جاركەنت ءوڭىرىنىڭ ەجەلگى قالالارى

سەبەبى  تاريح عىلىمىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان اتاق­تى عا­لىم­دارىمىز – ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ, ن.يا.ءبي­چۋريننىڭ, پ.پ.رۋميانتسەۆتىڭ جانە وتاندىق تاريحشى ك.اقىشەۆتىڭ تاعى باسقا زەرتتەۋشىلەردىڭ عى­لى­مي دالەلدەرى بويىنشا «...قازىرگى جەتىسۋدى, ونىڭ قۇرامىنداعى جاركەنت ءوڭىرىن ب.ز.د. ءVىى-ءىىى عاسىرلاردا ساق تايپالارى مەكەن ەتكەن» دەگەن تۇجى­رىمدامالارى بار. جانە ءبىر دەرەك اراب گەوگرافى – م. ءال-ماكديسيدىڭ ەجەلگى يسپيدجاب (قازىرگى شىم­كەنت) ايماعى تۋرالى جازىپ قالدىرعان ەڭبەگىندە: «...يسپيدجاب ايماعى ماۋرەنناحردىڭ (بۇل جەردە وڭ­تۇستىك قازاقستان) ورتا تۇسىندا ورنالاسقان. ونىڭ قۇر­لۇق, جۇمىشلاعۋ, باراب, تاراز, بالۋ ت. ب. كوپتەگەن قا­لالارى بار دەي كەلە (بارلىعى 51 قالا), ءسوز سوڭىن جاركەنت قالاسىنىڭ اتىمەن اياقتايدى. باس قالاسى – يسپيدجاب» دەپ كورسەتىلگەن. مۇنىڭ جالعاسى ىسپەتتى قىزىقتى اقپارات – اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ «جەتىسۋ تاريحىنىڭ وچەركتەرى» اتتى عىلىمي ەڭبەگىنە قوسىمشا كومەكشى قۇرال رەتىندە جاسالعان «ورتا عاسىرلار كارتاسىنا» كوز جۇگىرتسەك, سول ءداۋىردىڭ وزىندە قازىرگى جاركەنتتىڭ ورنىندا قالا بولعاندىعى بەلگىلەنگەن ەكەن.

ەندى جەرلەسىمىز, بىرنەشە كىتاپتاردىڭ اۆتورى, اۋدانعا تانىمال تاريحشى مولوت سولتاناەۆ اعامىز ءوزىنىڭ «ەسكەرۋسىز جاتقان ەلەۋسىز ەسكەرتكىشتەر نەمەسە كەيبىر اتاۋلاردى جاڭاشا پايىمداۋ» اتتى ەڭبەگىندە شىعۋ (قىزىلاڭعار) قالاسى تۋرالى: «مەنىڭشە, ۇيسىندەردىڭ قىزىلاڭعار قالاسى, ەل-جۇرت ەجەلدەن-اق مىڭداعان جىلداردان بەرى مەكەندەپ كەلە جاتقان كونە قونىستىڭ ورنىندا بوي كوتەرگەن قالا. چيگۋ, چيگۋچەن, قىزىلاڭعار – اتاۋلى قالالاردىڭ ورنى جاركەنت ايماعىنداعى قورعاس وزەنىنىڭ تاۋ اڭعارىنان شىعىپ ورتا تۇسىندا ورنالاسقان باسعۇنشى اۋىلىنىڭ ماڭايى دەي كەلە وعان ءبىرشاما دالەلدەر كەلتىرەدى. سونىڭ ءبىرى, باسعۇنشى اۋىلىنان 20 شاقىرىمداي جەردەگى شەجىن اتاۋىمەن بايلانىستىلىعى. سەبەبى, قىتاي دەرەكتەرىنەن ۇققانىمىزداي – حان اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىسى ءۇيسىن كۇنبيى ەلجاۋعا ءوزىنىڭ تۋىسقانى جاندۋ ۋاڭنىڭ قىزى شيجۇڭ حانشانى ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ ۇزاتقانى. مۇنداعى شەجىن ايماعىنىڭ اتاۋى قىتايدىڭ چيجۇڭ (سيۋنزيۋن) حانشايىمىنىڭ اتىمەن تۇبىرلەس, ماعىناسى ءبىر, تەك ايتىلۋى عانا بولەك ەكەندىگىندە.

قورىتا ايتقاندا, قازىرگى جاركەنت ايماعىنداعى شەجىن اۋىلى چيجۇڭ حانشايىمنىڭ قونىسى بولعان جەر دەي كەلىپ, ودان ارىگە عۇندارعا قاتىستى دەرەكتەرگە ويىسادى, ماسەلەن: ...عۇن تاڭىر­قۇتىنىڭ ۇلى دالاداعى ۇستەمدىگىن ءبىرجولاتا قۇرتۋعا كىرىسكەن حان پاتشالىعىنىڭ قالىڭ اسكەرى ب.د.د. 71 جىلى عۇنداردىڭ جەرىنە باسىپ كىرىپ, قانتوگىس ۇرىس جۇرگىزىپ, اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتادى. ناتيجەسىندە, حان پاتشالىعىنا باعىنعىسى كەلمەگەن سولتۇستىك عۇنداردىڭ تاڭىرقۇتى (چجيچجي قازاقشا شوجە) باتىسقا قاراي ىعىسقان. ول قاڭلىلارمەن وداقتاسىپ ب.د.د. 44 جىلى ءۇيسىن ەلىنە شابۋىل جاساپ, استاناسى چيگۋ (قىزىلاڭعاردى) قالاسىن باسىپ الىپ ب.د.د. 44-33 جىلدارى بيلىك جۇرگىزگەندىگىن وسى «باسعۇنشى» اتاۋىنىڭ ءوزى-اق دالەلدەپ تۇر» دەپ, ءسوزىن اياقتايدى. مۇنداعى «باس» ءسوزى – باس, باستاۋشى, باستى ادام, ال, «قۇن» كۇن, عۇن – سوزدەرى عۇن تايپاسىن مەڭزەيدى, «شى», «شاق» – سوزدەرى, ەل, جۇرت دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. (ەجەل­گى ءداۋىر ادەبيەتى, الماتى 1991ج. 13-14 بەتتەر, ق.سالعارا ۇلى كومبە. الماتى 1989 ج. 20-بەت) ارينە, بۇل ءالى دە تۇپكىلىكتى, جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتە­تىن دۇنيە ەكەندىگى داۋسىز.

جانە قولدا بار ارحيۆ قۇجاتتارىنان مىناداي اق­پا­راتتاردى ۇسىنامىز: پاتشالىق رەسەي كەزىندە جار­كەنت قالاسى وڭتۇستىك-شىعىستاعى ءىرى ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعى بولدى. جەتىسۋ كازاك اسكەرلەرىنىڭ باسقارماسى 1854 جىلى ءوز قىزمەتىن باستاپ, 1918 جى­لى جويىلدى. ورىس ۇكىمەتىنىڭ وتارلىق ەزگىسىنە قاسقايىپ قارسى تۇرىپ ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان, سۋاننان شىققان قوس باتىر اتىكە – نۇرجەكەلەردىڭ ەرلىك ىستەرى وسى جىلدارمەن تىعىز بايلانىستى. جانە بۋراقوجىر مەن جاركەنت اراسىندا تەلەفون بايلانىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن باتىس قىتايداعى – ۇيعىرلار , دۇنگەندەردى وسىناۋ اتالعان ايماققا كوشىرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولعان. جاركەنت ايماعىنىڭ ۋەزدىك باسقارماسى 1883-1919 جىلدارى قىزمەت جاسادى, سونداي-اق بۇل باسقارمانىڭ ارحيۆىندە جەرگىلىكتى سۋان تايپاسى تۋرالى مول مالىمەتتەر ساقتالىنعاندىعىن ايتۋدى دا ءجون كورىپ وتىرمىن. 1906-1907 جىلدارى جاركەنتتە رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ سايلاۋى وتكىزىلدى. ودان كەيىن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اۋدان ورتالىعى بولدى, ال 1942 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى, 1991 جىلعى تا­ۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى وزىندىك تاريحي ءتول اتاۋى جاركەنت بولىپ قايتا تۇلەدى. بىراق ۇنەمى ەستە ساقتاپ, ۇرپاق ساناسىنا ۇرانداي جاتتاتاتىن ءبىر نارسە بار – ول, «قازىرگى جاركەنت قالاسى مەن بۇكىل جاركەنت ءوڭىرى – ەجەلگى ساقتاردان باستاپ, عۇنداردىڭ, ۇيسىندەردىڭ, تۇركىلەردىڭ جانە سولاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ءبىزدىڭ, ياعني قازاقتاردىڭ اتامەكەنى» ەكەندىگى.

جانە ورتا عاسىرلىق قالا, كەنتتەر مەن قورعان-بەكى­نىستەر قاتارىنا جاتاتىن تۇراقتاردىڭ قيراندى جۇرت­تارى ءبىزدىڭ وڭىردە دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى – تۇرگەن قورعانى. تۇرگەن قامال بەكىنىسىنىڭ ورنى اۋدانىمىزداعى ءۇشارال اۋىلىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا 1,5-2 كم قاشىقتىقتاعى جاركەنت – سارىوزەك تاس جولىنىڭ بو­يىندا. كۇرە جول قورعاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىنىڭ ءبىراز جەرىن الا تىكە كەسىپ وتەدى. شامالاپ الساق, تۇرگەن قورعانىنىڭ 95 پايىز بولىگى ۇلكەن تاس جولدىڭ ۇستىڭگى (سولتۇستىك) جاعىن الىپ جاتىر. جالپى اۋماعى شامامەن 15-20 گا جەردى قۇرايدى. اينالدىرا سارى توپىراقپەن سوقپا ارقىلى سوعىلعان قامال قورعانىنىڭ سىرتقى دۋالىنىڭ قالىڭدىعى 2,5 م, بيىكتىگى 3-4,5 م (قازىرگىسى). بۇرىندارى, ارينە بۇ­دان دا بيىك بولعانى بەلگىلى. دۋال سىرتىندا ەنى 6 م بولاتىن ور بار, ءسىرا بۇل قورعانىس قاجەتتىلىگى ماق­ساتىندا سۋ تولتىرۋ ءۇشىن قازىلعان بولۋى كەرەك. سىرت­قى قابىرعادان ىشكى جاعىنا قاراي 10 م ارالىق بوس, سودان كەيىن عانا تۇرعىن ۇيلەردىڭ قابىرعالارى باس­تالادى, ولاردىڭ قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 70 سم بولاتىن سوقپالار. تۇرعىن ۇيلەردىڭ كوپشىلىگى قامالدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان. حالىقتى, باقشا وسىمدىكتەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ارنايى قازىلعان توعاندار ورنى بىردەن كوزگە ۇرادى. ال بەكىنىستىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعى اشىق الاڭقايلى بولىپ كەلگەن, بىراق تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ۇزىندىعى 60-80 م, ەنى 30-36 م بولىپ كەلەتىن ۇزىنشا تامدار وسى بولىكتە ورنالاسقان. تۇراق-جايلار قاتار- قاتار قورجىن تامدار سياقتى ۇلكەندى-كىشىلى بولىپ سالىنعان. بولمەلەر كولەمى 10ح7, 8ح7, 7ح7, 5ح7م, تاعى باسقا ارقالاي كولەمدى بولىپ سالىنعان. قۇرىلىسقا تەك توپىراق, اعاش, قامىس قانا پايدالانىلعان. قازىلعان (بىزگە دەيىن) شۇڭقىرلاردان بايقاعانىمىز, قامالدىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىنان 50-70 سم تەرەڭدىكتە 3-5سم كۇل قاباتى بار ەكەنى بايقالادى. سوعان قاراعاندا بۇل قورعان سوڭعى ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتار كەزەڭدە جەرمەن-جەكسەن بولىپ ورتەلگەن سياقتى. توزعان تامداردىڭ مۇجىلگەن قاناتتارى, تومپەشىك بولىپ ۇيىلگەن قيراندىلارىنىڭ جۇرناقتارى عانا قالعان. قورعاننىڭ قيراعان جۇرتىنان وتكەن ءداۋىردىڭ بەلگىسى بولىپ بىزگە جەتكەن قىش قۇمى­رالاردىڭ شويىن, تەمىر, شىنى ىدىستاردىڭ سىنىقتارى كوپتەپ كەزدەسەدى.

تۇرگەن قورعانىنىڭ سىرتقى جاعىنا توقتالار بول­ساق ونىڭ, شىعىس جانە سولتۇستىك جاعى ءبىر-بىرىنە جالعاسقان وبالارعا تولى. وبالاردىڭ بيىكتىگى 4-6 م, ەنى 10-12 م بولىپ كەلەدى. مەنىڭ ءوز تۇجىرىمىم بويىنشا بۇل بەيىتتەر ب.ز.ب ءىى-ب.ز. V عاسىرلاردا ءومىر­ سۇرگەن ۇيسىندەردىڭ وباسى بولۋى كەرەك. سەبەبى ءبىر­شاما اقساقالدارىمىز وزدەرىنىڭ بالا كۇنىندە قازىر قۋ, تاقىر اتالاتىن وسى ماڭايدان ءتۇرلى كولەمدەگى كوپتەگەن قىش قۇمىرالاردى, جارماق تيىنداردى (ورتاسى تەسىك مىس اقشالار) تاۋىپ الىپ ويناعاندارىن اڭىز ەتىپ ايتادى.

قامال قورعانىنىڭ سولتۇستىگىندەگى كەيبىر وبالار كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تراكتورمەن (بۋلدوزەر) تەگىستەتىلىپ ەگىستىك جەرلەرگە اينالدىرىلعان ەكەن. ول تۋرالى ءۇشارال ۇجىمشارىندا كوپ جىلدار تراكتور جۇرگىزۋشىسى بولعان, قازىر زەينەتتەگى ومىرزاق اتۋباەۆ (تورعاي) قاريامىز: «...كوپتەگەن وبالاردى تۇزەتىپ ەگىس­تىككە اينالدىرۋ كەزدەرىندە ءارتۇرلى بيىكتىگى 1 م, 70 سم قىش ىدىستاردىڭ ءتىپتى, سىيىمدىلىعى 3-4 ل بولاتىن ءبۇتىن قۇمىرا تاۋىپ العانىن (سۋرەتتە), 1ح1م بولاتىن قىش پليتالاردى, كەيبىر وبالاردان جەر بەتىندە اشىق قالعان تابىت بۇرىشتارىنان ءتۇرلى-ءتۇستى قىتايدىڭ جىبەك ماتالارىنىڭ قيىندىلارىن كورگەنىن, تەگىستەلىپ جۇگەرى ەگىلگەن وبا ورنىن سۋعارعان كەزدە, اياق استىنان ۇڭعىمالار پايدا بولىپ, سول سۋلاردىڭ 5-6 ساعاتتان استام ۋاقىت جەر استىنداعى بەلگىسىز قۇردىمعا ءسىڭىپ, كەيىن قايتا ءوز ارناسىمەن اعاتىن» دەگەن سوزدەرىن ەستىپ تاڭعالدىق. ءدال وسى ومىرزاق اعامىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قۋ جانە تاقىر اتالاتىن بۋراقوجىر وزەنىنىڭ القابى تۋرالى ورىس ساياحاتشىسى ن.م.يادرينتسەۆ: « ...باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, تۇرگەنكەنتتىڭ جەلكە تۇ­سىنداعى اتالمىش ەگىستىك جەرلەرگە ەككەن بيداي مەن تا­رىدان مول ءونىم الىناتىندىعىن, بەدەنىڭ دە جاقسى وسە­تىندىگىن, ماقتانىڭ دا ەگىلگەندىگى تۋرالى» ءوزىنىڭ 1882 جىلى پەتەربۋرگتە شىققان «وتارلىق ءسىبىر» كىتا­بىندا ءبىرشاما مالىمەتتەر جازىپ قالدىرعان ەكەن. كەزىندە وسىناۋ جەرۇيىق ولكەنى ارنايى زەرتتەپ «جەتىسۋ تاريحىنىڭ وچەركتەرى» اتتى ەڭبەكتى جاز­عان شىعىس, باتىس تۇركىستاندى, ازيا تاريحىن جەتە مەڭگەرگەن اكادەميك ۆ.ۆ.ءبارتولدتىڭ وسى تۇرگەن قور­عانى تۋرالى قىسقا عانا: «...ىلە وزەنىنەن وتكەننەن كەيىنگى ءبىرىنشى بەكەت پوچتاۆوي ستانيتسا 15 ۆەرست, ەكىن­شى بەكەت 25 ۆەرست قاشىقتىقتا ورنالاسقان. سول ماڭ­داعى بۋراقوجىر وزەنىنىڭ بويىندا كوكتالدان كەيىنگى جەردە قيراعان قالانىڭ ورنى بار, قالاندى ۇي­لەردەن, قورعاننان بىرنەشە زاتتار تابىلعان, بىراق ناق­تى زەرتتەلمەگەن» دەپ ايتقان انىقتاماسى بار.

