الماتىدا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە جاڭا قازاق ۇلتتىق ءالىپبيى» اتتى كەڭەيتىلگەن ءماجىلىس وتكىزدى.
قازاق ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋگە ارنالعان ءىس-شاراعا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ تورالقا مۇشەلەرى, ءتىل جاناشىرلارى, زيالى قاۋىم, عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرى جانە باق وكىلدەرى قاتىستى. ءماجىلىستى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى جۇرگىزدى.
– لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاقتىڭ ۇلتتىق ءالىپبيىن ءتۇزۋ, قالىپتاستىرۋ جانە قولدانىسقا ەنگىزۋ – وسكەلەڭ ءومىر مەن وزگەرمەلى ۋاقىتتىڭ تالابى. ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتەن باستاپ اۋىق-اۋىق كوتەرىلىپ كەلە جاتقان بۇل ماسەلە, مىنە, بۇگىندە جان-جاقتى تالقىلانۋ ارقىلى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ەڭ جوعارى رەسمي دەڭگەيدە شەشىم قابىلداندى. بۇل قابىلدانعان تاريحي ءارى پراگماتيكالىق شەشىمدى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى 26 قازانداعى №569 جارلىعىن قازاق ءتىلىنىڭ بارشا جاناشىرلارى – حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشەلەرى تولىق قولدايدى, – دەدى اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى جيىندا.
شارا بارىسىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان جانە ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك ءالىپبي اۋىستىرۋ بارىسىنداعى زيالى قاۋىم مەن قوعام پىكىرىنىڭ ءبىر ارنادا توعىسىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلىپ, قابىلدانعان شەشىمدى حالىق كوپتەن كۇتكەن تاريحي تاڭداۋ دەپ باعالادى. وسىلايشا, تىلدىك رەفورماعا جول اشىپ وتىرعان جاڭا ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋ ءۇردىسى ەلدىگىمىزدى تۇعىرلى, مەملەكەتتىلىگىمىزدى عۇمىرلى ەتەتىن تاريحي ماڭىزدى قادام دەپ سانايتىن اكادەميكتەر توبى بارشا جۇرتشىلىقتى بۇل ءىستى قولداۋعا شاقىرىپ, ارنايى ۇندەۋ قابىلدادى.
مۇرات جۇرىنوۆ,اكادەميك, ۇعا پرەزيدەنتى:
– «مەن لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدى 1994 جىلدان باستاپ كەتتىم» دەسەم ارىپتەستەرىم قالجىڭعا سۇيەيتىن شىعار. شىندىعىندا, احمەت ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ەتكەن جىلدارىمدا وسى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدىم. وقىتۋشىلاردىڭ كوبى كيريلل جازۋىن وقي المادى. ءارى جاڭا كومپيۋتەرلىك تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن, جۇمىستى جەڭىلدەتەتىن, بارلىعىنا تۇسىنىكتى قارىم-قاتىناس ورناتاتىن جازبا ءتىلىن تاڭدادىق. ول لاتىن ەدى. سول ۋاقىتتان بەرى لاتىن ءالىپبيى ارقىلى عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ ءتىلى – اعىلشىن ءتىلىن دە ۇيرەنۋ وڭاي بولاتىنىنا كوزىم جەتتى. ەلباسىنىڭ جاڭا الىپبيگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋدى مىندەتتەگەن جارلىعىن ۇزاق كۇتكەن ادامنىڭ ءبىرى رەتىندە ءارى قازاق عالىمدارىنىڭ باسىن قوساتىن قارا شاڭىراق – عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە ەندىگى كۇش-جىگەرىمىزدى وسى باعىتقا جۇمسايتىنىمىزدى ايتقىم كەلەدى.
ومىرزاق ايتباي ۇلى,اكادەميك, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى:
– لاتىن گرافيكالى جاڭا قازاق ۇلتتىق ءالىپبيى – ەلدىڭ ساناسىن جاڭعىرتاتىن, الەمدىك كەڭىستىكتەگى اۋقىمدى اقىل-وي قازىناسىنا جول اشاتىن, ويلاۋ جۇيەمىز بەن ءتولتۋما رۋحاني قاسيەتتەرىمىزدى ايشىقتايتىن, قازاق تىلىنە رەفورما جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, تىلدىك ءتول زاڭدىلىقتارىمىز بەن ەملە-ەرەجەلەرىمىزدى تولىققاندى قامتاماسىز ەتەتىن پايداسى زور ۇلتتىق جوبا.
نۇرلان ورازالين, جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى:
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ماڭىز بەرىلگەن باعىتتىڭ ءبىرى جاڭا قازاق ءالىپبيىن جاساۋ بولاتىن. بۇل كۇنگە دە قازاقتىڭ قولى جەتتى. ءتۇرلى تاريحي جاعدايلاردى باسىمىزدان وتكەردىك. قاناتىمىز قاتايدى, بۋىنىمىز بەكىدى. جاڭا ءالىپبي – تاۋەلسىزدىكتىڭ نىعايىپ, جاڭا كەزەڭدەگى دامۋعا وتكەنىمىزدىڭ ايعاعى. بۇل جاڭا ءالىپبي تاريحقا ۇلتتىق ءالىپبيىمىز بولىپ ەنەتىن بولدى. مۇنىڭ الدىنداعى ۇكىمەتكە ۇسىنىلعان ءالىپبيدىڭ العاشقى نۇسقاسى ەكى ارىپپەن ءبىر دىبىستى بەرۋگە باعىتتالعان ەدى. ءبىز مۇنى اسا قابىلدامادىق. جازۋشىلار ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن بولاتىن. ديگرافتاردان جاسالعان ءالىپبي كوپشىلىكتەن قولداۋ تاپپادى. «حالىق قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى» دەگەندەي, ەلدىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان ەلباسى ءبىر دىبىس, ءبىر تاڭباعا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋدى جارلىقپەن بەكىتتى. ەندىگى جۇمىس مامانداردىكى. ساتتىلىك!
ەردەن قاجىبەك, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى: – بۇل باستاما انا تىلىمىزگە قاتىستى بىرنەشە ماسەلەنى شەشۋگە جول اشادى. قازىرگى قولدانىستاعى ء«تىل تۋرالى» زاڭدى قايتا قاراۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋعا, ءتىلدىڭ قوعامدىق ورتا مەن ءىس-قاعازدارىنداعى قولدانىلۋىن رەتتەيتىن مۇمكىندىك بولماق. سونداي-اق لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە ءتىل ەرەجەلەرى قايتادان جاسالادى. كىرمە سوزدەردى شەت تىلىندە قالاي ايتىلسا, سولاي دىبىستاپ جۇردىك. الەمنىڭ ەشبىر تىلىندە ونداي ەرەجە جوق. ءبىزدىڭ گرامماتيكامىزدىڭ ەرەجەلەرى ورىس تىلىنەن كوشىرىلدى. دەمەك, ءبىز قازاق تىلىنە نەگىزدەلگەن لاتىن قارپىن ەنگىزىپ قانا قويماي, ءسوزجاسام, فونەتيكالىق, مورفولوگيالىق ەرەجەلەردىڭ ءبارىن قايتا قاراستىراتىن بولامىز. تەتىك ىسكە قوسىلدى. ەندى تەك العا قاراۋىمىز كەرەك. بارلىق ءتىل ماماندارى, جاناشىرلارى وسىعان جۇمىلىپ جۇمىس جاساۋعا مىندەتتىمىز.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى