قازاقستان – رەسەي: وڭىرارالىق ارىپتەستىكتىڭ الەۋەتى زور

فورۋمعا دەيىن قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەستى. مەملەكەتتەر باسشىلارى كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, ونى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ پەرس­پەكتيۆالارىن قاراستىردى.

ء«بىزدىڭ وڭىرارالىق ىنتىماق­تاس­تى­عىمىز – قيىندىقتارعا قاراماستان ىلگە­رىلەپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدىڭ نەگىزى. سوڭعى 9 اي­دا ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينا­لىمى 31 پايىزعا ءوستى. ءبىزدىڭ ءار كەزدە­سۋىمىز – جاڭا بەلەس, وندا اۋقىمدى مىندەت­تەر شەشىلەدى. بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز دە مەم­لە­كەتتەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

كەزدەسۋدە پرەزيدەنتتەر بىرقاتار ەكى­جاقتى ىنتىماقتاستىق جا­يىن تالقى­لاپ, كۇن تارتىبىندەگى حا­لىق­ارالىق ماسە­لەلەرگە توقتالدى.  

ەكى ەل باسشىلارى كەشكىسىن فورۋمنىڭ قورىتىندى جيىنىنا قاتىسىپ ءسوز سوي­لەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كەزە­گىندە بۇل فورۋم ەكىجاقتى قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالعانىن, جانە قا­زاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ىنتى­­ماق­تاستىقتىڭ كوپىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.

«بيىلعى فورۋم ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا ارنالىپ وتىر. ءبىز 2005 جىلى وسى قالادا وتكەن II فورۋمدا مۇن­داي جيىندى جىل سايىن وتكىزۋ تۋرا­لى ۋاعدالاسقان ەدىك», دەدى قازاقستان پرە­زيدەنتى. ءوز سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تالقىلاناتىن تاقىرىپ ەكى مەملەكەتتىڭ نازارىندا بولعانىن جانە جىلدام دامىپ كەلە جاتقان تەحنولوگيا­لار, ونىڭ ىشىندە تسيفرلى تەحنولوگيالار ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي 60-قا جۋىق ماماندىق ءارتۇرلى سالالاردا جوعالىپ كەتەدى ەكەن, سونىمەن بىرگە 180 جاڭا ماماندىق پايدا بولادى. الداعى 5 جىلدا جۇمىسقا قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىلاردىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى وزگەرەتىنى ايتىلعان. بۇل ماڭىزدى مىندەت, ونىڭ شەشىمى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس», دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسىعان باي­لانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى ادامي كاپيتالدىڭ بارلىق نەگىزگى كوم­پونەنتتەرى بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋ قا­جەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ەڭ الدىمەن, ءبى­لىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەڭبەك نارى­عىن دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە باسىم­دىق بەرىلۋى تيىستىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «بۇگىندە 30-دان استام قازاقستاندىق جوو رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ بولاشاق باعىتتار بويىنشا عىلىمي كونسورتسيۋمدارىن قۇرۋ ماسەلەسىن شەشۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا, بيو جانە اقپاراتتىق تەح­نو­لوگيالار, ەنەرگەتيكا, عارىش جانە باس­قالار تۋرالى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرە­زيدەنتى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنو­لو­گيالار پاركى, «سكول­كوۆو» رەسەيلىك ورتالىعى جانە باسقا دا عىلىمي قۇرىلىم­دار سياقتى يننو­ۆا­تسيالىق كلاستەر­لەردىڭ الەۋەتىن پايدا­لانۋ مۇمكىن­دىگىنە نازار اۋداردى. مەم­لەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنە دەگەن سۇرا­نىس ارتىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن­دە رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارى­نىڭ اشىلۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قا­جەت­تىگىن دە اتاپ كورسەتتى. ء«بىزدىڭ ەلدەرى­مىزدە حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ حاب­تارىن قالىپتاستىرۋدى دامىتۋ ما­ڭىزدى. بۇل ءۇشىن ءبىز ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لامالارى, سونىڭ ىشىندە ونلاين-ءبىلىم بەرۋ كۋرستارى بويىنشا ءوزارا بىر­لەسكەن ءىس-قيمىلدا جۇمىس ىستەي الامىز», دەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىنا دا نازار اۋداردى. رەسەيدەگى عىلىمي ورتالىقتار مەن كلينيكالاردىڭ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى باعىتتا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جانە مەديتسينا سالاسىنداعى بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. 

سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ تۇرعىسىندا دا تاجىريبە الماسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. «بۇل جۇمىس ەاەو اياسىندا باستالدى. مەن الداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا استانادا تسيفرلاندىرۋ بويىنشا ەۋرازەق فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىندىم. قازاقستان مەن رەسەي وسى سالاداعى نەگىزگى لوكوموتيۆ بولۋى كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگى, ءبىلىمى مەن داعدىلارى بويىنشا تالاپتاردى بىرىكتىرۋ قاجەت. ء«بىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز وسى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋى كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس تۋرالى ازاماتتاردىڭ حاباردار بولۋىنا جالپى ەڭبەك نارىعىنداعى ەڭبەك موبيلدىلىگىنىڭ تاۋەلدىلىگىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز بىرىڭعاي ينتەگراتسيالانعان ەۋرازيالىق ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىن قۇرۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تسيفرلاندىرۋدان باسقا وڭىرارالىق فورۋم فورماتىندا تالقىلانباعان بىرقاتار تاقىرىپتار بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. سولاردىڭ ءبىرى – تۋريزم سالاسىنا باسا نازار  اۋداردى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى كەلەسى وڭىرارالىق فورۋمنىڭ تاقىرىبىن «قازاقستان مەن رەسەيدەگى ءتۋريزمدى دامىتۋداعى جاڭا كوزقاراستار مەن تەندەنتسيالار» دەپ اتاۋدى جانە ونى پەتروپاۆل قالاسىندا الداعى جىلى وتكىزۋدى ۇسىندى. 

ء«بىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز دوستىق, تاتۋ كورشىلىك, تەڭ قۇقىقتىق جانە ءوزارا سىيلاستىق قاعيداتتارىندا دامۋدا. مۇن­­داي قاعيداتتارعا ادالدىقتىڭ ىن­تى­­ماقتاستىقتى ودان ءارى دە بارلىق سالالاردا نىعايتا تۇسۋگە جاعداي جاسايتىنىنا سەنىمىم مول», دەپ اتاپ ءوتتى ءوز كەزە­گىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋ­تين.

سونداي-اق ول استانادا سيريا بويىن­­شا حالىقارالىق كەزدەسۋلەر وتكى­زۋگە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ريزاشىلىعىن جەت­كىزدى. «كوپ جاعدايدا استاناداعى كەلىس­سوزدەردىڭ ارقاسىندا سيرياداعى داع­دا­رىس­تى تەزىرەك شەشۋ, سيريالىقتارمەن رەت­تەۋدىڭ ساياسي پروتسەسىن ىسكە قوسۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرى پايدا بولدى», دەدى رەسەي باسشىسى. 

وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق بارىنشا تابىستى دامۋدا جانە ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ, گۋمانيتارلىق سالانىڭ ەڭ ءبىر كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرىن قامتۋدا. «ەلدەردىڭ وڭىرلەرى اراسىنداعى بايلانىستار ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, بيىل­دىڭ وزىندە عانا رەسەي فەدەراتسياسى سۋبەكتىلەرىنىڭ جيىرمادان استام دەلەگاتسياسى قازاقستاندا بولىپ قايتتى», دەپ اتاپ ءوتتى ۆ.پۋتين.

سونداي-اق رەسەي پرەزيدەنتى بيىلعى فورۋمنىڭ وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى بايلانىستاردى نى­عاي­تۋدا, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­­لى­عىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قور­­شاعان ور­تا­­نى قورعاۋ سالاسىن جاڭ­عىر­­تۋدا وڭىر­­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى جول­عا قويۋ­عا جاعداي جاسايتىنىنا سەنىم ءبىل­دىردى.

جيىندا سونداي-اق قازاقستان تارابىنان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ,  سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنان ءبىلىم جانە عى­لىم ءمينيسترى ولگا ۆاسيلەۆا, چەليا­بى وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بوريس دۋب­روۆسكي, ومبى وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكساندر بۋركوۆ بايانداما جاساپ, فورۋم شەڭبەرىندە اتقارىلعان جۇمىستار مەن جيىننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – ادام كاپيتالىن دامىتۋ باعىتىندا وڭىرلەردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايىندا ەسەپ بەردى.

قازاقستان مەن رەسەيدىڭ وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى جىل سايىن ەكى ەلدىڭ اۋماعىندا كەزەكپەن وتكىزىلىپ كەلەدى. بىلتىر قا­زاقستان تاراپى اتالمىش فورۋمدى ءدال وسى قاراشا ايىندا استانا قالاسىندا وتكىزگەن بولاتىن. بيىل فورۋم رەسەيدىڭ چەليابى قالاسىندا «ادام كاپيتالىن دامىتۋ» تاقىرىبىمەن ءوتىپ وتىر. ەكى كۇنگە ۇلاسقان ايتۋلى شاراعا قازاقستان تاراپىنان اۋقىمدى دەلەگاتسيا قاتىسىپ, ايماقارالىق ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقىلادى. 

رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسى قوستا­ناي­مەن بۇرىننان ستراتەگيالىق ساۋدا-ارىپتەس بولىپ سانالادى. وتكەن جىلى ەكى ءوڭىر ارا­سىن­داعى تاۋار اينالىمى 1412,6 ملن اقش دوللارىن قۇراعان. ونىڭ ىشىندە يم­پورت – 637,6 ملن, ەكسپورت – 775 ملن دوللار. بىلەتىنىمىزدەي, چەليابىدەگى «ماگ­نيتوگور» مەتاللۋرگيا كومبيناتى دا قاشاننان رۋدنىيداعى كەن الىبىنىڭ تەمىر رۋداسىن پايدالانادى, ال قوستانايدىڭ «بايان سۇلۋ» كونديتەر فابريكاسىنىڭ ءونىمى تەك چەليابى عانا ەمەس, رەسەيدىڭ ودان دا باسقا وڭىرلەرىنە جاقسى تانىس. ءتىپتى توبىل بويىندا اۆتوموبيل ءوندىرىسى ءورىس ال­عان­نان بەرى چەليابى وبلىسىنان الاتىن تاۋار ءتۇرى دە ارتتى. بىراق نارىقتى كەڭەيتۋ, دامۋ ءۇشىن ەكى وبلىسقا دا ساۋدامەن عانا شەكتەلۋ ازدىق ەتەدى. ەڭ باس­تى­سى, بيزنەستىڭ دامۋى ءۇشىن كورشىلەر قا­ناتتاسا وتىرىپ كاسىپكەرلەرگە قولايلى بو­لاتىنداي شارالاردى قولعا الۋى كەرەك. ادامي كاپيتالدى دامىتىپ, بى­لىكتى كادرلار دايارلاۋ­دا دا اۋقىمدى جۇ­مىس اتقارىلۋى ءتيىس. ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا مىنە, وسى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى. 

جيىننىڭ العاشقى كۇنى ەكى ەلدىڭ  جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنىڭ فورۋمى ۇيىمداستىرىلدى. وڭتۇستىك-ورال مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مۇرىن­دىق بولعان شارادا رەكتورلار وداعى مەن كەڭەسى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعى, ولاردىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋداعى ءرولى ايتىلدى. يننوۆاتسيالىق تاسىل­دەر­دى قولدانا وتىرىپ, عىلىمدى ور­كەن­­دەتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايى تالقىلاندى. شا­راعا قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانە جوو رەكتورلارى قا­تىستى. ال فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى نەگىزگى تا­قى­رىپقا ارقاۋ بولعان تسيفرلاندىرۋ ماسە­لەسىنە ارنالعان جيىنعا ەلىمىز­دىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ باستاعان ءبىر توپ دەلەگاتسيا قاتىسىپ, ارىپتەستەرىمەن پىكىر الماستى, سالاعا قاتىستى باسىم باعىت­تاردى تالقىلادى. جالپى, فورۋمعا بار­لىق وبلىستاردىڭ اكىمدەرى, سونداي-اق مي­نيسترلەر قاتىسىپ, ايماقارالىق بىر­قا­تار كەلىسىمدەرگە قول قويدى. ال ەكى ەل باسشىلارى قازاقستان مەن رەسەي ارا­­سىن­داعى ديپلوماتيالىق قارىم-قا­تى­ناس­تاردىڭ 25 جىلدىعىنا وراي بىر­لەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى. وسى­لايشا, وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى ناتيجەسىندە ۇكىمەتارالىق  8 كە­لى­سىمگە, وڭىرلەر اراسىنداعى  30 شاقتى قۇجاتقا قول قويىلدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي پرە­زي­دەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن بىرگە وسى كۇنى ءحىV وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فو­­رۋمى اياسىندا ادامي كاپيتالدى دامى­تۋ تاقىرىبىنا ارنالعان كورمەگە بار­دى.

مەملەكەتتەر باسشىلارىنا قا­زاق­ستان مەن رەسەيدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيە­لەرى­نىڭ ەكسپوزيتسيالارى كورسەتىلدى.

كورمەگە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەر­­بەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, ء«بىلىم-ين­نوۆاتسيا» حالىقارالىق قوعام­دىق قورى, «Bilim Media Group» جاۋاپ­كەر­شى­لى­گى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى, ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋني­ۆەرسيتەتى, حالىقارالىق اقپا­رات­تىق تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتى, الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى, سۇلەي­مەن دە­ميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت, قا­زاق­ستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسي­تەتى, «قارجى اكادەمياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى سياقتى قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جوبالارى قويىلعان.

دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان» –  چەليابىدەن (رەسەي)

سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز  قىزمەتىنەن الىن