ءدىني احۋالدى جەتىلدىرۋ – ماڭىزدى مىندەت

الدىن الۋ جانە بولدىرماۋ شارالارى

بىرقاتار ەلدەردىڭ تاجى­ريبەسى كورسەتكەندەي, قوعامعا جات ءدىني-ساياسي يدەولوگيالاردى اشىق تۇردە تاراتۋعا تالپىنۋ بارىسىندا قانداي قاۋىپتىڭ جاسىرىنىپ جات­قانىنا كورنەكتى دالەل بولاتىن بۇل وقيعالار ەكسترەميس­تەر مەن تەرروريستەر ءۇشىن قولايلى جاعدايعا جول بەرەدى. سونداي-اق بۇل وقيعالار بەل­گىلى دارەجەدە قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ يسلامنىڭ جانە باسقا دا دىندەردىڭ ءمانىن تۇسىنۋدەگى ءدىني ساۋاتسىزدىعىنىڭ سالدارى. بۇعان جەرگىلىكتى ورىندارداعى ءداستۇرلى دىندەردىڭ كەيبىر وكىلدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋى, ءدىني ساۋاتسىز­دىقتىڭ سالدارىنان يسلام دوكتريناسىن بۇرمالاۋ جا­نە ءدىني كوزقاراستاردىڭ كەر­تارتپالىعى ەداۋىر دەڭگەيدە اسەر ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسىن­داي فاكتورلار دىنگە سە­نۋشىلەردىڭ راديكالدانۋىنا, سونىڭ ىشىندە ءدىني ەكس­ترەميزمنىڭ پايدا بولۋىنا قو­لايلى جاعداي تۋعىزادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبىرشاما دارەجەدە ءبىزدىڭ قوعامعا دا اسەر ەتكەنى كوپشىلىككە ءمالىم. 

وسى ورايدا قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى ماۋسىم ايىنداعى جارلىعىمەن ءدىني سالاداعى احۋالعا بايلانىستى قابىلداعان مەملەكەتتىك ساياسي تۇجىرىمداماسى دەر كەزىندە جانە ماڭىزدى قۇجات رەتىندە تانىلۋدا. 

بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ عا­لىم­دار مەن ساراپشىلار, مەم­لەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى, ءدىني بىرلەستىك وكىلدەرى وسى سا­لاداعى ناقتى جاعدايدى ەس­كەرە وتىرىپ, اتالمىش قۇبى­لىستاردىڭ الدىن الۋ مەن بول­دىرماۋ ءۇشىن عىلىمي نەگىز­دەلگەن ۇسىنىستار مەن سالاۋاتتى باعا بەرۋلەرىن تەرەڭدەتۋى وتە ماڭىزدى. ءدىني ەكسترەميزم سەكىلدى قۇبىلىسقا قارسى كۇ­رەستە تەك اكىمشىلىك شارالاردى قول­دانۋ جەتكىلىكسىز بولاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل – دىنىمىزبەن قا­تار ءدىلىمىزدى دامىتاتىن سالا, سانا كەڭىستىگى. سوندىقتان ما­سەلە بۇل قۇبىلىستىڭ ءما­نىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, شىعۋ سە­بەپتەرىن, بولمىسىن جانە الەۋمەتتىك نەگىزىن انىقتاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سونداي-اق وسىنداي قاۋىپتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن جاقسى ويلاستىرىلعان شارالار جۇيەسىن ازىرلەۋگە داعدىلانعان ءجون.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر كوشباسشىلارىنىڭ IV سەزىن­دە, توزىمدىلىك پەن سە­نىمدىلىكتى ناسيحاتتايتىن ار­نايى ينتەرنەت-رەسۋرس­تى قۇ­رۋ قاجەتتىگى تۋرالى باس­­تا­ماسى وزەكتى جانە دەر كە­زىندە كوتەرىلگەنى انىق. «ادام­­­گەرشىلىك – ونەگەلىك قۇن­­دىلىقتاردىڭ جاھاندىق داعدارىسى ارتىپ كەلەدى. كوپتەگەن قوعامداعى «جالعان بوستاندىقتىڭ» ناسيحاتتالۋى مەن تارالۋىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ادامي قارىم-قاتىناستىڭ تابيعي سيپاتى جونىندە بۇرمالانعان كوزقاراستار قازىرگى قوعامنىڭ قالىپتى ساپاسى رەتىندە ۇسىنىلىپ, ادال ەڭبەككە دەگەن ۇمتىلىستى كەز كەلگەن تاسىلمەن پايدا تابۋعا ال­ماستىرماق. مۇنداي ادام­گەرشىلىككە قارسىلىق تالاي جەر­دە ابسوليۋتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى مەم­لەكەت باسشىسى.

