UIB پرەزيدەنتى دارحان احمەد-زاكي: ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز – تسيفرلى ەكونوميكا

– دارحان جۇماحان ۇلى, جىل وتكەن سايىن جاڭا ماماندىقتار پايدا بولۋدا. ول تۇلەكتەردەن جاڭاشا ءبىلىم الۋدى تالاپ ەتەدى. ءسىز باسقارىپ وتىرعان UIB – حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى 25 جىلدا ءبىلىم نارىعىنداعى سۇرانىسقا ساي جاڭا ماماندىقتاردىڭ ورداسى بولىپ قالىپتاستى ما؟

– قوعامدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءار ۋنيۆەرسيتەت ءوز ۇلەسىن قوعامعا كەرەك ماڭىزدى عىلىمي جۇمىس جاساۋمەن بىرگە جاس ۇرپاققا جاڭاشا ءبىلىم بەرۋ ارقىلى قوسا الادى. ءدال وسى باعىتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءاردايىم ۋنيۆەرسيتەتتەرگە «يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قۇرۋعا بەلسەندى قاتىسىپ, الەم دەڭگەيىندە باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ قاجەت» دەپ تالاپ قويادى. باسەكەلەستىكتىڭ بيىك ۇلگىسى ورنىعا باستاعان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا جانە جالپى قوعام ىشىندە حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكانىڭ كوپ سالالارىندا كوشباسشى بولۋعا جانە بيزنەستى باسقارۋعا قابىلەتتى, جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋدا ەلەۋلى تاجىريبەسى بار وقۋ ورنى رەتىندە بەدەلى تولىقتاي قالىپتاستى دەپ ويلايمىن.

بالاسى مەكتەپ بىتىرەتىن كەزدە كەز كەلگەن اتا-انانىڭ الدىندا «بالام كىم بولادى؟», «ول قانداي جوعارى وقۋ ورنىن تاڭدايدى؟» جانە «ول قانداي مامان بولىپ شىعادى؟» دەگەن باستى سۇراق تۋىندايدى. وسى ورايدا ءبىلىم نارىعىندا ءوز قىزمەتىمىزدى ۇسىنىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت بولعاندىقتان 25 جىل ىشىندە قالىپتاسقان جاقسى داستۇرلەرىمىزدى اتاپ وتسەك, ارتىقتى­عى بولماس. ەكونوميكا, بيزنەستى جۇزە­گە اسىرۋ, كاسىپكەرلىك ءىس, اقپارات­تىق جۇيە, زاڭگەر سەكىلدى ماماندىقتار­دى مەڭگەرگىسى كەلەتىن جاس تالاپ­كەرگە كەلەشەكتە قانداي تەرەڭ­دەتىل­گەن ءبىلىم كەرەك, وسى توڭىرەكتە عىلى­مي ىزدەنىستەر جۇرگىزە مە, الدە تەك تاجىريبەلىك بىلىممەن شەكتەلە مە, اتا-انا مەن تۇلەك ءۇشىن تاڭداۋ ەركى زور. ەكونوميكا سالاسىندا ءبىلىم الۋدا جۇيەلى تۇردە شەشىلمەي كەلە جاتقان ەڭ باستى ەكى ماسەلە بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ەكونوميكا-قارجى ماماندارى مىندەتتى تۇردە ىرگەلى بىلىمگە سۇيەنبەي, ىلكىمدى ءىستىڭ باستاۋشىسى دا, قوزعاۋشىسى دا بولا المايدى.

ماتەماتيكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مودەلدەردىڭ بولجامى رەتىندە دۇرىس اقپاراتتاردى پايدالانىپ, كەلەشەكتە ءوزى ءۇشىن قانداي دا ءبىر شە­شىم قابىلداۋشى جۇيە قالىپتاستىرۋ كەرەك. ەكونوميكاعا قاجەتتى تەرەڭ قۇرىلىمدىق تۇرلەندىرۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇرىنعى قالىپتاسقان تاجىريبە بۇگىنگى كۇن تالابىنا جاۋاپ بەرە الماۋى مۇمكىن. سەبەبى ءبىز سوڭعى ۋاقىتتا تەك تاجىريبەلىك ۇلگى­دەگى بىلىمگە كوبىرەك سۇيەنىپ كەتتىك. سون­­دىقتان دا ەكونوميكا سالاسىنداعى ماماندار مىندەتتى تۇردە ىرگەلى بىلىمگە يە بولۋى كەرەك. تەوريالىق تۇرعىدان دالەلدەنگەن باستى ەكونوميكالىق زاڭداردى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى عوي. سونىمەن قاتار زامان وزگەرىپ جاتىر, جاڭا تەحنولوگيالار كەلىپ, جاڭاشا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورنىعا باستادى. سوندىقتان دا ىرگەلى بىلىمگە قوسىم­شا كۇردەلى تالداۋ بارىسىندا جاڭا ءارتۇرلى ەكونوميكالىق ءادىس-تاسىل­دەردى قولداناتىن بىلىكتى مامانداردى نارىق تالاپ ەتەدى. 

ەكىنشى باعىت, ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز – تسيفرلى ەكونوميكا. تەحنولوگيا­لىق ءۇردىستىڭ ءار قيىرىنان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان اقپاراتتى دەر كەزىندە سارالاپ, سوعان سايكەس ولقىلىعى مەن تاۋەكەل­دەردى جەدەل انىقتاپ, وڭتاي­لاندىرۋ جولىنا باعىتتايتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ باسىمدىعى كەرەك. وسىعان وراي حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى كەلەشەكتەگى مۇراتىن تسيفرلى ەكونوميكامەن تىعىز باي­لانىستىرىپ, جاڭا بيزنەس مودەل­دەر­دى تابىستى ەنگىزە الاتىن, لايىقتى باسەكەگە تۇسە الاتىن وسى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارىن دايارلاۋدى ءجون كورىپ وتىر. 

– «نەگە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ەكو­نوميكانىڭ دامۋىنا, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا سەپتىگى تيگەنىمەن, كەشەۋىلدەپ كەلىپ جاتقاندىقتان كەمشىلىكتىڭ ءتۇبى­رىن العاشقى بولىپ تۇزەۋگە دەن قويعاندارىڭىز با؟

– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, ونى جاڭا رەلسكە قويۋ ءۇشىن دە تاۋار ءون­دىرۋ­شى زاۋىتتاردىڭ بارلىعىن از ۋاقىت­تىڭ ىشىندە ساپالىق وسىمگە مۇم­كىن­دىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگياعا ءوتۋ بارىسىنداعى وڭتايلاندىرۋ  تۋرالى ءجيى ايتادى. ال مۇنى كىم جۇزەگە اسىرادى؟ مۇنى تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا نەمەسە تەك ينجەنەرلىك باعىتتا, نە تەك مەنەدجەرلىك تۇرعىدا عانا ەمەس, وسى كەشەندى باعىتتىڭ ءبارىن ءبىر ماقساتقا باعىندىرىپ, ۇيلەستىرە الاتىن جاڭا بۋىننان جەتىلىپ وسكەن ءبىلىمدى مامان عانا جاساي الادى. مىسالى, بارشاعا ءمالىم, Toyota, Siemens, BMW سەكىلدى الەمنىڭ الپاۋىت كومپانيالارى تاۋا­رىن جىل سايىن تۇرلەندىرىپ وتىرادى.

ءوز ءوندىرىسىن قىسقا مەرزىم ىشىندە وزگەرتە الادى جانە جاڭا يدەيانى مەنەدجەرلىك يدەولوگياعا سايكەس جەدەل تۇردە وندىرىسكە ەنگىزۋ جولىن تابا­دى. ولار الەمنىڭ كوشباسشى ەل­دەرىندە كەلەشەككە باعىتتالىپ قابىل­دانعان باعدارلامالارعا سايكەس ءوز ءون­دىرىسىن تسيفرلى پلاتفورماعا كوشىرۋ ۇستىندە:  يندۋستريا 4.0 (گەرمانيادا), وندىرىستىك ينتەرنەت (اقش-تا) جانە ينتەرنەت + (قىتايدا).  جاسىراتى­ن­ى جوق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاڭا يننوۆا­تسيا­لىق يدەيا پايدا بولسا دا, ونى وندىرىس­كە دەيىن اپارۋدىڭ جولى قيىنعا سوعا­دى. وندىرىستەگى وسى ماسەلەلەردى شەشە بىلەتىن امبەباپ مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءوز وقۋ باعدارلامالارىن تۇرلەندىرىپ قوعامعا ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءبىز ءبىلىم بەرۋ تاسىلدەرىن دە جەتىلدىرۋ ۇستىندەمىز. 

بۇگىنگى تۇتىنۋشى مەن تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ اراسىندا قارىم-قاتى­ناستىڭ جاڭا تۇرلەرى قالىپتا­سىپ كەلەدى, ول ەلەكتروندى-كوممەرتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت ادىستەرى ار­قىلى ۇلكەن كولەمدى مالىمەتتەردى وڭدەۋ دەڭگەيىمەن بايلانىستى بولىپ تۇر. بۇگىندە ونلاين ساۋدا-ساتتىق كوشباسشىلارى Alibaba, Amazon جانە eBay سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار ءوز ساۋداسىن الدەقاشان ينتەرنەت جەلىسىندە ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزەدى. ال مۇنداي بيزنەس مودەلدەردى بىزگە كىم ۇيرەتەدى؟ جاڭا تسيفرلى ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستى ساراپتاپ, تاۋاردى جەتكىزۋدىڭ لوگيس­تيكاسىن جانە ەلەكتروندى ماركەتينگ جۇيەسىن تە­رەڭ بىلەتىن مامانداردى كىم ازىرلەي­دى؟

قازاقستانداعى ساناۋلى ونلاين دۇكەن­دەر جۇمىس بارىسىندا تەك قانا قاراپايىم بيزنەس-مودەلدەرگە عانا جۇگىنەدى. ەكونوميكالىق ساراپتاماسىن جاساپ, سوعان سايكەس الەۋمەتتىك جەلىدە نەمەسە ونلاين پلاتفورمادا ءوندىرۋشى ءوز تاۋارىن لايىقتى باعاعا ساتۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ماركەتينگتىك جوباسىن دۇرىس جۇزەگە اسىرا الا ما؟ امال نە, بۇل باعىتتا دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلىكتى مامانداردىڭ جوق ەكەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. وسى سالادا تەرەڭ زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىپ, مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ – ول زامان تالابى. ءبىزدىڭ ماقسات – جاڭا باعدارلامالار نەگىزىندە سول ە-commerce جانە smart تەحنولوگيالار سالاسىنا قاجەتتى زاماناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرگە يە بولاتىن ماماندار دايارلاۋ.

ۇكىمەت ۇسىنىپ وتىرعان «تسيفر­لى قازاقستان» باعدارلاماسىنا ساي­كەس, وندا اتاپ كورسەتىلگەن الدىڭعى قاتارلى 7-8 وندىرىستىك باعىتتارعا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ءونىمدى ارتتىرۋ جولدارى كوزدەلىپ وتىر. مۇندا دا تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ءوندىرىستى جوعارى ونىمدىلىككە جەتكىزۋدى باعالاپ, سارالاۋ ءۇشىن دە جاڭاشا كوزقاراس جانە ءبىلىم تالاپ ەتىلەدى.

جاڭا ۇلگىمەن قالىپتاسقان, عىلىمنىڭ جەتىستىگىن ءونىمدى ارتتىرۋعا باعىتتاي وتىرىپ, ونىڭ ەكونوميكا­لىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋدى كوزدەگەن وندىرىستىك مەكەمەلەر دە از. مەنىڭشە, بيزنەس وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مىسالى, قازىر ءبىزدىڭ ۇجىم تسيفرلى ەكونوميكا نەگىزىن قالىپتاستىرۋداعى ينتەللەكتۋالدى «لوگيستيكا – اگلومەراتسيا» اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ بارىسىندا Big Data جانە Smart city باعىتتارىندا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. كومپانيالاردى سەرىكتەس بولۋ­عا شاقىرامىز.

– ءسىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ باسقالارعا قاراعاندا ارتىقشىلىعى نەدە؟

– ەڭ باستى ەرەكشەلىك ءبىزدىڭ وقۋ باعدارلامالارىمىزدىڭ مازمۇنىن­د­ا دەر ەدىم. ارينە بۇگىنگى جوعارى ءبى­لىم تۇرعىسىنان قاراساق, ۋنيۆەرسيتەت­تى تاڭدايتىن كەزدە تۇلەكتەر دە, ونىڭ اتا-انالارى دا تازا تۇتىنۋشى­لىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايدى, ءبىلىم بەرۋ بازاسىنا قاراي ەمەس, ونىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان ابىروي-بەدە­لىنە سايكەس تاڭداۋ جاسايدى. وكى­نىشكە قاراي كەيبىر ۇلكەن ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ وزدەرى دە جاڭا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ماماندار دايارلاپ وتىر دەپ نىق سەنىممەن ايتا المايمىز. نارىققا مامانداندى­رىل­عان, كاسىپپەن ۇشتاستىرىلعان ءبىلىم­دى ساناۋلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا بەرەتى­نىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال بولار. ساپالى ماماندى امبەباپ ۇستازدار دايىندايدى. قازىرگى تاڭدا جىلدان جىلعا ستۋدەنتتەر سانى كوبەيگەنىمەن, جوعارى بىلىكتى وقىتۋشىلار سانى كۇرت ۇلعايىپ جاتقان جوق. ونىڭ ەڭ ءبىرىن­شى سەبەبى, كەڭەستىك كەزدەگىدەي اسپيرانت­تار سانى كوپ ەمەس, بۇگىنگى ماگيستراتۋرا مەن PhD ورىندار سانى شەكتەۋلى.

ەكىنشىدەن, وندىرىستەن عانا كەلىپ ساباق بەرەتىن ۇستاز تۇبەگەيلى ىرگەلى ءبىلىم بەرە الماۋى مۇمكىن, ول ءۇشىن عىلىمي جۇمىس جاساۋ قاجەت. مىسالى, قازاقستاندا قۇقىق ماماندىقتارى بويىنشا جىل سايىن ءبىتىرىپ جاتقان شامامەن 10 مىڭ ادامنىڭ تەك 20-30 پايىزى عانا ءوز ماماندىعىمەن ءبىرىنشى جىلى جۇمىسقا ورنالاسا الادى ەكەن. ال قالعان زاڭگەرلەر قاي جەرگە جۇمىسقا بارادى؟ ولاردى نارىققا قالاي بەيىمدەيمىز؟ ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ العان بىلىمدەرى بەلگىلى باعىتتا شابلوندىق تۇرعىدان قۇرىل­عان ءبىلىم. مىسالى, ەلەكتروندى كوممەرتسيا سالاسىنداعى بيزنەسكە قىزمەت كورسەتە الاتىن قانشا زاڭگەر بار؟ الەم­دەگى دامىعان مەملەكەتتەردە ين­كۋ­باتوردان شىققانداي بىردەي دا­يىن­­دالاتىن بيزنەس ماماندارىن الدە­قاشان مانسۇق ەتكەن,  ول ەلدەردە كۇن سايىن 100-دەن استام جاڭا تۇرپات­تاعى بيزنەس پايدا بولادى. ياعني جاڭا بيزنەسكە جاڭا جۇيەمەن پانارالىق ءبىلىم العان مامان كەرەك. 