سون­داي-اق تۇرگەن قورعانى تۋرالى جەرگىلىكتى اقىن ش.جامانقارا ۇلىنىڭ «شويناق باتىر» داستانىندا ايتىلادى. ماسەلەن, ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ اعا سۇل­تانى تەزەك تورەنى وسى تۇرگەندە تۇرعان سارامبا سىبە جاساق جىبەرىپ تۇتقىنعا الادى. تۇتقىنعا تۇسكەن تورەنى سۋان­نان شىققان ابسۇگىر شويناق باتىر ءوز جاساعىمەن كەلىپ بوساتادى. شويناقتىڭ قاھارىنان قورىققان سا­رامبا سىبە ءبىر تۇندە ءجۇز تۇيە, ەكى ءجۇز اتقا جۇگىن ارتىپ ءوزىنىڭ جاساعىمەن قىتايعا قاشىپ, جانىن ارەڭ امان ساقتاپ قالادى.

ءدال وسى تۇرگەن قورعانى تۋرالى كەلەسى قو­سىمشا مالىمەتتەردى اعارتۋشى, قازاق عالىمى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 1856 جىلعى قۇلجاعا بارعان ساپارى جاي­لى جازىلعان كۇندەلىگىنەن تابامىز جانە دە سوندا كارتاعا تۇسىرىلگەن. بىراق وسى كارتاداعى بەلگىلەنگەن ورنى تۇسىنىكسىزدەۋ. سەبەبى: وسى كارتا بويىنشا وسەك (ۇسەك) وزەنىنىڭ بۋراقوجىر وزەنىنە قوسىلىپ بارىپ ىلەگە قۇيار ساعاسىندا «تۋرگەن» دەپ بەلگىلەنۋى. بۇ­رىنعى, كەيىنگى جاسالعان باسقا دا كارتالاردى سالىستىرۋمەن قاتار, جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن كونەكوز قاريالارىمىزدان دا سۇراستىرا وتىرىپ انىقتاعانىم – وسەك وزەنىنىڭ ەشقاشان بۋراقوجىرعا قوسىلماعاندىعى. جانە دە تۇرگەن قورعانى وسەك پەن بۋراقوجىر وزەندەرىنىڭ ىلەگە قۇيار ساعاسىنان ەداۋىر جوعارىدا جاتىر.

ەندى بۇعان مەنىڭ قوسار ءوز ويىم: جو­عارىداعى بۇرقانسۋدان شوقاندار ءدۇربى سالىپ قاراعاندا (ولار جاركەنت پەن تۇرگەنگە كەلمەگەن) «...وڭ­تۇستىك جاقتا جالتىراپ جاتقان ىلە مەن سول ماڭداعى قاراۋىتقان قالا سۇلبالارى تۇرگەن ەمەس, ءۇشارال اۋىلىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس ىرگەسىندەگى, قازىرگى كەزدە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ورتا عاسىرعا جاتاتىن ىلەبالىق قالاسىنىڭ ورنى بولۋى كەرەك». سەبەبى: ...جوعارىداعى الىستان ءدۇربى سالعان كەزدە تومەندەگى تۇرگەن مەن ىلەبالىق قالالارى ءبىر سۇلبا بولىپ كورىنۋى مۇمكىن عوي. ويتكەنى تۇرگەن مەن ىلەبالىق قالالارىنىڭ اراسى بار-جوعى شامامەن 1,5-2 شاقىرىمنان اسپايدى. وسىدان بارىپ وسەكتىڭ بۋراقوجىرعا قوسىلۋى, ىلەبالىقتىڭ كورىنبەي قالىپ, تۇرگەن بولىپ بەلگىلەنىپ كەتۋى سياقتى جاڭساقتىقتار ورىن العان-اۋ شاماسى.

ال ىلەبالىق قالاسىنا جەكە توقتالار بولساق مى­نانداي تاريحي مالىمەتتەرگە جۇگىنەيىك: ىلەبالىق – ءوز اتاۋى حابار بەرىپ تۇرعانداي ىلە القابىندا ورىن تەپكەن ءتالحيز (تالعار), قويلىق, دۇنگەنە, ال­مالىق, كوكتۇما سياقتى ءىرى قالالاردىڭ بىرىنە جا­تادى. دەگەنمەن, زەرتتەۋشى عالىمدار اراسىندا بۇل قالانىڭ ناقتى ورنى تۋرالى جۇيەلى پىكىر ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. مىسالى, ا.ن.بەرنشتام مەن ۆ.ۆ.بارتولد – م.قاشقاري مەن ۆ.رۋبرۋكتىڭ جازبالارىنا سۇيەنىپ, ىلەبالىقتى شەڭگەلدى بەكىنىسىنىڭ ورنىنداعى «ەكىوگىز» قالاسى – دەپ, كورسەتسە, اكادەميك ءا.مارعۇلان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ دەرەكتەرىن العا تارتا وتىرىپ «ىلەبالىق ءوز الدىنا جەكە قالا بولعان» دەپ, تۇجى­رىمدايدى.

دەمەك, بۇل ءالى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلەنبەگەن, ناق­تىلانباعان تەك جورامالدار عانا. ءوزىمىز جوعارىدا كور­سەتكەندەي ىلە ايماعىنىڭ ءىرى قالالارىنىڭ ءبىرى – ءتال­حيز (تالعار) ەكەندىگىن ايتتىق. ەندى وسى تالحيزدەن شىق­قان ۇلى جىبەك جولى وڭتۇستىك جانە تەرىسكەي بولىپ ەكىگە بولىنەتىنىن بىلەمىز. وسىنىڭ العاشقىسى وڭتۇستىك جەلى – ەسىك پەن تۇرگەن – شەلەك ارقىلى ءجۇرىپ وتىرىپ ىلە وزەنىنىڭ بۋراقوجىر ماڭىنداعى وتكەلىنەن ءوتىپ, وزەننىڭ وڭ جاعىمەن جەلە جورتىپ حورگوس ارقىلى المالىق قالاسىنا اپارادى. مىنە وسى جولدىڭ بويىندا كوكتالعا تاياۋ جەردە ىلەبالىق قالاسىنىڭ جۇرتى بار دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلعان. ناقتىلاپ ايتساق, قازىرگى ءۇشارال اۋىلىنىڭ شىعىس جاعىنداعى كونە قالا جۇرتى. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي – مۇندا شيكى جانە كۇيگەن كىرپىشتەردىڭ, قۇمىرا ىدىستاردىڭ, حۋمداردىڭ, ديىرمەن تاسىنىڭ ت.ب. قالدىقتارىنىڭ كوپتەپ كەزدەسۋى. قورعاننىڭ جالپى سيپاتى دوعا نەمەسە ساداق ءتارىزدى, كولەمى 1,5 كم اۋماقتى قۇرايدى. اينالدىرا توپىراقپەن سوعىلعان قابىرعاسىنىڭ ەنى 2,5 مەتردەي, بيىكتىگى 6-8 مەتردى قۇرايدى. دۋال سىرتىن اينالدىرا ور قازىلعان شامامەن 4-5 م ورتا عا­سىرلىق قورعان قالاعا ۇقسايدى...

ءيا, بۇل تاقىرىپ بو­يىنشا تاعى ءبىر تاريحي جادىگەرگە جۇگىنسەك – ىلە­بالىق قالاسىنىڭ اتاۋى 1254 جىلى جەتىسۋدى كوكتەي ءتىلىپ ءوتىپ موڭعولداردىڭ استاناسىنا بارعان ارميان پاتشاسى ءى گەتۋمنىڭ (گايتون) كۇندەلىگىندە بار. وندا قالا «يلانبالاح» – دەپ جازىلعان, ياعني بۇل ءسوز «ىلە وزەنى وڭىرىندەگى قالا» دەگەن ۇعىمعا سايادى. ىلە وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنا جاسالعان زەرتتەۋلەر بۇل قالانى جاركەنت قالاسىنا تاياۋ ورنالاسقان كوكتال اۋى­لى ماڭايىنداعى ورتاعاسىرلىق قالاشىققا سايكەس كە­لەتىندىگىن انىقتاعان. بۇل قالانىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى شامامەن ءحى-ءحىV عاسىرلار ارالىعىن قامتيدى.

ەندىگى اڭگىمە كەزەگى ەجەلگى زاماندارداعى جەتىسۋ ول­كەسىنىڭ يسپيدجاب, وتىرار, تاراز ت.ب. قالالارىنان تابىلعان كۇمىس اقشالارىنا ۇقساس رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سالاسىندا قولدانىستا بولعان مىستان جاسالعان مونەتالار, ياعني جارماق  جايىندا بولماق. ول جارماقتى وتباسىمىزبەن ەتەنە ارالاسىپ تۋىس بولىپ كەتكەن دوسىم مايدان مۇناليەۆ بەردى. ونى بيىلعى جىلى كوكتەمدە ءوز باقشاسىندا جەر اۋدارىپ جاتىپ تاۋىپ العانىن, ورتاسى ويىق دوڭگەلەك فورماداعى تيىنعا ۇقساس زاتتى كورسەتىپ «...مىنانىڭ نە ەكەنىن بىلمەدىم قىتايشا جازۋلارى بار ەكەن, ءوزىڭ بايقاپ كورشى» دەپ, ماعان ۇسىندى. قولىما الىپ قاراعاندا كوزىمە بىردەن كونە قالالاردان تابىلعان تەڭگەلەردىڭ سۋرەتى ەلەستەي قالدى دا: ء«اي مىناۋ ورتا عاسىرلارداعى مىس اقشالار عوي» دەدىم. قى­زىعۋشىلىعىم ويانعانى سونداي ءبىرتالاي كىتاپتاردى اق­تاردىم, سوڭىندا ش.ءۋاليحانوۆ كىتابىنىڭ 2-تو­مى­نان جاۋابىن تاپقانداي بولدىم: دەمەك, ءحVىىى عا­سىردىڭ 50-60 جىلدارىنداعى دەرەك بويىنشا رەسەي يمپەرياسى مەن قىتاي مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا قارىم-قاتىناسىندا, مىسالى: قاشعاردىڭ وزىندىك جەكە اقشاسى جوق, تەك «پۇل» دەپ اتالاتىن مونەتاسى بول­عان, ال تۇركىستاندىق «پۇل» قىتاي فەنىنە (مونەتاسى) ءتۇرى مەن فورماسى, ورتاسىنداعى تەسىكتەرى دە ۇقساس بولعانىمەن ودان وزگەشەلىگى تازا سارى مىس­تان قۇيىلىپ جاسالادى. تۇركىستاندىقتار سول ءۇشىن قى­تايدىڭ مىرىش قوسىلعان مىس اقشاسىن «قارا پۇل» اتا­عان. قۇن جاعىن قاراستىرار بولساق, جىپكە تىزىلگەن تۇر­كىستاندىق ەلۋ مونەتا ءبىر «ساردى» ء(بىر سار – 36 گ التىنى بار قىتاي لانى) قۇرايدى. بۇل مىس اقشالاردىڭ ءبىر بەتىندە مانجۇر, ەكىنشى بەتىندە تۇركى تىلىندە وسى تەڭگەنىڭ سوعىلعان قالاسىنىڭ اتى ارابشا جازىلاتىن بول­عان. ساۋدادا كوبىنەسە يلوجە كۇمىس مونەتالارى, قىتايشا – «يامبا» (جامبى) اتالاتىن قۇيمالار مەن جاڭاعى اتالعان ورتازيالىق مىس تەڭگەلەر كەڭىنەن قولدانىلعان. سونداي-اق بۇدان بۇرىنعى كەزەڭدە, ياعني ءحVىىى عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى تابيعي تازا كۇمىس جامبى 100 سار جارماققا تەڭ بولسا, ال شايدىڭ باعاسى جارماققا شاققاندا وتە قىمباتقا تۇسكەندىگى اي­تىلعان, قوي ساۋداسىنا كەلسەك, اقشامەن العاندا ءار ەكى جاسار قويلارىڭىز 1000 جارماققا ساتىلعان ەكەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەن قۋ, تاقىر, ءۇشارال اۋىلى ماڭىنداعى ەسكى قالا جۇرتتارىنان تابىلعان كوپتەگەن جارماقتاردى (مىس اقشالاردى) كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كوبىنە قىش قۇمىرالاردىڭ ىشىنەن تاۋىپ العان اۋىل ادامدارى بالالارىنا ويىنشىق رەتىندە بەرگەندەرىن, كەيبىرىن ات ابزەلدەرىن بەزەندىرۋگە جاراتقاندارىن جىر قىلىپ ايتادى. ارينە مۇنداعى دەرەكتەردى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق.

قورىتا ايتقاندا, ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ, تۋ­عان­ حالقىمىزدىڭ, بابادان ميراس بولىپ قالعان اتا­مەكەنىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەني باستاۋلارىنىڭ وتكە­نىنە دەن قويىپ, زەردەلەپ زەرتتەۋ ءار ۇلتجاندى ازا­ماتتىڭ قاسيەتتى پارىزى. بىزدەر, قازاقتار: ۇلان-بايتاق جەرىمىزبەن بىرگە اسا باي مادەنيەتىمىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز, تامىرى تەرەڭ تاريحى بار ۇلتپىز. دەمەك, وسىنداي قۇندى مادەني مۇرالارىمىزدى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ, ناسيحاتتاۋ جانە ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى كەلەر ۇرپاق پەن ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن اۋاداي قاجەت ەكەنىن تۇنىق ويمەن تۇسىنگەنىمىز ورىندى بولادى.

قالي يبرايىمجانوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى

جاركەنت