جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋى ماسەلەسى ءاردايىم ادامزات قاۋىمى ءۇشىن وزەكتى سانالادى. اسىرەسە, بۇل ماسەلە زاماناۋي اقپاراتتىق قوعامدا كۇشەيىپ بارا جاتقاندىعىن بارشامىز بىلەمىز.
اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى, ينتەرنەت جۇيەسىنىڭ كەڭەيۋى, ۆيرتۋالدىق كەڭىستىكتە تۇلعا الەۋەتىنىڭ وزگەرىستەرى ورىن العان اقپاراتتىق قوعامعا ءوتۋ ۇدەرىستەرىنە جاستار جىلدام جانە بەلسەندى تۇردە ەندى دەۋىمىزگە نەگىز بار. دەگەنمەن, جاستاردىڭ جاڭا ەلەكتروندى قوعامداعى بىرلەسۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ءجۇرۋ بارىسىن زەرتتەۋ ماڭىزدى سانالادى.
بۇگىندە تۇلعانىڭ عالامتور كەڭىستىگىندەگى, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى الەۋمەتتەنۋى ماسەلەلەرى شەت ەلدىك عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزىعۋشىلىعىن تۋىنداتۋدا. ايتسەدە, مۇنداي زەرتتەۋلەردى وتاندىق عالىمدار از جۇرگىزىپ جاتقاندىعىن مويىنداۋىمىز قاجەت. زەرتتەۋلەردىڭ باسىم بولىگى باتىس جانە رەسەي عالىمدارىنا تيەسىلى ەكەندىگىن دە ايتقانىمىز ءجون.
تۇلعانىڭ عالامتور ورتاسىنداعى كيبەركەڭىستىكتەگى تۇلعانىڭ الەۋمەتتەنۋى ۇدەرىسىن زەرتتەۋ بارىسىندا رەسەي عالىمى ۆ.ا. پلەشاكوۆ عىلىمي اينالىمعا «ادامنىڭ كيبەرالەۋمەتتەنۋى» ۇعىمىن ەنگىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, كيبەرالەۋمەتتەنۋ ينتەرنەت كيبەركەڭىستىگىندەگى ادام الەۋمەتتەنۋىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ رەسۋرستارى مەن بايلانىس قۇرالدارىن پايدالانۋ ارقىلى تۇلعا قۇرىلىمىنىڭ ساپالىق وزگەرىستەرىنىڭ شەڭبەرىنەن اسپايتىن ۇدەرىس بولىپ تابىلادى.
عالامتورداعى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جۇزەگە اساتىن بايلانىستاردىڭ مىناداي ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ وتۋىمىزگە بولادى: عالامتور ءوزىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى ادامدار اراسىنداعى بايلانىس قۇرالى بولىپ تابىلادى; عالامتور تاۋلىگىنە 24 ساعات جۇمىس جاساعاندىقتان قاجەتتى اقپاراتتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا الۋعا بولادى; عالامتوردىڭ امبەباپتىلىعىنا بايلانىستى ءتۇرلى اقپاراتتاردى جيناۋعا, الماسۋعا جانە تاراتۋعا مۇمكىندىك مول; وزگە تەحنيكالىق قۇرالدارمەن سالىستىرعانداعى وزىندىك قۇنىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ كەڭىنەن قولجەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلەدى; تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ ۇدايى تۇردە جەتىلدىرىلۋى عالامتور مۇمكىنشىلىكتەرىن كەڭەيتەدى.
2014 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن ەۋرازيا مەديا فورۋمىندا د. نازارباەۆا قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى «جالعان اقپارات تاراتۋ جيىلەپ» وتىرعانىن ايتىپ, قوعامدى ونىڭ «تەرىس ىقپالىنان قورعاۋ» قاجەت دەپ سانايتىندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. ال, 2016 جىلى ۇكىمەت ۇيىندە د. نازارباەۆانىڭ توراعالىعىمەن مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات جانە ۇلتتىق جانە ايماقتىق برەندتەردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ورىنباسارى: ء«ار مەملەكەتتىك ورگان مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق جۇمىسىندا زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەردى جانە اقپارات بەرۋدىڭ جاڭا فورماتتارىن قولدانۋى ءتيىس. ءبىز قازىر باسقا قوعامدا ءومىر سۇرەمىز - ەشتەڭەنى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلىلەر رەسمي بيلىك ورگاندارىنا قاراعاندا الدەقايدا جىلدام نازار اۋدارادى. بۇگىندە ءبىز وسىنداي باسەكەلى كۇرەستە ۇتىلىپ كەلەمىز. سوندىقتان بارلىعى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ينتەرنەتتە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋى ءتيىس», - دەدى.
