ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار تاراز قالاسىنان تابىلعان قۇندى مۇرالار بۇگىندە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تانۋدا, وتكەنىمىزدى بىلۋدە ماڭىزدى ورىن الىپ وتىر. ەجەلگى تاراز قالاشىعىنان جانە تومەنگى بارىسحان ماڭىنان تابىلعان ورتاعاسىرلىق شىراعدانداردا كونە ءداۋىردىڭ شەجىرەسىن شەرتىپ تۇرعانداي. ايتا كەتەيىك, ەجەلگى تاراز قالاشىعىنىڭ ورنىنا كەيىنگى جىلدارى بازار سالىنىپ, بۇل جەر حالىقتىڭ نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنە اينالعان ەدى. الايدا كەيىن ول ساۋدا-ساتتىق مەكەمەسى شاھاردىڭ وزگە جاعىنا كوشىرىلىپ, قويناۋى قازىناعا تولى كومبەگە كوپ ءمان بەرىلگەن بولاتىن. اسىرەسە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تۇسىندا بۇل ارادا قاربالاس قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ, تاريحىمىز ءۇشىن تالاي قۇندى دۇنيە تابىلدى.
حالىق تۇسىنىگىندە شىراعدان نەگىزىنەن بولمەنى جارىقتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن زات. سونىمەن قاتار شىراق ءسوزى دە ۇلت ۇعىمىندا مارتەبەلى ماعىناعا يە. تىلەكتىڭ ەڭ جاقسىسى «شىراعىڭ سونبەسىن!» بولۋىندا دا ۇلكەن ءمان جاتىر. ءاردايىم تىلەگىن جاقسىلىقپەن بايلانىستىراتىن, ءىسىن يگىلىككە بالايتىن حالقىمىز قاشاندا شىراعىنىڭ سونبەۋىن تىلەگەن. سوندىقتان دا ورتاعاسىرلىق شەبەرلەر سول ءداۋىردىڭ بولمىسى مەن مىنەزىن بەينەلەيتىن دۇنيەلەر جاساپ, ۇرپاعىنا امانات ەتكەن.
شىراعدانداردىڭ تاريحى ەرتە داۋىرلەردەن باستاۋ الادى. ماسەلەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ءتۇرلى كەزەڭدەردى سيپاتتايتىن شىراعداندار باي تاريحىمىزدان, ونەگەلى وتكەنىمىزدەن حابار بەرەدى. ال وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ «تاراز-2000» اتتى زالىندا ساقتاۋلى تۇرعان ءتۇرلى شىراعدانداردىڭ ماتەريالدارى مەن جاسالۋ ۇلگىسى ءارتۇرلى كەزەڭدەردى قامتيدى. اسىرەسە قولادان جانە قىشتان جاسالعان شىراعداندار تاريح تىلسىمىنا تارتىپ, ۋاقىت بەدەرىن سيپاتتايدى.
كيىز ءۇي ءپىشىندى شىراعدان 1964 جىلى ەجەلگى تاراز قالاشىعىنان تابىلعان. كۇيدىرىلگەن سازدان جاسالعان شىراعدان ءىح-ح عاسىرلارعا جاتادى. مۇندا كيىز ءۇيدىڭ تۇرپاتى, ەسىگى, وراعان ءجىبى, ءتۇتىن شىعاتىن ساڭىلاۋى سەكىلدى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبارى دە كورسەتىلگەن. اتالعان جادىگەر جونىندە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى عىلىمي-ادىستەمەلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جۇلدىز المانقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىراعدان سول كەزدەگى قالا تۇرعىندارىنىڭ ءوز وتاۋىنىڭ وتىن ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن ءدىني بەلگى بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن.
مۇندا نەگىزىنەن شىراعدانداردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى ساقتالعان. سونىڭ ىشىندە اسپالى سەگىز تۇمسىقتى شامعا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا بولادى. ءحىV عاسىرعا تيەسىلى بۇل جادىگەر بۇرىنعى كوك بازاردىڭ ورنىنان تابىلىپ, مۋزەي قورىنا تاپسىرىلىپتى. ال زەرتتەۋشى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كىشىگىرىم شىراقتار تۇرمىستا بولمەنى جارىقتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان ەكەن. سونىمەن قاتار ءىح-ءحىى عاسىرلارعا جاتاتىن كوپتەگەن جادىگەرلەر تومەنگى بارىسحان قالاشىعىنداعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە ولجالانعان. ولاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ورتاعاسىرلىق قىشتان جاسالعان شىراقتار جاسىل, سارى, قىزىل تۇستەرمەن كومكەرىلىپ, وتكەن ءداۋىر مادەنيەتى مەن ونەرىنەن حابار بەرىپ تۇر.
ال ح-ءحىىى عاسىرلاردىڭ تۋىندىسى سانالاتىن ءتورت نەمەسە بەس پىلتەلى قولا شىراعداندار دا تومەنگى بارىسحان ماڭىنان تابىلعان. بۇل جونىندە دە ءبىراز مالىمەت بىلدىك. «قولا شىراقتاردى تەك اقسۇيەك, باقۋاتتى وتباسىلار عانا پايدالانعان. سەبەبى ولاردىڭ جاسالۋ تەحنيكاسىنا قاراي قۇنى دا جوعارى بولعان دەگەن بولجام بار», دەيدى مۋزەيدىڭ عىلىمي-ەكسپوزيتسيالىق جۇمىس جانە قوردى ەسەپكە الۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءمولدىر قىزداربەكوۆا. ءبىر تاڭعالارلىعى, كەيبىر شىراقتار اڭدىق ستيلدە جاسالعان. ياعني شىراقتاردىڭ تۇتقالارى اڭنىڭ قۇيرىعىن, ال تاباندارى تۇياقتارىن ەسكە تۇسىرەدى. بۇل جادىگەرلەرگە قاراپ وتىرىپ, ورتا عاسىرلاردا دا قازاق جەرىندە ساۋلەت ونەرىنىڭ ەرەكشە دامىعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ال ەجەلگى تاراز قالاشىعىنان تابىلعان تۇعىرلى قولا شىراقتار ءدىني سالتتار مەن كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلعان كورىنەدى. ماسەلەن, كەيبىر شىراقتاردىڭ بيىكتىگى ءبىر مەترگە دەيىن جەتەدى. اتالعان شىراقتاردىڭ بارلىق بولىكتەرى بەزەندىرىلىپ, ورنەكتەرمەن جانە اراب ارىپتەرىمەن اشەكەيلەنگەن. بۇل دۇنيەلەر سول داۋىرلەردە دە وڭىردە ساۋلەت ونەرىمەن قاتار, جازۋ مادەنيەتىنىڭ دە قالىپتاسقانىن ايعاقتايدى.
حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى