ءيا, وكىنىشكە قاراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي جاعداي بولدى. ەگەر جەدەل دە ناقتى شارالار قابىلدانباسا, الداعى ۋاقىتتا دا سول جاعداي جالعاسا بەرەتىن ءتۇرى بار. بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سولتۇستىك ايماقتاعى اكىمدەردىڭ ەڭبەگىن, دەپۋتاتتاردىڭ قىزمەتىن جوققا شىعارا المايمىز.
دەگەنمەن ولار ءالى دە بولسا ءوز اۋىلدىق وكرۋگىندە, اۋدانىندا, وبلىسىندا حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا مۇددەلى بولۋى ءتيىس. بۇل ۇلتتىق دەموگرافياعا قاجەت ءىس. سوندا عانا «ارقادا قىس جىلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەگەندەي, جايلى اۋىلدان, اۋداننان, وبلىستان حالىق ۇدەرە كوشە قويماسى انىق. «جايلى» دەگەنىمىز – «الما ءپىس-اۋزىما ءتۇس» دەگەن ءسوز ەمەس. ەڭ باستىسى, اۋىلدىڭ جولى, بايلانىسى, مەكتەبى, ينتەرنەتى, اۋىز سۋى تىرشىلىك ەتۋگە, مال ۇستاۋعا, كاسىپ اشۋعا قولايلى بولسا بولعانى. سولتۇستىكتە ونداي جەر بار, بىراق حالىق سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. سەبەبى نەمىس, ورىس, ۋكراين باۋىرلار وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا كوشىپ كەتسە, جەرگىلىكتى اعايىن اۋىل مەكتەپتەرى جابىلىپ, اۋىلدى كوتەرۋگە بەيىل بايقالماعان سوڭ, تۇرمىسىنا ءبىر وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن امالسىز قالاعا كوشىپ جاتىر. نەسىن جاسىرامىز, مۇنىڭ ءبارى اۋىلدى دەموگرافيالىق توقىراۋعا اكەلە جاتىر. تابيعي ءولىم-ءجىتىم سانى نارەستەلەردىڭ سانىنان كەم بولسا دا, كوشىپ كەلۋشىلەرگە قاراعاندا كوشىپ كەتۋشىلەر سانى اناعۇرلىم كوپ بولىپ تۇر.
ماسەلەن, قارابالىق اۋدانى اكىمىنەن العان حات مازمۇنىنا نازار اۋدارايىق: ء«بىلىم الۋشىلاردىڭ سوڭعى 10 جىلداعى قوزعالىس ديناميكاسى 2007 جىلى 41 اۋدان مەكتەبىندە 4321 ءبىلىم الۋشى, 2017 جىلى 35 مەكتەپتە 3087 ءبىلىم الۋشى ءبىلىم العانىن كورسەتتى». وقۋشىلار سانى سوڭعى 10 جىل ىشىندە 1234 بالاعا كەمىگەن. وقۋشىلار وسىلاي كەمي بەرسە 15-20 جىلدان سوڭ اۋدان مەكتەپتەرى قاڭىراپ بوس قالاتىن ءتۇرى بار. مەكتەپتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلا بەرسە, ولاردىڭ تيپتىك عيماراتتارى بۇزىلىپ, ورنىن سيپاپ قالمايمىز با؟ سوڭعى جىلدارى اۋدانىمىزدا مەكتەپ, مەكتەپ-ينتەرنات عيماراتتارىنىڭ بۇزىلۋى «داستۇرگە» اينالدى. پوبەدا, جاڭاۋىل, ماعىناي, تاستىوزەك اۋىلدارىنىڭ مەكتەپ عيماراتتارى بەرىسى – 15-20 جىل, ءارىسى 30 جىل عانا پايدالانىلعاننان كەيىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى قيراتىلدى. مۇنىڭ ءبارى اۋدانىمىزدا دەموگرافيانىڭ ناشارلاۋى سالدارىنىڭ ناقتى كورىنىسى. وسى ماسەلە سولتۇستىكتەگى وزگە اۋدانداردا, وزگە وبلىستاردا جوق دەپ كەسىپ ايتا المايمىز.
ماسەلەن, پوبەدا اۋىلىندا ەكى قاباتتى ورتا مەكتەپ-ينتەرناتى 1974 جىلى سالىنىپ, قولدانىسقا بەرىلگەن. بىراق, 1991 جىلدان باستاپ بۇزىلا باستادى. قازىر ونىڭ ورنىن ء«ارامشوپ» باسقان. ورتا مەكتەپ بوس تۇرعان بالاباقشا عيماراتىنا كوشىرىلدى. جاڭااۋىل مەكتەبى جابىلىپ, نەبارى 20-25 جىلداي قىزمەت ەتكەن تيپتىك عيمارات – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سول كەزدەگى, مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ەسىندە عانا قالدى. قازىر مەكتەپ ورنىندا مال جايىلىپ ءجۇر. بالا سانى كوپ بولسا, مەكتەپ جابىلماس ەدى, عيماراتى دا بۇزىلماس ەدى. ماعىناي اۋىلىنداعى مەكتەپ جابىلعان سوڭ, مەكتەپ عيماراتىنىڭ تاعدىرىن جەرگىلىكتى اكىم ەمەس, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ىزدەگەندەر شەشتى. ماعىناي ۇلكەن كەڭشار ەدى. سوعىس جىلدارى جانە ودان كەيىن مەكتەپ-ينتەرناتى بولعان. ماعىناي مەكتەپ-ينتەرناتىندا اققۇدىق, جامبىل, ەڭبەك اۋىلدارىنىڭ بالالارى وقىپ, ءبىلىم العان. ءجۇز جىلعا جۋىق تاريحى بار مەكتەپتى جابىلۋدان امان الىپ قالۋدى ويلاعان جان بولماعانى وكىنىشتى. 2005 جىلى مەكتەپ جابىلىپ تىندى.
تاستىوزەك اۋىلىندا مەكتەپ-ينتەرنات 1986 جىلى سالىندى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ سوڭعى جىلدارى اۋدانىمىزدا سالىنعان ەكى مەكتەپتىڭ ءبىرى دە وسى – تاستىوزەك ورتا مەكتەبى ەدى. ەكى قاباتتى جاڭا مەكتەپ-ينتەرنات اۋىلدىڭ ءسانى ەدى. ءىشى جارىق, كەڭ, جىلى بولاتىن. ءبىلىم بەرۋگە بارلىق جاعداي جاسالدى. بالا كوپ, جوعارى ءبىلىمدى, جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر دە جەتكىلىكتى ەدى. امال نەشىك, 2007 جىلى اۋدان ورتالىعى قارابالىق كەنتىندە قازاق مەكتەبىن اشۋ تالابى ءتۇسىپ, اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى تاستىوزەك مەكتەبىنىڭ مۇعالىمدەرىن قارابالىق كەنتىنە جۇمىسقا شاقىردى. تاستىوزەك مەكتەبىن جاپپاسا, قارابالىقتا قازاق مەكتەبىن اشۋ مۇمكىن بولمادى.