2016 جىلدىڭ جازىندا Internet Live Stats ۇيىمىنىڭ ساراپشىلارى الەمدەگى 201 ەلدىڭ عالامتور پايدالانۋشىلارىنىڭ سانى مەن ەنۋىنە بايلانىستى جاڭا مالىمەتتەر ۇسىندى. ينتەرنەت پايدالانۋشىلار كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان 9,9 ملن. ادامعا جەتتى جانە 1,8 پايىز وسىممەن 43 ورىن يەلەندى. 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قورىتىندىعا سايكەس ەلىمىزدەگى عالامتوردىڭ ەنۋى 55,8 پايىزدى قۇرادى. ەنۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ پايىزدىق ولشەمدەرى بويىنشا تىزىمدە ەلىمىز 89 ورىندا تۇر.
«مەديا-سيستەم» اگەنتتىگى Brand Analytics جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن ازىرلەنگەن ەسەبىنە سايكەس ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى قولدانۋشىلار سانى 3,3 ميلليون ادامدى قۇرادى. 1, 945 ميلليون قولدانۋشىلارى بار «ۆكونتاكتە» وتانداستارىمىز اراسىنداعى ەڭ تانىمال الەۋمەتتىك جەلى بولىپ تابىلادى. ولار ايىنا 45 ميلليون حابارلاما جاريالايدى. قولدانۋشىلاردىڭ 53,8 پايىزى ەر ادامدار بولسا, 46,2 پايىزدى ايەل ادامدار قۇرايدى. جەلى پايدالانۋشىلارىنىڭ باسىم بولىگى 18 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار. ازداعان قولدانۋشىلار 18-24 جاس ارالىعىندا بولسا, شيرەكتەن از 25 جاستان جوعارعىلار بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدە Instagram تانىمالدىلىعى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. قىزمەت كورسەتۋدىڭ بۇل ءتۇرىن 1,336 ميلليون جەرلەسىمىز پايدالانادى. بۇل جەلى تۇرعىنداردىڭ ايەل قاۋىمى اراسىندا تانىمال - 71,9 پايىز. سايكەسىنشە, 28,1 پايىز ەرلەر قولدانادى. جاس ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى مالىمەتتەر جوق.
155,3 مىڭ قازاقستاندىق قولداناتىن «موي مير» كەلەسى ورىنعا يە. بۇلاردىڭ اراسىندا 59,5 پايىز ايەلدەر بولسا, 40,5 پايىز ەرلەر قاۋىمى قولدانادى. مۇنداعى نەگىزگى جاس دارەجەسى - 25-تەن 34-كە دەيىن. سونىمەن قاتار, 35 پەن 44 جاس ارالىعىنداعى ەداۋىر قولدانۋشىلار بار. جالپى قولدانۋشىلاردىڭ 20 پايىزىنان كوبى جاستار قاۋىمىن قۇرايدى.
ەلىمىزدە Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىن 125,8 مىڭ ادام پايدالانادى, ونىڭ ىشىندەگى باسىم بولىگى ايەلدەر - 60,3 پايىز. ەڭ قىزىعى, مۇندا 18 جاستان تومەن جاستاعىلار مۇلدەم جوق دەپ ايتۋعا بولادى (ولار 0,1 پايىزدى قۇرايدى). قولدانۋشىلاردىڭ نەگىزگى وكىلدەرى 25 جاستان 34 جاسقا دەيىن (45,4 %). سونىمەن قاتار, قولدانۋشىلار اراسىنداعى 55 جاستان جوعارىلار 5 پايىزعا جەتكەن.
«ودنوكلاسسنيكي» الەۋمەتتىك جەلىسىن ەلىمىزدىڭ 69,3 مىڭ تۇرعىندارى قولدانادى جانە ولاردىڭ باسىم بولىگى 25 جاستان جوعارى. سونىمەن بىرگە, ءاربىر بەسىنشى قولدانۋشى 55 جاستان اسادى. الەۋمەتتىك جەلى قاتىسۋشىلارى اراسىندا 74 پايىزدى ايەلدەر, 26 پايىزدى ەرلەر قۇرايدى.
تانىمالدىلىق جونىنەن ەڭ سوڭعى ورىندى Twitter يەلەندى. بۇل جەلىنىڭ قىزمەتىن بەلسەندى تۇردە 16,6 مىڭ اۆتور پايدالانادى. قولدانۋشىلار اراسىندا ەرلەر قاۋىمى باسىمىراق - 52 پايىز. قولدانۋشىلار اراسىنداعى جاستار ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا مالىمەتتەر جوق.
تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا كيبەرالەۋمەتتەنۋدىڭ جاعىمدى ىقپالى مىنالار دەپ ويلايمىز: شىنايى ومىردەگى ارالاسۋ قيىندىقتارىنا تاپ بولعان جاستار عالامتورداعى الەۋمەتتىك جەلىلەر, پابليكتەر, فورۋمدار, چاتتار, مەسسەندجەرلەر قۇرالدارىن قولدانۋ ارقىلى ۆيرتۋالدى الەمدەگى تۇتىنۋشىلارمەن جەڭىل بايلانىسقا شىعادى, عالامتور قاۋىمداستىعى تاراپىنان ماقۇلدانادى. سوندىقتان بۇل كەڭىستىك جاستاردىڭ ءوزىن-ءوزى كورسەتۋىنە, الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋىنە, بايلانىس جەتىسپەۋشىلىكتەرىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى; عالامتورداعى اقپاراتتاردىڭ جان-جاقتىلىعى جانە ەلەكتروندى كەڭىستىككە قولجەتىمدىلىك مۇمكىندىكتەرى ءتۇرلى ۇدەرىستەردى تالقىلاۋ ارقىلى جاستاردىڭ اقپاراتتانۋىن جەتىلدىرەدى; اۋىر ومىرلىك جاعدايلارعا ۇشىراعان جاندارعا قولداۋ ءبىلدىرۋ ماقساتىندا ماتەريالدىق كومەك بەرۋگە شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى; ءتۇرلى قوعامداعى ومىرلىك جاعدايلارعا سايكەس ورىن العان وقيعالارعا كومەك بەرەتىن ەرىكتىلەر توبىن قۇرۋعا, قىلمىسكەرلەردى تابۋعا ىقپال جاساۋ مۇمكىندىكتەرى; الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جانە قابىلەتتىلىكتى دامىتۋعا ارنالعان قاۋىمداستىقتار وڭ كوزقاراستار قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى.
كيبەرالەۋمەتتەنۋدىڭ جاعىمسىز جاقتارى مىنالار: عالامتورعا باعىنىشتىلىق قاتەرى; دەۆيانتتى قاۋىمداستىقتاردىڭ كەڭىنەن تارالۋ قاۋپى; قوعامعا جات قۇندىلىقتاردىڭ كەڭىنەن تارالۋى جانە ونىڭ تولىقتاي باقىلاۋعا الىنباۋى; ءدىني-ەكسترەميستىك, پورنوگرافيالىق جانە ت.ب. سايتتاردىڭ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جىنىستىق قىزمەت كورسەتۋ قاۋىمداستىقتارىنىڭ كوپتىگى; فەيك پاراقشالاردىڭ كوپتىگى پايدالانۋشىلار اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋدىرادى; جەلىدە كيبەرالاياقتىقتىڭ ورىن الۋى جانە الدىن الۋ جولدارى تەتىكتەرىنىڭ بولماۋى.
ادامزات ءالى دە بولسا جاڭا كەڭىستىكتەگى الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىستەرىن باسقارۋدىڭ تاجىريبەلىك داعدىلارىن يگەرمەگەندىگىن مويىنداۋىمىز قاجەت. سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتايتىن جانە دەۆيانتتى كوزقاراستارعا نەگىزدەلگەن قاۋىمداستىقتاردا الەۋمەتتىك ءوزارا بايلانىستار مۇمكىندىكتەرى شەكسىز ەكەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
جوعارىدا اتاپ وتىلگەن عالامتورعا باعىنىشتىلىق تۇسىنىگىن ءبىرىنشى رەت 1996 جىلى ا. گولدبەرگ ەنگىزگەن ەدى. ۇعىمعا سايكەس ادام ينتەرنەتتى پايدالانۋدى ەڭسەرىلمەيتىن, كەمىستىك ۇمتىلىس رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. بۇل كەمىستىكتىڭ ولشەمدەرى: كومپيۋتەر پايدالانۋ ديسترەسسكە اكەلەدى; كومپيۋتەر پايدالانۋ تۇلعانىڭ فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق, تۇلعاارالىق, وتباسىلىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە نۇقسان كەلتىرەدى.
قورىتا ايتقاندا, الەۋمەتتىك جەلىلەر زاماناۋي جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋى ۇدەرىستەرىنە ىقپال جاساپ, عالامتور كەڭىستىگىندەگى قازىرگى زامان جاستارىنىڭ كيبەرالەۋمەتتەنۋىن ايقىندايدى. بۇل ۇدەرىستەردىڭ ەكى قىرى بارىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ءبىرىنشى قىرى - الەۋمەتتىك جەلىلەر جاستاردىڭ الەمنىڭ ءار بۇرىشىنداعى ازاماتتارمەن بايلانىسۋ ارقىلى تىلدەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى قىرى - الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جاستار ومىرىندە كەڭىنەن تارالۋى ولاردىڭ الەۋمەتتىك ينستيتۋتارىنىڭ وزگەرىستەرىنە اكەلەدى جانە ولار ويلاپ تاپقان زاڭدار مەن ەرەجەلەرگە سۇيەنگەن ۆيرتۋالدى الەم قۇرىلادى.
مۇرات ناسيموۆ, ساياسي عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, «بولاشاق» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى