىڭ مۇمكىن ەمەس. ال ونىڭ الدىنان ءوتىپ «باتاسىن الماساڭ» ءارى قاراي اياق باسا المايسىڭ.
– ارداقتى ۇستازىم ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ بۇكىلوداقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساۋعا ءتيىسسىڭ, دەگەن سوڭ مۇقيات دايىندالعانمىن. سونىڭ ءوزىن الگى جەتەكشىم ەكەۋمىز تاعى دا ءبىراز ەكشەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن «ەندى وسىنى كارگينگە كورسەتىپ, ونىڭ باعاسىن ال» دەپ تاپسىرما بەردى. اتاقتى عالىمدى ءبىرىنشى كورۋىم عوي. سالقىن, سۇستى, تاس مۇسىندەي اسەر ەتتى. قايدان, نە ءۇشىن كەلگەنىمدى ايتسام دا, ول ءتىل قاتار ەمەس. سونان سوڭ ءوزىمنىڭ «ۋسپەحي حيمي» جۋرنالىنا ماقالام شىققانىن ايتتىم. وعان دا ءجىبيتىن ءتۇرى جوق. سونان سوڭ قايسارلىعىما باسىپ, باياندامامداعى قامتىلعان ماسەلەلەردى تۇگەل بايانداپ شىقتىم دا, «بۇل بۇگىنگى حيميا عىلىمىنداعى جاڭالىق» دەگەندى توبەسىنەن جاي تۇسىرگەندەي نىعارلاي ايتتىم. مانادان بەرى كوڭىلى دالادا سەكىلدى كورىنگەن ول «راسىندا دا مىناۋىڭ جاڭالىق سەكىلدى» دەپ بەتىمە ەندى عانا تۋرا قارادى. سويتسەم, مەنىڭ بۇكىل باياندامام تۋرالى ايتقانىمدى مۇقيات تىڭداپ وتىرعان ەكەن. باياندامانى تاستاپ كەتۋىمدى سۇرادى. «باعاسىن كەيىن ەستىرسىڭ, جازباشا تۇردە» دەدى. بولعان جايدى ساعيد راۋفوۆيچكە باياندادىم دا, الماتىعا ىلە قايتا ورالدىم. ۇيگە كەلگەنىم سول ەدى, تەلەفون شىر ەتە قالدى. ار جاعىنان ساعيد راۋفوۆيچتىڭ قۋانىشتى داۋىسىن ەستىدىم. «ءسۇيىنشى بايانداماڭدى كارگين جوعارى باعالاپتى» دەپ تۇر.
بۇل بولاشاقتاعى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالاتىن ۇلكەن عالىم ەدىل ەرعوجيننىڭ عىلىمعۇمىرى باستاۋىنداعى كەزەكتى جانە شەشۋشى جەڭىسى ەدى. ەگەر ول ءدال وسى قاتال سىنشى الدىندا ءبىر رەت سۇرىنسە, تارس جابىلعان ەسىكتى قايتا اشۋ مۇمكىن بولماس تا ەدى-اۋ.
بۇل كۇندەرى تورتكۇل دۇنيە ءتۇگەل مويىنداعان كورنەكتى عالىم ەدىل ەرعوجيندەي سوم تۇلعانىڭ سوعىلىپ شىعۋى ءۇشىن ويلاپ وتىرساق وسىنداي ءوز ىسىنە سەنىمدىلىك پەن ونىڭ دۇرىستىعىن قايسارلىقپەن دالەلدەۋ سەكىلدى قاسيەت تە كەرەك بولعان-اۋ دەپ ويلايسىڭ. دەمەك, «تابانىنىڭ ءبۇرى جوقتارعا» عىلىم الەمىنە كىرەر ەسىك ەشقاشان اشىلمايتىن سەكىلدى.
سارابدال ماسكەۋ عىلىمي ورتالىعى ەندى قازاقتىڭ جاس تالانتىنا دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋعا دا جول اشتى. بىردە ول براتيسلاۆادا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساۋعا جولدامانى وداق بويىنشا جەڭىپ الدى. نەمىس تىلىندە دايىندالعان بايانداماسىن وقۋعا براتيسلاۆاعا كەلگەندە ونداعىلار بۇل بولمايدى دەگەندى كەسىپ ايتىپتى. ول كەزدە چەحوسلوۆاكيانىڭ كسرو جوعارى بيلىگىنىڭ ساياساتىنا نارازىلىق كورسەتىپ جۇرگەن شاعى كورىنەدى. مەملەكەتارالىق ساياساتتىڭ سالقىنى ەندى قازاقتىڭ جاس تالانتىنىڭ قوس وكپەسىنەن تيگەندەي ءبىر قۇقاي ەدى. بۇل جونىندە وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كەدەرگىلەردىڭ بارىنەن ءوتىپ, اقىرى تۇپكىلىكتى جەڭىمپاز بولىپ شىققان اكادەميك بىلاي دەپ ەسكە الادى:
قۇر ۋايىمداعاننان نە شىعادى, باياندامانى قايتسەم دە جاسايمىن دەگەن ۇستانىمىمدى ۇستازىم ساعيد راۋفوۆيچكە جەتكىزدىم. ول: «اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيسىڭ عوي, قالاي جاسايسىڭ» دەپ قىنجىلدى. «قىنجىلاتىن ەشتەڭەسى جوق, سىزدەر اۋدارىپ بەرىڭىزدەر سونى كيريليتسامەن جازىپ الىپ, ءتۇنى بويى ءتىل جاتتىقتىرىپ, جاتتاپ الامىن. سونان سوڭ سول جاتتاعانىمدى اۋىزشا ايتىپ شىعامىن» دەدىم. سونان سوڭ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاي الفرەدوۆيچ پلاتە ساعيد راۋفوۆيچپەن بىرلەسىپ باياندامانى اعىلشىن تىلىنە اۋداردى دا, ونى نيكولاي الفرەدوۆيچ داۋىستاپ وقىدى. ونىڭ وقىعانىن مەن كيريليتساعا ءتۇسىرىپ, سول قالپىندا جازىپ وتىردىم. نە كەرەك ءتۇنى بويى كوز ىلمەي, الگى جازعاندارىمدى جاتتاپ شىعىپ, بايانداما جاساۋعا دايىن ەكەنىمدى ايتتىم. اقىرى باياندامانى اعىلشىن تىلىندە ايتىپ شىقتىم. العاشقى سۇراقتار نەمىس تىلىندە قويىلدى. وعان ءوزىم جاقسى بىلەتىن نەمىس تىلىندە مۇدىرمەي جاۋاپ بەردىم. كەلەسى سۇراقتار اعىلشىنشا بولىپ ەدى, اۋدارماشىلىققا نيكولاي پلاتە شىعىپ, نە كەرەك جينالعانداردىڭ زور قوشەمەتىنە يە بولدىق. كونفەرەنتسياعا توراعالىق جاساپ وتىرعان امەريكالىق پروفەسسور پول دجون فلوري ماقالامدى اقش ەلىندە شىعاتىن عىلىمي جۋرنالعا باسۋعا رۇقسات بەرۋىمدى سۇرادى. ول نوبەل سىيلىعىن العان, الەمگە تانىمال ۇلكەن عالىم ەدى. ونى وسىنشالىقتى ريزا ەتكەنىم ءۇشىن ءوزىم عانا ەمەس, بۇكىل وتانداستارىم بولىپ قۋاندىق. اقىرى باياندامام اقش جۋرنالىندا شىقتى. مىنەكي, عىلىمدا دا وسىنداي كەدەرگىلەر كەزدەسەدى. ەگەر ولاردان وتە الماي سۇرىنسەڭ, جولىڭ بولمايدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى «جاستارىمىز ءۇش ءتىلدى مەڭگەرسىن», دەگەن ادەمى ومىرشەڭ ۇسىنىس جاساعانى وزىمىزگە بەلگىلى دەسەم, وعان كەيبىرەۋلەردىڭ قارسى بولۋىنا قايران قالامىن. وۋ, بۇل بىلىمسىزدىك قوي دەمەسكە لاجىڭ جوق. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, براتيسلاۆادا الگىندەي كەدەرگىگە تاپ بولىپ, ونى قايسارلىعىمەن جەڭىپ شىققان ەدىل ەرعوجين الماتىعا ورالا سالىسىمەن اعىلشىن ءتىلىن مەكتەپ پارتاسىنا جاڭا وتىرعان بالاداي ەجىكتەپ وقۋعا كوشتى. ءسويتىپ, بۇل تىلدە ەشكىمنەن قىمسىنباي بايانداما جاساي الاتىن دارەجەگە جەتكەن.
مەن ۇزاق اڭگىمە بارىسىندا اكادەميكتەن:
– الەمگە تانىمال, ەلەكترومەمبراندىق دياليز تەحنولوگياسى سالاسىندا اشقان تەڭدەسسىز جاڭالىعى ءۇشىن اۋەلى كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ كۇمىس مەدالىنە, سونان سوڭ قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعان, 13 عىلىم دوكتورىن, 80 عىلىم كانديداتىن دايىنداپ شىعارىپ, 20 مونوگرافيا جاريالاعان, 300-دەن استام اۆتورلىق پاتەنت العان, 40-تان استام حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدەردە بايانداما جاساعان, «پاراسات» وردەنىن العان, سونداي-اق ەلىمىزدەگى «پلاتينا-تارلان» سىيلىعىنىڭ يەسى بولعان عالىم ەدىل ەرعوجين فەنومەنى نەدە؟ – دەپ سۇرادىم. سوندا ول ەش كىدىرمەستەن بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
– مەن عالىم بولىپ جاراتىلعان ادام ەمەسپىن. دانىشپان لەۆ تولستوي بىلاي دەگەن ەكەن: «ادامعا ءبىر پايىز تالانت, توقسان توعىز پايىز ەڭبەك قاجەت». دۇرىس ايتىلعان ءسوز. ءيا, مەن بۇرىن-سوڭدى وقىپ بىلمەگەن بوگدە تىلدە بايانداما ءماتىنىن دە ءبىر تۇندە جاتتاپ الاتىن العىر دا, زەرەك بولدىم. بىراق ونىڭ ءوزى دە ەڭبەكتەن قاشار بولسام مەنى الەمگە تانىمال عالىم ەتىپ شىعارا الماس ەدى. دەمەك, مەنىڭ بۇكىل عىلىمعۇمىرىمدا جان سەرىگىم بولعان ەڭبەكقورلىق بارلىق جەڭىستەرىمنىڭ اتاسى. زەرتحاناداعى زەرتتەۋلەرىمدى باستاعان كەزدە عىلىمعا بەرىلىپ, ەڭبەكتەنگەنىم سونشالىق, ءتىپتى جۇمىس ورنىندا ۇيىقتاپ قالعان كەزدەرىم دە بولدى. وقۋدان دا, زەرتحاناداعى عىلىمي ىزدەنىس دەپ اتالاتىن «قارا جۇمىستان دا» قورىقپادىم, قاشپادىم, جان تىنىشتىعىن ىزدەمەدىم. سول ازاپتاردىڭ بارىندە جەڭدىم. سول ازاپتار عانا ماعان جەڭىس ءدامىن تاتقىزدى.
