قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ رەكتورى ءجانيا اۋباكىروۆا «ەگەمەن قازاقستانعا» ارنايى سۇحبات بەردى.
– ءجانيا ياحياقىزى, بىلۋىمىزشە, ءسىز جاقىندا ەۋروپاعا تۋرنە جاساپ قايتتىڭىز. بىرنەشە جىل بۇرىن ستۋدەنتتەرىڭىزبەن بەرليندەگى كونتسەرت-حاۋست, ايگىلى كارنەگي-حولل مەن كەننەدي-ورتالىق سەكىلدى الەمنىڭ ەڭ بەلگىلى ساحنالارىندا ونەر كورسەتىپ قايتقان ەدىڭىزدەر. بىرنەشە ەلدى قامتىعان بيىلعى ساپار سىرىن بىلسەك بولا ما؟
– ءسىز اتاعان زالداردى 2009 جىلى باعىندىرىپ قويعانىمىز راس. سودان بەرى ءبىزدىڭ ۇجىمىمىز ۇلكەن شوۋ-باعدارلامامەن قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن, استانا مەن الماتىنى ايتپاعاندا, گەرمانيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, شۆەيتساريا, قىتايدا جىل سايىن ونەر كورسەتىپ كەلەدى. مىسالى, بيىل ەكسپو قوناقتارىنىڭ الدىندا كونتسەرت بەرسەك, ءدال قازىر كونسەرۆاتوريانىڭ حورى ماجارستانعا گاسترولگە دايىندالىپ جاتىر. ءداستۇرلى مۋزىكانتتار قۇرامى وسى قاراشا ايىندا ماكاوداعى حالىقارالىق فەستيۆالعا جول تارتادى, ال جاس پەداگوگتار مەن ستۋدەنتتەردىڭ شىعارماشىلىق توبى ۇندىستانداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ شاقىرۋىمەن دەليگە كونتسەرت قويۋعا اتتانادى. ءبىزدىڭ كونسەرۆاتورياداعى جۇمىسىمىز كۇن سايىن وسىلاي بۋىرقانىپ ءجۇرىپ جاتادى.
ال تۋرنەگە كەلسەك, بيىلعى جىل مەن ءۇشىن قاتارداعى كوپ جىلدىڭ ءبىرى ەمەس, شىعارماشىلىق قىزمەتىمنىڭ مەرەيلى جىلى. «قالاي اتاپ وتسەم بولادى؟» دەپ كوپ ويلاندىم. ويتكەنى وتكەن-كەتكەنگە باجايلاپ قاراسام, ومىردە بىرىنە-ءبىرى كەرەعار, ورتاق بايلانىسى از ءارتۇرلى ىسپەن كوپ اينالىسۋىما تۋرا كەلىپتى. كونسەرۆاتوريانىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگى, ءار ءتۇرلى جوبالارمەن شۇعىلدانۋ, كوپتەگەن حالىقارالىق بايقاۋلار, رەكتورلىق قىزمەتىمنىڭ اكىمشىلىك اۋقىمدى قىرى – ۇزاق جىلداردان بەرى ەكپىنمەن جاساپ كەلە جاتقان داعدىلى شارۋادان بولەك جەكە شىعارماشىلىعىم ءۇشىن ماڭىزدى, باسقاشا ءبىر نارسە جاساعىم كەلدى. جەكە كونتسەرتىمدى وتكىزگەننەن بەرى دە بەس جىل ۋاقىت ءوتىپ كەتىپتى, ال وسىنشا ۋاقىت ءارتۇرلى وركەسترمەن, كامەرالىق مۋزىكامەن ءتۇرلى كونتسەرتتەردە عانا ونەر كورسەتىپپىن.
وسىلايشا, شىعارماشىلىعىم تاعى ءبىر اسۋعا كوتەرىلگەن اتاۋلى جىلى مەن ەڭ باستى ماماندىعىمدى – كونتسەرتتىك پيانيستكا ەكەنىمدى ەسىمە الىپ, وزىمە, ونەرىمە ورالۋدى ءجون كوردىم. قازاقستاندا, ەۋروپادا, ازيادا, ءۇندىستاندا بىرنەشە كونتسەرت بەرۋ تۋرالى يدەيام جارتىلاي بولسا دا ورىندالدى, قالعان بولىگىن, بۇيىرسا, وسى كۇزدە جالعاستىرامىن دەپ وتىرمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىنىڭ كونتسەرتتىك زالدارىندا تۇرعان, قاقپاعىن اشسا, سىڭعىرلاعان ساز توگىلىپ سالا بەرەتىن عاجايىپ رويالدارىندا ويناپ, ونەرىمدى قادىر تۇتقان كورەرمەننىڭ قوشەمەتى مەن ىقىلاسىنا بولەندىم. ەۋروپانىڭ بۇرىن تابانىم ءتيىپ كورمەگەن قالالارىندا بولىپ, مۋزىكانىڭ قاسيەتىن سەزەتىن عاجاپ كورەرمەندەردى كەزدەستىردىم. العان اسەرىم تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز.
– كاسىبي پيانيست قانا ەمەسسىز, پەداگوگسىز, اكىمشىلىك-باسقارۋ قىزمەتىڭىز تاعى بار. ءسىز باسقاراتىن كونسەرۆاتوريادا قازاق ونەرىنىڭ دۇلدۇلدەرى, حالىق ارتىستەرى جۇمىس ىستەيدى, ءتىپتى شاكىرتتەرىڭىزدىڭ ىشىندە دە حالىقارالىق كونكۋرستاردان جۇلدە الىپ, ءوزىن جۇلدىز سەزىنىپ ۇلگەرگەندەرى بار. كىلەڭ اتاقتىلاردى باسقارۋ, ولارمەن جۇمىس ىستەۋ دە ءبىر ونەر بولار؟
– ارينە, جۇلدىزدارمەن جۇمىس ىستەۋ جەڭىل دەپ ايتا المايمىن. راسىندا دا, ولاردىڭ كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ ونەر كەڭىستىگى مەن مۋزىكانتتار الەمىندە تولىقتاي مويىندالعان مىقتىلار. ولاردىڭ ونەرى حالىقتىڭ يگىلىگى بولىپ ەسەپتەلەدى, سوندىقتان قوعام الدىندا جيناعان ازدى-كوپتى ابىرويىن تومەندەتپەي, وكپەلەتىپ الماي, جۇمىس تالاپ ەتۋ ءۇشىن ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبە عانا ەمەس, ونەگەلى ادامي قاسيەتتەر مەن سىپايى مىنەزبەن ۇيلەسىم تاپقان ۇلكەن مادەنيەت كەرەك. بارىنە بەلگىلى, شىعارماشىلىق ادامدارى لاۋازىمنىڭ سالماعى مەن بەدەلىن مويىنداي بەرمەيدى, ولار ءۇشىن مۋزىكانتتىڭ كاسىبي بەدەلى اناعۇرلىم ماڭىزدى. مەنىڭ باسقارۋىمداعى جىلداردا قانداي دا ءبىر قوعام نازارىن اۋدارعان قاراما-قايشىلىقتار نەمەسە كەلىسپەۋشىلىك بولعان ەمەس, ءتىپتى ۇجىم ىشىندە كوزقاراس قايشىلىعى, تۇسىنبەستىك تۋا قالسا, ونىڭ ءوزى وتە سيرەك ورىن العان ەكەن. ءدال وسى سىيلاستىق پەن ءوزارا دەمەۋ, قولداۋ ءۇشىن ۇجىمىما راحمەت ايتامىن.
– ءسىز قازاقستاننىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكا مەكتەبىنە كوپتەگەن جاڭا الەمدىك باعىتتار, سونى ستيل الىپ كەلگەن ادامسىز. ال ءوزىڭىز شەتەل ساحناسىنا شىققاندا, ولار دا سىزدەن وزگەشە, جاڭا نارسە كۇتە مە؟
– كلاسسيكالىق مۋزىكانى سۇيەتىندەر, بۇل جاعىنان وتە كونسەرۆاتيۆتى بولىپ كەلەدى, ال ەكىنشى جاعىنان, ارينە, بەلگىلى شىعارمالاردىڭ جاڭاشا ورىندالعانىن كۇتىپ وتىرادى. تاجىريبەلى مۋزىكانتتار ءوز شىعارماشىلىعىندا ءداستۇردىڭ قالىڭ-قالىڭ قاتپارلارىن بىرىكتىرە وتىرىپ, الەمدىك شەدەۆرلەردى ورىنداۋدا وزىندىك قولتاڭبا ىزدەيدى.
