بيىل قىركۇيەك ايىندا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا سالاداعى ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ تابىلاتىن ۆەدومستۆو تاراپىنان كوپتەگەن ىرگەلى جۇمىستار قولعا الىنىپ, بىرقاتار ستراتەگيالىق قۇجاتتار ازىرلەندى. مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلعان زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ءبىلۋ ماقساتىندا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك ارىنمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بەرىك ساقباي ۇلى, قازىرگى تاڭدا ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى تۇجىرىمداما بەكىتىلىپ, زاڭ جوباسىن جاساقتاۋ جانە تالقىلاۋ ساتىسى ارتتا قالىپ, ونى ۇكىمەتكە ەنگىزىپ وتىرسىزدار. وسى تۋرالى قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز؟
– ءبىر جىل ىشىندە مينيسترلىك ءدىن سالاسىنداعى اۋقىمدى جۇمىستاردى قولعا الىپ, ناتيجەلەرى بىرتە-بىرتە كورىنە باستادى. بيىل ماۋسىم ايىندا تاۋەلسىز تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات تۇجىرىمداماcى بەكىتىلدى. ءبىز وسى قۇجاتتا ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ الداعى ورتا مەرزىمدەگى نەگىزگى باعىتتارى مەن باسىمدىقتارىن ايقىندادىق. زاڭ جوباسى بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسۋىنەن ءوتىپ, مينيسترلىكتىڭ رەسمي سايتىندا جانە ۇكىمەتتىڭ اشىق ۆەب-پورتالىنا ورنالاستىرىلدى. ۇكىمەتكە ەنگىزگەن زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە ءارتۇرلى سالانى رەتتەيتىن 9 زاڭعا جانە 2 كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر, ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ەل زاڭنامالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان كوپتەگەن ۇسىنىستار بار. اتاپ ايتار بولساق, زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ءتارتىبىن, شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ, قوعامدىق ورىنداردا ادامنىڭ بەت-الپەتىن تانۋعا بوگەت جاسايتىن كيىم تۇرلەرىن كيىپ جۇرۋگە تىيىم سالۋ, ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتىن جەتىلدىرۋ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قارجىلىق اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءدىني راسىمدەر مەن جورالارعا قاتىسۋىن رەتتەۋ جانە تاعى باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەردى قامتىپ وتىر.
– زاڭ جوباسى بويىنشا ءوزىڭىز ايتقان وزگەرىستەردىڭ بىرقاتارىنا رەت-رەتىمەن توقتالا كەتسەك. جاسوسپىرىمدەردى ءدىني قىزمەتكە تارتۋ بويىنشا زاڭ تالابىن كۇشەيتۋدىڭ سەبەبى نەدە, قانداي مۇددەنى كوزدەيدى؟
– كوزدەلىپ وتىرعان بارلىق زاڭنامالىق وزگەرىستەر بويىنشا كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ ءدىن سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋ تاجىريبەلەرى جان-جاقتى زەرتتەلگەن. زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ىشىندە اتا-انالارىنىڭ نەمەسە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز نەمەسە ەرتىپ ءجۇرۋىنسىز 16 جاسقا جەتپەگەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا بارۋىنا زاڭنامالىق تىيىم سالۋ قارالعان. وسى ورايدا, بۇل تالاپ ءدىني (رۋحاني) ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ءبىلىم الاتىن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى ەمەس ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
– وسى ماسەلەگە قاتىستى شەتەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى نە دەيدى؟
– ءبىز اسىرەسە كەشەگى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بىرگە بولعان جانە بۇگىنگى دامۋ جۇيەسى ۇقساس كورشى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىنە دەن قويدىق. ماسەلەن, تاجىكستاندا بالالارعا ءدىني ءبىلىم بەرۋ اتا-انالاردىڭ نەمەسە ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ جازباشا كەلىسىمىمەن مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا 7 جاستان 18 جاسقا دەيىن رۇقسات ەتىلەدى. وسى ەلدىڭ «بالالاردى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋداعى اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, رەسمي ءدىني ءبىلىم بەرۋدى قوسپاعاندا, كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ءدىني قىزمەتكە قاتىسۋعا تىيىم سالىنادى. كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا زاڭسىز تارتۋعا جول بەرمەۋگە قاتىستى بەلارۋس ساياساتى «سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 39-بابىمەن رەتتەلگەن. وندا جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمدارعا تارتۋ, ولاردى وزدەرىنىڭ قالاۋىنسىز جانە اتا-انالارى مەن ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ كەلىسىمىنسىز دىنگە وقىتۋ زاڭدا بەكىتىلگەن تارتىپتە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
– شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋدى رەتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىنداپ وتىر؟
– بۇل نورما دا جۇرتشىلىقتىڭ جانە ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى. مۇنداي تالاپ شەتەلدەرگە ءدىني ءبىلىم الۋ ماقساتىمەن اتتانعان جاستاردىڭ راديكالدى ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگتارىنىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىن ازايتۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەلى وتىر. وكىنىشكە قاراي, شەتەلدەرگە ءوز بەتىمەن بارىپ, يسلامدىق ءدىني ءبىلىم العان جاستارىمىزدىڭ ەلدەگى ءداستۇرلى يسلامعا ءتان تۇسىنىكتەر مەن داستۇرلەردى مانسۇقتاپ جۇرگەنىن كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. ارينە بۇل – شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىنا ازاماتتاردى جىبەرۋ تاجىريبەسىنىڭ رەتتەلمەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭعا قازاقستاندا ارنايى ءدىني ءبىلىم العان سوڭ عانا شەتەلدەردە جوعارى ءدىني ءبىلىم الۋعا بولاتىن نورمانى ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. وسى ورايدا, رەسمي تىركەلگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەلىمىزدە ءدىني (رۋحاني) ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جوق بولعان نەمەسە حالىقارالىق كەلىسىم بولعان جاعدايلاردا اتالعان زاڭ نورماسى ولارعا قولدانىلمايتىنىن ايتا كەتەيىن.
– قوعامدىق ورىنداردا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدارعا قاتىستىلىعىن كورسەتەتىن سىرتقى اتريبۋتتاردى, كيىم تۇرلەرىن پايدالانۋعا, كيىپ جۇرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى بۇل ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋگە تالپىنىپ وتىر. ماسەلەن فرانتسيا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاش رەت ادامنىڭ بەت-الپەتىن تۇمشالايتىن ايەلدەر كيىمىن كيۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىپ, ونى كيگەن جانە كيۋگە قىسىم جاساعان ادامدارعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەكىتتى. بەلگيا ۇكىمەتى 2011 جىلى «تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي بەت-الپەتىن جاباتىن كەز كەلگەن كيىمدى كيۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداپ, ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا بەت-الپەتتى تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي جاباتىن كيىم كيۋگە تىيىم سالدى. اۋستريادا بيىلعى 1 قازاننان باستاپ قوعامدىق ورىنداردا ادامنىڭ بەت-الپەتىن جاباتىن باس كيىمدەردى, ماسكالار مەن ارنايى كيىمدەردى كيۋگە تىيىم سالاتىن زاڭ كۇشىنە ەندى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن تۇمشالايتىن كيىمگە زاڭنامالىق تىيىم سالۋ – الەم ەلدەرىندە بار تاجىريبە. سوندىقتان وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن تالاپتار ءدىن سالاسىن رەتتەۋ ارقىلى قوعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن يگى ماقساتتى باسشىلىققا الادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن.
– زاڭ جوباسىندا كوزدەلىپ وتىرعان بارلىق ماسەلەلەردى ءبىر سۇحباتپەن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. اڭگىمەمىزدى وسى زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ماقساتى نە جانە ودان نە كۇتەمىز دەگەن ساۋالمەن قورىتساق؟
– ءبىز وسى زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ارقىلى مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋدى, قوعامدا زايىرلى قاعيداتتاردى نىعايتۋدى جانە ءدىني قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىڭ فۋنكتسياسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وسى ورايدا, ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدىڭ تۇراقتى ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. مەن مۇنى بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتتەرىنىڭ جانە ەل ازاماتتارىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتقا تولىق قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىن. ەڭ باستىسى, بۇل وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قوعامنىڭ جانە ونداعى بارلىق ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيتىندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»