«بالا سانى ازايسا, اۋىل مەكتەبى جابىلادى», دەپ اۋىل مۇعالىمدەرىن الداعى ۋاقىتتا جۇمىسسىز قالۋدان «ساقتاندىردى». مۇعالىمدەرى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «كوڭىلىن قيماي», ءوز مەكتەبىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. مەكتەپ جابىلعان سوڭ ىزىنشە بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ, جاس وتباسىلار دا مەكتەبى بار ەلدى مەكەن ىزدەپ, كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. اۋىلدا حالىق سانى كۇرت ازايدى. قازىر تاستىوزەكتە 5-6 وتباسى عانا قالعان. اۋىلدىڭ بۇرىنعى تۇرعىنى اسقار ەسىمدى ازامات «اكەم اۋىلدا تۇرادى, مال ۇستايدى. اۋىل مەكتەبى قاڭىراپ بوس تۇر. تىم بولماسا, بۇزىلماسا يگى. اۋىلدى قايتا تۇلەتۋ ىسىنە ءۇمىتىمىز بار عوي» دەپ ەدى. بىراق ەل ءۇمىتى مەن مەكتەپ عيماراتىنىڭ تاعدىرىن قولىنا العانداردىڭ ماقساتى قيىسپايتىن سياقتى. مەكتەپ عيماراتى بيىل اۋكتسيون ارقىلى ساتىلدى. ساتىپ العاندار, ارينە, تاستىوزەكتە مەكتەپ نەمەسە «ساۋدا ورتالىعىن» اشا قويماس, بىراق مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ كىرپىش-تاسى قالادا سالىناتىن كوتتەدجدىڭ, نە ساۋدا ورتالىعىنىڭ ءبىر قاجەتىنە جارايتىن سياقتى.
ءسوز ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىك, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءار كەڭشاردا ۋچاسكەلىك اۋرۋحانا بولاتىن. قىزمەتىنىڭ ساپاسى قازىرگى اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانادان ءبىر مىسقال كەم ەمەس-ءتىن. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن, نەمىستەر مەن ورىستار تاريحي وتاندارىنا ۇدەرە كوشكەندە, حالىق سانى كۇرت ازايدى. دارىگەر ماماندار كوشىپ كەتتى, بازارعا شىقتى. ۋچاسكەلىك اۋرۋحانالار جابىلىپ, عيماراتتارى بۇزىلدى. سول جاعداي ساباق بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – مەكتەپ عيماراتتارىن بۇزىلۋدان امان ساقتاپ قالۋ. دەموگرافيا ۇنەمى ناشارلاي بەرمەسە كەرەك, شەگىنە جەتكەندە, ۋاقىتى كەلگەندە ەلىمىز اياعىنان نىق تۇرىپ, سولتۇستىككە جۇرت اعىلا باستايدى. سول كەزدە وسى مەكتەپتەردى قايتا سالۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى عيماراتتار بۇرىنعى ۋچاسكەلىك اۋرۋحانالاردىڭ كەبىن كيمەسە ەكەن, ونى ساقتاپ قالساق ەكەن دەگەن تىلەك بار. ىشكى ميگراتسيانى جانداندىرىپ, شەتەلدەگى قانداستاردى سولتۇستىكتەگى اۋىلدارعا شاقىرساق بولار ەدى.
دەموگرافيانى رەتتەۋ ارقىلى سولتۇستىكتەگى جانە شىعىستاعى اۋىلداردىڭ قاڭىراپ بوس قالماۋىنا نازار اۋدارىلار ەدى, مەكتەپتەر جابىلماس ەدى, عيماراتتارى ىسكە جاراپ تۇرار ەدى, سولتۇستىكتە اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىمەن اينالىساتىن قانداستارىمىز قالا حالقىن ساپالى, ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسار ەدى, شەكارالىق ايماق «جالاڭاش» قالماس ەدى.
ەل تاۋەلسىزدىگى باياندى بولۋى ءۇشىن رەسپۋبليكا بويىنشا حالىق تىعىزدىعىن رەتتەپ وتىرۋ ماڭىزدى بولسا كەرەك. دەمەك, سولتۇستىك ايماقتارداعى اكىمدەر مەن دەپۋتاتتاردىڭ قىزمەتىن باعالاعاندا, ولاردىڭ جەرگىلىكتى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا قانشالىقتى جاعداي جاساعانى, وڭتۇستىك اكىمدەرىنىڭ سوعان ءوز ۇلەسىن قوسۋى ەسكەرىلسە ەكەن دەيمىز. «ىرىس الدى – ىنتىماق», «تورتەۋ تۇگەل بولسا – توبەدەگى كەلەدى» دەگەن سول ەمەس پە!؟
تولەن رامازان ۇلى
قوستاناي وبلىسى, قارابالىق اۋدانى