– ءسىز «كەز كەلگەن سالاداعى كلاسسيكا تەك قانا بيىك دەڭگەيدە ورىندالۋىمەن قۇندى, وندا ورتا دەڭگەي دەگەن بولماۋى كەرەك» دەگەندى ءجيى ايتادى ەكەنسىز. تەلەديدارداعى كونتسەرتتەرىڭىزدەن بايقايتىنىمىز, زالدا ءجۇز پايىز كلاسسيكانىڭ تابىنۋشىلارى وتىرعانىنا سەنىمدى ادامداي شابىتتانىپ ويناپ جاتاسىز. بىراق مۋزىكاڭىزدى تۇسىنبەيتىندەرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە, قانداي ويدا بولاسىز جانە اينالاڭىزدا ونداي ادامدار كوپ پە؟
– مەن ءۇشىن مۋزىكانت رەتىندەگى قىزمەتىمنىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى «اعارتۋشىلىق» ەكەنىن ءسات سايىن قايتالاپ وتىرامىن. كونتسەرتتەرىمدە مەن وينايتىن مۋزىكا ادامداردىڭ بارىنە تۇسىنىكتى بولسا ەكەن دەگەن نيەتپەن ءار شىعارمانى ورىنداۋ الدىندا قىسقاشا تاريحىنا توقتالىپ, اۋىزشا اڭگىمەلەپ بەرەمىن.
بۇل شىعارمانىڭ قالاي تۋعانىن, ونىڭ نە ايتقىسى كەلەتىنىن, نازىك قىرلارىن تۇسىندىرەمىن. بىراق, اتتەڭ, بۇل ۇنەمى رويالدا ويناپ جۇرگەن پراكتيك-ءپيانيستىڭ اڭگىمەسى عانا عوي... ارينە, تىڭداۋشىلارىمنىڭ مەنەن وزدەرىنە قىزىقتى شىعارمانىڭ سىرىن, مۋزىكا الەمىنە سۇڭگىتىپ, ەرىكسىز جەتەلەپ اكەتەتىن ناقتىلى ءبىر مىسالداردى ەستىگىسى كەلەتىنىن تۇسىنەمىن. بۇل ءتاسىل مەنى اۋديتوريامەن جاقىنداتىپ قانا قويماي, شىعارمانى ءوزىمنىڭ دە تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋىم ءۇشىن جاقسىراق ويناۋعا كومەكتەسەتىن عالامات جول ەكەنىن ەندى عانا سەزىنىپ ءجۇرمىن. مىسالى, مەن ەۋروپا اۋديتورياسىندا ونەر كورسەتسەم, ول جەردەگى كورەرمەننىڭ الدىندا كىرىسپە ءسوز ايتۋدىڭ قاجەتى جوق.
ال قازاقستان زالدارىنداعى احۋال وزگەشەلەۋ. ساحناعا شىققاندا ەكىگە جارىلاتىن سياقتىمىن. بىراق قانداي ساحناعا شىقساڭ دا تالاپ ورتاق – مۋزىكا ادامداردىڭ بارىنە تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. بالكىم, سەن ورىنداعان مۋزىكا ادەمى بولۋى مۇمكىن, بىراق ول تۇسىنىكسىز بولسا, كوڭىلسىز اسەر قالدىرادى. كەيدە بىلاي دا بولادى: سەن الدەبىر اتاقتى كومپوزيتوردىڭ سالماقتى شىعارماسىن جانىڭدى سالىپ ويناپ جاتاسىڭ. وزىڭشە كاسىبي تۇرعىدا, دۇرىس, كەرەمەت, ساپالى ورىنداپ جاتىرمىن دەپ ويلايسىڭ, بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, كورەرمەن ەسىنەپ, زەرىككەن سىڭاي تانىتىپ, وتە سامارقاۋ قابىلدايدى. ال سەن بولساڭ, بۇل جابىرقاڭقى ءساتتى زالدا وتىرعان كورەرمەنگە قاراعاندا وتكىرلەۋ جانە اۋىرلاۋ سەزىنەسىڭ. دەگەنمەن مەن كونتسەرتتەرىمە كەلەتىن تىڭدارماننىڭ تالعامىنىڭ بيىك ەكەنىنە سەنەمىن, سول سەبەپتى شىعارمانىڭ ىشىنە جاسىرىلعان بۇكىل سۇلۋلىقتى اۋديتوريانىڭ قابىلداماعانىمەن كەلىسكىم كەلمەيدى.
– فورتەپيانونىڭ قۇپياسىن تولىقتاي اشتىم دەپ ويلايسىز با؟
– بۇلاي دەپ توقمەيىلسىپ سويلەۋگە بىردە-ءبىر مۋزىكانتتىڭ جۇرەگى داۋالاي قويماس, ءتىپتى ولاي دەۋگە حاقىسى جوق دەپ ويلايمىن. كەڭ زالدىڭ ءىشىن كۇڭگىرلەتىپ ۇلى شىعارمالاردى ويناپ جاتقان مۋزىكانت كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ قاربالاسىنان قول ءۇزىپ, تىرشىلىكتىڭ ابىگەرىنەن الىسقا ۇزاپ كەتەدى. بۇل بىرەۋگە قيالي اڭگىمە سياقتى ەستىلۋى مۇمكىن, بىراق ءدال وسى ساتپەن بەتپە-بەت كەلگەن مۋزىكانتتىڭ باسىنداعى جاعداي, شىنىندا دا, باسقا. بۇل جان ازاپتالاتىن ءسات.
شىنتۋايتىنا كەلسەك, ءبىز, ونەر ادامدارى, وتە قىزىق حالىقپىز, وسىنشا ازاپقا ءوزىمىزدى ەرىكتى تۇردە سالامىز جانە سوعان ەرىكتى تۇردە شىدايمىز. ارپالىسىپ, ازاپقا ءتۇسۋ, تولقۋ, كۇماندانۋ, جاندى جەگىدەي جەيتىن ىشكى سىن, تەحنيكالىق قيىندىقتاردى جەڭۋ, ۋاقىتتىڭ جەتپەۋى... كلاسسيك-مۋزىكانتتاردىڭ كوپشىلىگى بۇل بيىكتىكتەردى باعىندىرۋدىڭ قيىن ەكەنىن, ءتىپتى كەيدە شاماسى جەتپەيتىنىن تۇسىنەدى. بۇل مىنەز بە, الدە باسقا سەبەبى بار ما, بىلمەيمىن, بىراق ارقاشان قولجەتپەس بيىكتەردى عانا باعىندىرۋدى ويلادىم. قيىندىققا قارسى ءجۇرۋ, اسۋلارمەن ارپالىسۋ – بۇل مەنىڭ سانالى تۇردە جاساعان تاڭداۋىم. ەڭ باستىسى, سول ارپالىسىم ناتيجەسىز بولعان جوق, تالپىنىسىم, قۇلشىنىسىم تابىسقا جەتكىزدى. بۇل تۇرعىدا مەنى ناتيجە ەمەس, سول ناتيجەگە جەتكىزەتىن ۇدەرىس جولى ىنتىقتىرادى. ونەر جولى دەگەن وسى, ءبىر بەلەستى باعىندىرساڭ, الدىڭنان تاعى ءبىرى قول بۇلعاپ شاقىرىپ تۇرادى.
– 23 جىلدان بەرى ء«جانيا اۋباكىروۆانىڭ اۆتورلىق مەكتەبى» جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل مەكتەپتەن الماتى, بەرلين, كاليفورنيا, تاعى باسقا شەتەلدىك كونسەرۆاتوريالاردا ءبىلىمىن جالعاستىرىپ كەتكەن تالانتتى ۇل-قىزدار كوپ تۇلەپ ۇشقان ەكەن. ءسىزدىڭ مەكتەبىڭىزگە قابىلدانۋ قيىن با, نە ەرەكشەلىگى بار, سول تۋرالى دا اڭگىمەلەي وتىرساڭىز...
– ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزگە ءتۇسۋ ءتىپتى دە قيىن ەمەس, ەڭ قيىنى – سونشاما كوپ جۇكتەمەنى كوتەرىپ, شىداپ, ءارى قاراي جالعاستىرىپ وقىپ كەتۋ. مەنىڭ مەكتەبىم ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. العاش جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ دا وڭاي بولعان جوق. مەكتەپتى قۇرۋ تاريحىن ەسكە الىپ وتىرىپ ونىڭ قانداي قيىندىقتارى بولعانىن ايتايىن دەسەم, كەزىندە ارقاعا باتقان سول اۋىرتپالىقتاردىڭ ءبىرى دە ەسىمە تۇسپەي تۇر. ەسىمە تەك مەكتەپتىڭ ەڭ جارقىن ساتتەرى, قۋانىشتى كوڭىل كۇي مەن پەداگوگتاردىڭ جاڭاشىل قادامدارى عانا ورالادى.