– ال بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟

– الدىمەن سول زاماناۋي جاڭا بىلىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن نەمەسە شەت تىلىنەن كەرەكتى اقپاراتتى اۋدارىپ وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزۋ نەمەسە وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە تىكەلەي اعىلشىن تىلىندە ۇيرەتۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ەكو­نو­ميست + اقپاراتتىق تەحنولوگيا, قارجى + مەنەدجمەنت, ماركەتينگ + اقپاراتتىق تەحنولوگيا دەگەن سياقتى قوس پانارالىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. ارينە جاڭا بۋىنداعى مامانداردى دايارلاۋدا, ەڭ الدىمەن وسى جۇيەنى تۇبەگەيلى ءتۇسىنىپ, ستۋدەنتكە ۇيرەتۋ ءۇشىن وقىتۋشىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ  ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى باستى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى. كەلەسى ماڭىزدى باعىت – ول ۋنيۆەرسيتەتتە ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ. وسىعان وراي UIB - Digital university, UIB - Academy جانە UIB – Consulting اتتى جوبالارىمىز جاقىندا ۋنيۆەرسيتەت ومىرىنە تولىعىمەن ەنىپ, ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.  

 – ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى بولىپ وتىر عوي. ال وسى تالاپقا جاۋاپ بەرەتىن ماماندار بار ما؟

– تالاپقا جاۋاپ بەرەتىن مامانداردى تابۋ وتە قيىن. ويتكەنى وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وداعىنىڭ جوسپارلى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الىپ قالىپتاسقان نەمەسە كەشە عانا بيزنەس اشىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە تاجىريبە جيناقتاعان ماماندار. بۇگىنگى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋعا وسى ەكى توپتىڭ عانا الەۋەتى جەتكىلىكسىز بولادى. ياعني سولارمەن قوسا, جاس عالىمداردى شەتەل تاعىلىمداماسىنان وتكىزىپ, ساپالى پروفەسسورلار جانە وقىتۋشىلار قۇرامىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. الەمدىك مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇسىنعان ونلاين اشىق كۋرستارى نەگىزىندە دە وتاندىق مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دە وسىنداي ۇستانىم بار.  سوڭعى 25 جىلدا قالىپتاسقان بىلىكتى ۇجىم وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. 

– ال سول جاڭا اقپاراتتاردى قا­بىل­­­داۋعا ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىز دايىن با؟ 

– وكىنىشكە قاراي تولىعىمەن دايىن ەمەس. نەگە؟ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى اعىل­شىن ءتىلىن جەتىك بىلمەۋىندە. ويتكەنى عىلىمي جانە تاجىريبەلىك مامانداندىرىلعان جاڭالىق­تىڭ كوپشىلىگى اعىلشىن تىلىندە جاريالانادى.  

الايدا ء«تىل بىلمەيدى ەكەن» دەپ قازاقستانداعى ۇستازدار بارىنەن سىرت قالىپ, تىسقارى تۇرا المايدى. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدار مەن ستۋدەنتتەرگە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدى قولعا الدىق, قوسىمشا تۇراقتى مەرزىمدە كاسىبي ءتىل كۋرستارى وتەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە 30-دان استام ۇستاز اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, ولاردىڭ جاسى 30 بەن 50-ءدىڭ اراسىندا. كەلەر جىلدارى اعىلشىن تىلىندە ءدارىس بەرەتىن ۇستازداردىڭ سانىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى دا كەلىپ ساباق بەرىپ ءجۇر. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىندا دا شەتەل ماماندارى جۇمىس ىستەيدى. قازىر ءبىز جالپى 5-7 باعدارلامانى تولىعىمەن اعىلشىنشا وقىتامىز. ەكىنشى باس­تى ماسەلە – الەمدىك باسەكەلەستىكتە لايىقتى ورىن الۋ ءۇشىن سەرىكتەس بولاتىن مىقتى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرى­مەن ورنىقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋ. «ەگەر جەتىستىككە جەتەمىن دەسەڭ, سەرىكتەسىڭ دە مىقتى بولسىن» دەگەن ۇستانىم بيزنەستە دە بار. سول كەزدە وقۋ باعدارلامالارىنىڭ ىشكى مازمۇنىن جۇيەلى تۇردە جاڭارتىپ, قوس ديپلومدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. بۇل ءبىلىم الاتىندار ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك قوي! ءبىز قازىر وسى جۇمىستى جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدامىز.

ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىز ەكى نەگىزگى باعىتقا بولىنگەن. ءبىرى وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, مالايزيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى بولسا, ەكىنشى قاناتىمىز ەۋروپاعا بايلانعان: فرانتسيا, پولشا جانە انگليا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بايلانىسىمىز نىعايىپ, قوس ديپلومدى باعدارلامالار ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل جەردە, PhD دوكتورانتتاردى, MBA جانە DBA ءبىلىم الۋشىلاردى (كەمىندە ءبىر ءمودۋلىن) سول ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايارلاپ الۋدىڭ دا پايداسى زور بولىپ وتىر. جالپى, شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرىگىپ عىلىمي جۇمىس جاساۋ ءبىزدىڭ ۇستازدارعا دا ۇلكەن ابىروي جانە سىن. ارينە بۇل قىسقا مەرزىمدى جۇمىس ەمەس.

– ولاردىڭ قويىپ وتىرعان تالاپتارى قانداي؟

– اكادەميالىق تۇرعىدان, ەڭ اۋەلى «ەگەر سىزدەر قوس ديپلومدى باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرعىلارىڭىز كەلسە, سىزدەر بەلگىلى جوعارى ساپا دەڭ­گەيىن قامتاماسىز ەتۋلەرىڭىز كەرەك» دەيدى سەرىكتەستەرىمىز. ياعني ماگيسترانت 1-كۋرستى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ, 2-كۋرسىن شەتەلدىڭ ۋني­ۆەر­سيتەتىندە جالعاستىراتىن بولسا, ءبىزدىڭ جاقتا بەرىلگەن پاندەردىڭ ساپاسى سەرىكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەگى ساپادان كەم بولماۋ كەرەك. قازىرگى كۇنى ءتورت ۋنيۆەرسيتەتپەن قوس ديپلومدى باعدارلامامىز بار. 

– وسى سەرىكتەستىكتى ەسكەرە كەل­گەندە, جالپى ۋنيۆەرسيتەتتە  ستۋدەنت­تەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى قانداي؟

– جىلدان-جىلعا ساپالى ستۋدەنتتىك كونتينگەنت قالىپتاسىپ كەلەدى. ۇبت ناتيجەسى بويىنشا جانە وليمپيادالاردا جوعارى كورسەتكىشتەرى بار ابيتۋريەنتتەرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى گرانتتارى بەرىلەدى. ۋاقىتتىڭ تالابى بولعاننان كەيىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دە اعىلشىن توپتارى اشىلدى. بيىلعى ۇمىتكەرلەردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى تازا اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الامىن دەپ كەلگەندەر جانە ولاردىڭ ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيى كوڭىل توعايتارلىق. وسى جىلدان باستاپ ءبىز ماگيستراتۋرادا فيزيكا مەن ينفورماتيكا مۇعالىمدەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتىپ جاتىر­مىز. بۇل باعدارلاما ءۇش بولىكتەن تۇرا­دى: مەكتەپتەگى جاڭارتىلعان مازمۇن­دى يگەرۋ, ءپاندى اعىلشىنشا وقىتۋ ادىستەمەسىن مەڭگەرۋ (CLIL جۇيەسى) جانە كوۋچينگ-ترەنەرلىك قابىلەتتى­لىكتى قالىپتاستىرۋ. سوڭعىسى ۇستازدى وقۋشىلاردىڭ الدىندا تۇرىپ ساباق بەرگەندە شەشەندىك ونەر نەگىزىندە قىزىقتىرۋ, ەلىكتىرۋ, ءارى قاراي مەكتەپ وقۋشىسى وزىنشە ىزدەنۋىنە جول اشۋ تاسىلدەرىن ۇيرەتۋ بولىپ تابىلادى. ءدال وسى جوبانى پەداگوگيكالىق باعىتتاعى قوس شەت ءتىلى («اعىلشىن-قىتاي ءتىلى») دەگەن ماماندىققا دا قولداندىق.

– ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ جوعارى ءبىلىم نارىعىنان ورىن العانىنا 25 جىل بولىپتى. ءبىتىرىپ شىققان تۇلەكتەرىڭىز قوعام­نان ءوز ورنىن تابا الدى ما؟

– جالپى, 1992 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتى 20 مىڭعا جۋىق تۇلەك ء بىتىرىپ شىقتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە ەڭبەك نارىعىنان ءوز ورنىن تاۋىپ, ءارتۇرلى سالا بويىنشا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اراسىندا ءبىرشاماسى ءوز ءىسىن قۇرىپ بيزنەستەرىن جۇرگىزۋدە, ال كەيبىرى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىگىن كورسەتىپ مەكەمەلەردە جوعارى لاۋازىمداردا جۇمىس ىستەۋدە, مىسالى دميتري كامەنەۆ, كانات بەيسەكەەۆ, ولگا سپيرينا, ارمان كونىرباەۆ جانە ت.ب. 

سوڭعى كەزدە بىتىرگەننەن سوڭ سول جىلى جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعىنان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرcيتەت 70-75 پايىزدى كورسەتىپ تۇر. قالعاندارى وقۋلارىن ماگيستراتۋرادا جالعاستىرادى. بۇل الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كورسەتكىشى. بۇل «جەتكىلىكتى مە», «از با, كوپ پە» دەگەن سۇراققا ەشكىم ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. 

قوعامدا ەسكىدەن كەلە جاتقان «ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك»  دەگەن ءبىر تەرىس پىكىر قالىپتاسقان. بىردە-ءبىر ور­كەنيەتتى دامىعان مەملەكەتتىڭ ۋني­ۆەر­سيتەتى وزىنە ونداي مىندەتتەمە المايدى. ولاردا جالپى كوپشىلىگى ءارى قاراي ءبىلىم الۋدى جالعاستىرادى. ەۋروپالىق تاجىريبەدەن ايتار بولسام, ءدال قازىر ولاردا باكالاۆرياتتان كەيىن ماگيستراتۋرعا ءوتىنىش بىلدىرەتىندەردىڭ سانى 60 پايىزدىڭ ۇستىندە ەكەن. كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردى جىلىنا 130-150 مىڭداي تۇلەك بىتىرەتىن بولادى.

ال ماگيستراتۋراعا 25-30 پايىزى عانا تۇسەدى. ياعني باكالاۆرياتتى بىتىرگەن مامان ءوز سالاسىنداعى ءبىلىمىنىڭ كەلەسى دەڭگەيىنە ءوتۋدى عانا ەمەس, نارىققا قاجەتتى, سايكەس قانداي قوسىمشا باعىتتى يگەرە الادى, ماسەلەگە وسى قىرىنان كەلگەنى دۇرىس شىعار. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتى ءبىر ەمەس, ەكى نەمەسە ءۇش پانارالىق ماماندىققا باۋلۋدى ماقسات ەتىپ قويۋى كەرەك. اقپاراتتىق تەحنولوگيانى بىتىرگەن ستۋدەنت ەكونوميكا باعىتىنداعى ماگيستراتۋراعا تۇسسە, ەكەۋىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنى وزىنە ۇنايتىن لايىقتى جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزەدى. ال تەك اقپاراتتىق تەحنولوگيانى باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانى عانا ءتامامداسا, وندا وقۋ بىتىرگەندە دە جۇمىس تابۋ قيىنعا سوعادى. پانارالىق ماماندىقتاردىڭ كەرەكتىسىن وقىتا وتىرىپ, جاڭا قوس تراەك­توريالى وقۋ باعدارلامالارىن اشۋ كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرا تۇسەدى (major-minor باعدارلاماسى).

ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى باعىتتىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىنىپ, وقىتۋ ۇدەرىسىنە جاڭالىق ەنگىزە باس­تادى. بۇگىنگى كۇنى ەكونوميكا جانە قۇقىق, بيزنەس جانە باسقارۋ, تسيفرلى ماركەتينگ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيا, مەنەدجمەنت جانە ماركەتينگ سەكىلدى قوس كاسىپكە باعىتتالعان وقۋ باعدارلامالارىن ۇسىنىپ وتىرمىز. وسى قوس ماماندىقتى يگەرىپ شىققان مامان جۇمىس بەرۋشىنىڭ الدىندا تۋىنداۋى مۇمكىن ماسەلەسىن كەشەندى شەشۋگە كەلگەندە قابىلەتتى بولادى.

– جالپى, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەت­تەرىمىزدىڭ الدىندا كەلەشەكتە تاعى قانداي بەلەستەر بار؟ 

– مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاندى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا سۇيرەپ شىعاتىن ناقتى ەكى وندىرىستىك باعىت بار – ول اقپاراتتىق تەحنولوگيالار يندۋستريا­سى مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسى. ءبىرىنشىسى «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا قاراستىرىلسا, ء بىلىم بەرۋ سالاسىن دا تولىعىمەن جەكە يندۋس­تريا رەتىندە قالىپتاستىرۋعا بولادى. ياعني, ونىڭ دا ۇلكەن ەكسپورتتىق الەۋەتى بار. مىسالى, اقش, اۋسترا­ليا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا  جانە فرانتسيا ەلدەرى الەمدەگى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ جىلدىق اينالىمىنان 62 پايىزىن الىپ وتىر, ول شامامەن 50-70 ملرد دوللاردان اسادى. بۇل دەگەنىمىز, وسى ەلدەردە ەكسپورتقا باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋ يندۋستريا­سى قالىپتاستى دەگەن ءسوز. ولار وقىپ جاتقان شەتەل ستۋدەنتتەرىنە كوپشى­لىككە باعىتتالعان بارىنە ورتاق جانە بىركەلكى ساپاداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ۇستىندە. ىرگەدەگى قىتاي دا, رەسەي دە وسى ادىس­­كە كوشتى. ولار حالىقارالىق ستۋ­دەنت­­تەر سانىن كوبەيتە بەرەدى. ال نەگە قازاقستانعا وسىنداي باعىتتى قابىل­داماسقا؟

حالىقارالىق دەڭگەيدە شەتەل ستۋدەنتتەرىن وقىتساق, بىزگە ەشكىم توسقاۋىل بولا الماسى انىق. ول ءۇشىن مەملەكەتتىڭ دە كومەگى كەرەك. الدىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتيىستى زاڭ دەڭگەيىندە ەركىندىك بەرگەن دۇرىس: اكادەميالىق, باسكارۋشىلىق جانە قارجىلىق باعىتتاردا. ءدال وسى كەزدە ماجىلىستە ۋنيۆەرسيتەتتەر اۆتو­نو­مياسىنا بايلانىستى جاڭا زاڭ جوباسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ناتي­ج­ە­سىندە وسى زاڭناما نەگىزىندە وتان­دىق ۋنيۆەرسيتەتتەر الەمدىك باسەكەلەس­تىكتە بەلسەندى بيىك ورىن الۋدا كەڭ مۇمكىنشىلىكتەرگە يە بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن. 

حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارۋ قىزمەتىنە جاڭادان تاعايىندا­لىپ جاتقانىممەن, جاڭا زامان ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتارعا سايكەس الدىما ەكى ماقسات قويىپ وتىرمىن. ول, بىرىن­شىدەن, كەز كەلگەن اتا-انا ءوز بالاسىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتقىسى كەلسە, بالاسىنىڭ بولاشاقتا زاماناۋي مامان بولىپ شىعاتىنىنا سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ال ەكىنشىسى, ۇمىتپەن كەلگەن بالاعا ازامات, تۇلعا, مامان بولىپ قالىپتاسىپ ءبىلىم الۋىنا تولىق مۇمكىندىكتى تارتۋ ەتۋ. بۇرىنعىداي ادامنىڭ بىلىمدىلىگى عانا ەمەس, سول العان ءبىلىمىن ومىردە تولىق قولدانا الۋى ماڭىزدى بولىپ وتىرعان كەزەڭدەگى باستى مىندەت – باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايارلاۋ. حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى بۇل ماقساتتاعى جۇمىسىن ىلكى ءسات توقتاتپايدى. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن نازگۇل حالىقوۆا