عالىمنىڭ وسىنداي ناقتى دەرەكتەرمەن بەكىتىلگەن اڭگىمەلەرىن تىڭداي وتىرىپ, «عالىمدى عالىم ەتەتىن دە ەڭبەك ەكەن عوي» دەمەسكە امال جوق. بۇل – «عىلىمدى ومىرىمە سەرىك ەتەمىن» دەگەن جاستار ءۇشىن قازىردەن باستاپ ساناسىنا سىڭىرەتىن باستى تالاپ. تالانتىنا ەڭبەكقورلىعىن سەرىك ەتكەن اكادەميك ەدىل ەرعوجين قازاقستانداعى ۇلتتىق حيميا عىلىمىندا توتىعىپ-توتىقسىزداناتىن يونالماستىرعىش شايىرلەر جانە ەلەكترومەمبراندىق دياليز تەحنولوگياسى دەپ اتالاتىن سالالاردىڭ نەگىزىن قالادى. الىپ بايتەرەكتەي سان بۇتاقتى حيميا عىلىمىنىڭ وسىناۋ سالاسىندا قازاقستاندىق عىلىمي الەۋەت الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىمەن يىق تەڭەستىرە الاتىندىعى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا مويىندالعان اقيقات. بۇل اقيقاتتى الپاۋىت اقش عالىمدارى تۇگىل, مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى دە ەلىمىزدە كسرو مۇراسىنداي بولىپ قالعان بالليستيكالىق زىمىراندار مەن يادرولىق وق تۇمسىقتاردى جويۋ كەزىندە حالىقارالىق كونكۋرستا جەڭىپ العان ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ تىندىرعان جۇمىس ناتيجەسى ارقىلى مويىندادى. مويىنداعانى سول, اكادەميك ەدىل ەرعوجين باستاعان عالىمدار توبىنىڭ تاماشا ناتيجەلى جۇمىسى ءۇشىن ينستيتۋتقا قوزعالمالى ەكولوگيالىق زەرتتەۋ زەرتحاناسىن سىيعا تارتتى.
بۇل كۇندەرى اكادەميك ەدىل ەرعوجين باسشىلىق جاسايتىن ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى تورتكۇل دۇنيەنىڭ عىلىم الەمىنە تۇگەل تانىمال. ال ونى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇتاستاي دەرلىك باسقارىپ كەلە جاتقان ەدىل ەرعوجين ءوزىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن بىلايشا تۇسىندىرەدى:
– مەنىڭ ومىرىمدە ەكى تاماشا اياۋلى ۇستازدارىم بولدى. ولار باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ پەن ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ بولاتىن. سولاردىڭ ۇدايى ساناما ءسىڭىرگەنى «ۇستاز شاكىرتىمەن كورىكتى» دەگەن قاعيدا ەدى. عىلىمعۇمىرىمدا وسى قاعيدامەن ءجۇردىم. قازىر ءوزىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بۇكىل ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ, شاكىرتتەرىمنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋمەن كەلەمىن. ولاردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىندەگى ناتيجەلەرىن, قورىتىندىلاعان ماقالالارىنىڭ حالىقارالىق باسىلىمداردا جاريالانۋىن جولعا قويدىق. ول ول ما, بۇرىن حالىقارالىق سيمپوزيۋم, كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاساۋعا باراتىن ساناۋلى عالىم بولساق, قازىر مۇنداي مارتەبەگە ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ كوپتەگەن عالىمدارى قول جەتكىزگەن. مۇنىڭ ءوزى عىلىم الەمى قازاق حيميكتەرىنىڭ الەۋەتى مەن بولاشاعىن تولىق مويىندادى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟!
«بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەن دانالىقتىڭ بولمىستاعى قارەكەتكە اينالۋى وسى بولسا كەرەك. وسىلايشا تۇتاستاي ۇجىمدى الەمگە مويىنداتا العان اكادەميك ءوزىنىڭ ءبىر كەرەمەت قۋانىشىن جاسىرا المايدى:
– مەن وسى ينستيتۋتتا لابورانت بولىپ العاشقى عىلىمي ىزدەنىستەرىمدى جۇرگىزىپ جاتقان كەزدەرى مۇندا قازاق اكادەميالىق عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ كەلە قالدى. اتى-ءجونىمدى, قايدا وقيتىنىمدى جانە نەمەن اينالىسىپ جاتقانىمدى سۇراستىرىپ ءبىلىپ العان قانەكەڭ ءسوز سوڭىندا بىلاي دەپ ەدى: «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي ەكەنسىڭ, قازاقتىڭ نامىسىن قورعاۋعا تىرىس. ەۆرەيلەردى «جەڭە الساڭ», ورىستار ءوزىنەن-ءوزى مويىندايدى». اتى اڭىزعا اينالعان اعانىڭ بۇل ءسوزىنىڭ استارىندا نە جاتقانىن بىردەن ءبىلدىم. ول كەزدە ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا عىلىم قۋعان قازاق سانى ءبىر قولدىڭ ساۋساعىنا جەتپەيتىن. باسىم بولىگى باسقالار ەدى. نە كەرەك, سول باسقالاردىڭ وزدەرى دە مويىندادى عوي. بىراق قۋانىشىم بۇل ەمەس, قۋاناتىنىم – ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمىنىڭ قالىپتاسقاندىعى. قازىر ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىزدا ەڭبەك ەتەتىن عىلىمي الەۋەتتىڭ 70 پايىزى ءوزىمىزدىڭ اعايىندار. بۇل قۋانىش ەمەي نەمەنە! ەسىڭىزدە بولسىن, قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەۆاكۋاتسيالانىپ كەلگەن ماسكەۋ, لەنينگراد عالىمدارىنىڭ كۇشىمەن ومىرگە كەلگەن. مۇنى جاسىرماۋىمىز كەرەك. سوعىس اياقتالعان سوڭ ولاردىڭ كوبى كەلگەن جەرىنە قايتا ورالدى. ءبىرازى قالدى. ءبىر بولىگى كۇنى كەشەگى توقسانىنشى جىلدارداعى قيىندىققا شىداماي ەلدەن كەتتى. ەندى مۇندا «اسپان اينالىپ جەرگە تۇسسە دە» قازاقستاننان ەشقايدا كەتپەيتىن ءوز اعايىندارىمىز قالدى. بۇگىنگى قازاق حيمياسىن الەمگە مويىنداتىپ جۇرگەن سولار.
وسى اڭگىمەسىن اسا ءبىر شاتتىق سەزىممەن ايتقان عالىم ەندى ءبىر كەزەكتە حيميانىڭ وتاندىق ەكونوميكاعا بەرەتىنىنە توقتالدى:
– قازىرگى كەزدە ون جىلدىق ومىرشەڭ جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ەلباسىمىزدىڭ بۇل اۋقىمدى تاپسىرماسىن ءوندىرىسكە حيميا عىلىمىن كىرىكتىرمەي شەشۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى دا تولىق تۇسىنگەندەي. ەگەر بۇرىن ءبىز اشقان جاڭالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كسرو دەرجاۆاسىنىڭ, وداقتىڭ يگىلىگىنە اينالىپ, باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ مەنشىگى بولىپ كەتسە, ەندى ءبىزدىڭ ءونىمىمىز ءوز وتانىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالادى. مەن بۇل ون جىلدىقتى قازاقستان ەكونوميكاسىندا حيميالاندىرۋ كەزەڭى بولادى, دەگەندى باتىل ايتامىن.
ءيا, الەم مويىنداعان كورنەكتى عالىمنىڭ پىكىرىندەگى «توقەتەر» وسى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە ۆيتسە-مينيستر قىزمەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ, وتاندىق ءبىلىم-عىلىمنىڭ جالپى ادامزاتتىق وركەنيەت كوشى دەڭگەيىندە بولۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان, ادامزاتقا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تۇڭعىش رەت قازاقستاننىڭ الماتىسى مەن استاناسىنان «ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ عىلىمى قانداي بولادى» دەگەن ءومىرشەڭ سۇراق قويعان القالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى ەدىل ەرعوجين بۇل كۇندەرى بىلاي دەپ تولعانادى:
– عىلىم دامىعان سايىن ونىڭ كوپتەگەن جاڭالىقتارى قورشاعان ورتاعا زياندى بولا تۇسۋدە. جەردى كومكەرگەن ازون قاباتى جۇقارىپ, كۇننىڭ ۋلتراكۇلگىن ساۋلەسى پايدادان گورى زياندى بولىپ بارادى. جەر قويناۋىنىڭ قورى ازايا تۇسۋدە. ادامزات سانى ارتىپ, جەر بەتىنىڭ ونى اسىراۋ مۇمكىندىگى ىقشامدالۋدا. ماڭگىلىك مۇزداقتار ەرىپ جاتىر. كوپ ۇزاماي, اۋىز سۋ تاپشىلىعى ۇلكەن ماسەلەگە اينالۋى مۇمكىن. مىنە, وسىنداي پروبلەمالاردى ادامزات بىرلەسىپ شەشپەسە, بۇدان بىلاي «بەت-بەتىنە تۇيە ايداعان» جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز الەمدىك عىلىمنىڭ اشىق قوعام جاعدايىندا ينتەگراتسيالانۋىن حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارا الدىق. نە بولارىن ۋاقىت كورسەتەر.
اكادەميكپەن اڭگىمەلەسكەندە كوبىنە ەستىگەنىم, عىلىم اينالىسۋعا ءتيىستى پروبلەمالار. ول مۇنىسىن بىلايشا اقتاپ الادى. «عالىم ۇدايى پروبلەمالاردى شەشۋ ىسىمەن اينالىسادى عوي. ءبىرىن شەشىپ, ودان وڭ ناتيجە العان سوڭ كەلەسىنە كوشەدى. ءسويتىپ, شەكسىز ىزدەنىس جاعدايىندا ءومىر سۇرەدى. بىزدىكى سول تىرلىك».
ءيا, ول ءومىر العا تارتقان عىلىم وربيتاسىنداعى تۇيىندەردى شەشۋمەن ءومىر سۇرەتىن سەكىلدى. باسقاعا الاڭى جوق. بالكىم, ونىڭ ەشتەڭەگە الاڭداماي عىلىم قۋىپ, بۇل جولدا الەمدىك ماڭىزى بار جاڭالىقتار اشىپ, جەتىستىككە جەتىپ جۇرۋىندە عالىمعا «كۇيبەڭ تىرلىككە كوڭىل بولمەي ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن سىيلاي العان» ونىڭ جارى زەننات اپامىزدىڭ ەڭبەگى عالىمنىڭ ءوز ەڭبەگىنەن دە كوپ شىعار. شوتباەۆا زەننات مامبەتقىزى ۇزاق جىلدار بويى قاز كسر جوسپارلاۋ كوميتەتىندە جەمىستى جۇمىس ىستەگەن, ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقىعان, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتىنە قوسا بالا تاربيەسىن ءوز موينىنا الىپ, ءمىنسىز اتقارعان انا دا بولدى. عالىمنىڭ كۇندىز كۇلكىسىز, ءتۇندى ۇيقىسىز وتكىزەتىن بەيمازا عۇمىرىندا سۇيىكتى جار, سەنىمدى سۇيەنىش بولا بىلگەن زەننات اپايمەن ەدىل اعامىز بۇل كۇندەرى نەمەرە قىزىعىن كورىپ جۇرگەن اجە, اتا. وزدەرىنىڭ ءۇش قىز, ءبىر ۇلى جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, الدى عىلىم دوكتورى دارەجەسىنە جەتكەن. اتا مەن اجە بالالارى تۇگىل, نەمەرەلەرىنىڭ دە شەت تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرىپ جۇرگەندەرىن قۋانىش ءارى ماقتانىش كورەدى. ولاردىڭ مۇنىسى دا ۇلتقا ۇلگى بولارلىق ونەگە.
جۇمابەك ءجاندىلدين, جۋرناليست.