ءبىز ۇجىمىمىزبەن ءارتۇرلى وليمپيادالاردان, كونكۋرستاردان جەتىستىكپەن ورالعان وقۋشىلارىمىزدىڭ جەڭىسىن ماقتان تۇتىپ جۇرگەنىمىزگە, مىنە, بيىل 24 جىل بولىپتى. ال مەكتەپتى اشىپ جاتقان كەزدەگى ەڭ العاشقى قيىندىقتار, اسحانامىزعا پەش ىزدەگەنىمىز, دەمەۋشىلەرىمىزدەن ءبىرىنشى رەت بالالاردى تاسىمالدايتىن كولىكتى سىيعا العانىمىز, ەڭ ءبىرىنشى تاقتالار مەن پارتالاردى, كومپيۋتەرلەردى ساتىپ العانداعى قۋانىشىمىز ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان بالالاردى شىعارماشىلىققا باۋلىپ, قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان جاس ءارى تالانتتى پەداگوگتىك ۇجىم قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. وسى جىلدار ارالىعىندا كەشەگى كەڭەستىك وقۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ جاقسى ءداستۇرى مەن زاماناۋي الەمدىك باعىتتاردىڭ تاجىريبەسىن ادەمى ۇيلەستىرە الدىق – ءبىز بالانى جەكە تۇلعا جانە كاسىبي مامان رەتىندە دايىنداۋدىڭ وزىندىك جولىن قالىپتاستىرا الدىق.
كەيدە سىرت ادامداردان ءبىزدىڭ وقۋشىلارىمىزدىڭ ەرەكشە ەكەنىن, ال مۇنداي تالانتتاردىڭ باسقا مەكتەپتەردە جوق ەكەنىن ەستىگەندە, كوڭىلىمىز كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي قالادى. ءوز مەكتەبىم بولعان سوڭ ماقتاپ جاتقام جوق, بىراق ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز ءالى ەكىنشى بالاسىن ومىرگە اكەلمەي جاتىپ, ولاردى وسى مەكتەپكە ورنالاستىرۋعا كەلىسىپ جاتادى. وقۋ جىلى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتەدى دە كەتەدى, ال ءبىز تۇلەكتەرىمىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ تاڭداۋلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ادامعا پايدالى قىزمەت سالالارىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەرىنە قۋانامىز.
– كلاسسيكا – قىمبات ونەر. بارلىق ماعىناسىندا. ءوزىڭىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىڭىز, جالپى ءومىر ءسۇرۋ سالتىڭىز قىمبات تۇرا ما؟
– كۇندەلىكتى ومىردە – مەنىڭ تۇتىنۋشىلىق قابىلەتىم وتە قاراپايىم, برەند-ترەند دەپ سوڭىنا ءتۇسىپ قۋمايمىن, جارق-جۇرق ەتكەن اسا قىمبات دۇنيەلەردى مۇلدە قاجەتسىنبەيمىن. ال جاي عانا ءجانيادان گاسترولدىك ساپارعا شىعاتىن پيانيستكاعا اينالعان كەزدە, و-و-و, تالاپ-تىلەگىم تابان استىندا وزگەرىپ تە, ءوسىپ تە شىعا كەلەدى. ول قانداي تالاپتار؟ ەڭ الدىمەن مەن ونەر كورسەتەتىن زالدىڭ اكۋستيكاسىنىڭ جاقسى بولۋىنا اسا ءمان بەرەمىن جانە رويال مىندەتتى تۇردە ساپالى بولۋى ءتيىس. سونداي-اق تۋرنە ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن, كونتسەرتتى ءتۇسىرۋ ءۇشىن, كومپانيانىڭ ءپروموۋشنى ءۇشىن قارجى قاجەت بولادى. ونەر قايراتكەرىنىڭ سۇرانىسى ارتىق كورىنۋى دە مۇمكىن, سەبەبى بيىك ونەردى تىڭدارماننىڭ نازىك تالعامىمەن قابىستىرىپ, ودان دا جوعارىعا كوتەرگىڭ كەلەدى. سودان سوڭ مادەني ۇدەرىس دەگەننىڭ ءوزى ەشقاشان توقتامايدى, كەرىسىنشە, جاڭالانا تۇسەدى جانە ول وتە كوپ ادامي, كاسىبي, تۇلعالىق, ەڭ اقىرىندا, ماتەريالدىق رەسۋرستى قاجەت ەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»