قازاقستانداعى قازىرگى ءدى­ني احۋال مەن ءجۇرىپ جاتقان ۇر­دىستەر ءبىلىم بەرۋ مەن ءدىني تاربيە جونىندە ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعدارلامانى شۇعىل تۇردە جاساۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا, ۇلتتاردىڭ رۋحاني داستۇرلەرى مەن مادەنيەتتەرىنە نەگىزدەلگەن, پسيحولوگياسى مەن ەرەكشەلىكتەرى قامتىلعان باعدارلامالار جاساقتالسا, وسى باعدارلامانىڭ وزەگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءدىلى مەن ءدىني ەرەكشەلىكتەرى بولۋى ءتيىس. 

وتاندىق جانە شەتەلدىك كوپتەگەن عالىمداردىڭ, سون­داي-اق ءدىني قايراتكەرلەردىڭ پىكىرى بويىنشا, مەملەكەت پەن قوعام ءدىندارلاردىڭ بو­يىن­دا بەرىك يممۋنيتەت پەن اگ­رەسسياعا توزبەۋشىلىكتى سەنىم نە­گىزىندە قالىپتاستىرۋى قاجەت. مۇنداي ىندەتتەردىڭ الدىن الۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلى – حالىقتى رۋحاني تۇرعىدان اعارتۋ. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى الەمدىك دىندەردىڭ دۇ­نيە­تانىمدىق, رۋحاني-ادام­گەرشىلىك, الەۋمەتتىك جانە عى­لىمي نەگىزدەرىن ساۋاتتى ءدى­ني ءبىلىم بەرۋ ارقىلى تا­نى­تۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى­لايشا, ەلىمىزدەگى جاستار اراسىندا ەكسترەميستەردىڭ نەمەسە تەرروريستەردىڭ پايدا بو­لۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءتۇپ-تامى­رىن جويۋعا شەشۋشى قادام جا­سالماق.

ءدىلى مىقتىلار جىگىن الدىرمايدى

قازاقستاندا تىيىم سالىن­عان ەكسترەميستىك ءارى تەررورلىق ۇيىمداردىڭ, راديكالدى جانە تىركەلمەگەن ءدىني اعىمداردىڭ جاق­تاۋشىلارى بار ەكەنى انىق­تالدى. وسى ورايدا الگىن­دەي ارەكەتتەر بايقالعان جاع­داي­دا ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىم­دار مەن بىرلەستىكتەردىڭ اران­دا­تۋشىلىق ارەكەتتەرگە جول بەر­­­مەۋ ماقساتىندا بىرىگىپ, قى­­­راعىلىق پەن ۇيىمشىلدىق تا­نىتا وتىرىپ تويتارىس بەرۋى ما­ڭىزدى شارا. 

ءدىني قاجەتتىلىكتەر كوبى­نە­سە قوعامدىق قارىم-قاتى­ناستاردىڭ كۇرت وزگەرىسكە ۇشى­راعان نەمەسە تۇبەگەيلى جاڭا­شىل باعىت ۇستانعان قيىن-قىستاۋ وتپەلى كەزەڭدەرىندە وتە ماڭىزدى بولارى ءسوزسىز, ويتكەنى ءدال سونداي شاقتاردا جەكە تۇلعانىڭ بولاشاققا دەگەن ءۇمىتى جوعالىپ, وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ ازاياتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان بولار كە­ڭەستىك جۇيەنىڭ ىدىراۋى, ياعني «كوممۋنيستىك باقىتتى بولاشاقتىڭ» جۇزەگە اسپاي قا­­لۋ­ىنىڭ ناتيجەسىندە ادام­داردىڭ كوپشىلىگى ءارتۇرلى ءدىني كونفەسسيالارعا, بىرلەستىكتەرگە بەت بۇردى.

كوپتەگەن ەكسترەميستىك ىلىم­دەردىڭ جاستاردى قىزىقتىرۋى, ولاردىڭ كوپتەگەن ءداستۇرلى دىندەردەن ايىرماشىلىعى سوعىسقۇمارلىق, اگرەسسيۆتى ۇندەۋ جۇرگىزۋ ەكەنىن ەستە ۇستاۋ ماڭىزدى. ءداستۇرلى دىندەردەن تا­عى ءبىر ايىرماشىلىعى, ولار ادامدار اراسىنداعى سىي­لاس­تىق, كەلىسىم مەن توزىمدىلىكتىڭ قاجەتتىلىگى جايلى ءسوز قوز­عا­مايدى, ماحاببات پەن جانا­شىرلىققا شاقىرمايدى, قۇ­داي­دىڭ قالاۋىنا كونبەيدى. كەرى­سىنشە, ولار باتىل ءارى تاباندى ارەكەتتەر جاساپ, ادامداردى كۇشپەن جانە قارۋمەن قورقىتىپ, ءوزىنىڭ نەمەسە رۋحاني باسشىسىنىڭ پىكىرىنە عانا سۇيەنىپ, قۇرىلىمدى وزگەر­تۋگە, تارتىپ الۋعا نەمەسە قول جەتكىزۋگە شاقىرادى. 

بۇل سەكتالاردىڭ ۇيىم­داستىرۋشىلارى قاتارلارىنا تارتۋ مەن ءىزباسارلارىن ۇيرەتۋ بارىسىندا ءداستۇرلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سانانى ماني­پۋلياتسيالاۋدىڭ زاماناۋي ادىس­تەرىن كەڭىنەن قولدانۋلارى ابدەن مۇمكىن. ادەتتە, ولاردىڭ جاقتاۋشىلارىنا سالاۋاتتى ويعا قۇرىلعان دالەلدەر دە, وڭتايلى ءارى قيسىندى دايەكتەر دە اسەر ەتپەيدى. ويتكەنى ساناسى بارىنشا ۋلانعانىن بايقايمىز. 

قازىرگى جاستارعا يسلام مەن حريستيان سەكىلدى بارلىق ۇلى دىندەر قوعام بىرلىگىنىڭ رۋحاني نەگىزى ەكەنىن تىڭعىلىقتى ءارى دالەلدى تۇردە اشىپ ءتۇ­سىن­دىرۋ مىندەتتى جانە وتە ما­ڭىزدى. دەمەك, ەندىگى جەردە ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنە قاتىستى جاڭا زاڭ جوباسىنا وزگەرتۋلەردى ەنگىزۋ قاجەت. زاڭ جوباسىندا قامتىلماعان كەي ماسەلەلەر ءالى دە كوپشى­لىكتىڭ كوكەيىن كۇپتى ەتىپ, الاڭ­داۋشىلىعىن تۋعىزعانداي. بۇل تۇرعىدا تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىم­دار مەن ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىن شەكتەۋدىڭ الدىن الۋ باعىتىندا كەيبىر كورشىلەس ەلدەردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن نازاردا ۇستاعان قاجەت پە دەپ قالاسىڭ. ولاردا قازىر قاۋعا سا­قالدىلار دا, بەتى-باسىن تۇمشالاپ العان, حيدجاب كيىپ ەتەگىنە سۇرىنگەندەر, ءتۇرلى كۇماندى ءدىني كىتاپتار تاراتىپ, عالامتور ارقىلى ۋاعىزدارعا سەنىپ, ەسسىز ەلتىگەندەر اتىمەن جوق. بىزدە دە سونداي كە­لەڭسىز جايتتارعا جول بەرمەي, ءار ايماق, وڭىرلەر مەن ەلدى مەكەن­دەرگە, قالالارعا كەلگەن ءىس-ارەكەتى كۇماندى بەيتانىس ادامداردىڭ ءجۇرۋىن, ولاردىڭ ءتۇرلى ءدىني كىتاپتاردى تاراتۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. 

جاقىندا الماتىداعى دوس­تىق ۇيىندە وتكەن ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا تولىق­تىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگى­زۋگە وراي عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان دوڭ­گەلەك ۇستەل تالقىلاۋىندا جۇرت­شىلىقتىڭ كوكەيىنە قو­نىمدى بىرقاتار ۇسىنىستار ورتاعا سالىندى. اتاپ ايت­قاندا ولار: كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالاردى اتا-انا­سىنىڭ رۇقساتىنسىز ءدىني ءىس-شارالارعا قاتىستىرۋعا تىيىم سالۋ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كەلىسى­مىنسىز جاستاردى شەتەلگە ءدىني ءبىلىم الۋعا جىبەرمەۋ, ءدىني ۇيىم­­دارعا تۇسكەن قارجىنى الەۋمەت تاراپىنان اشىق تۇردە قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, مەديتسينالىق مەكەمەلەردەگى بالا دەنساۋلىعى ءۇشىن قا­جەت­تى مىندەتتى ەكپەدەن اتا-انا­لار­دىڭ ءدىني سەنىم سەبەبىمەن قاشۋىنا جول بەرمەۋ, «تالاق» سياقتى ءدىني عۇرىپتار مەن باسقا دا ءبىزدىڭ قوعامعا جانە جالپى ادامزاتتىق نورمالار مەن داستۇرلەرگە جات امالداردان ايەلدەردىڭ قۇقىعىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى تولىق­تىرۋلار.

وسىنداي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ۋاقىت تالابىنا ساي ەكەنىن جانە پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني­ جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قويعان مىندەتتەرگە تولىعىمەن ساي­كەس كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.­ بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءدى­ني ماسەلەلەرگە قاتىستى كوپ­تە­گەن تۇيتكىلدەرىن شەشىپ قا­نا قويماي, ەلىمىزدەگى رۋحا­ني بىرلىك پەن الەۋمەتتىك تۇ­راقتىلىققا دا سەپتىگىن تي­گىزەدى.   

اقان بيجانوۆ,  ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيلوسوفيا,  ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ  ديرەكتورى, ساياسي عىلىمداردىڭ  دوكتورى, پروفەسسور