ءبىلىم كەمەسىندەگى بۇگىنگى بەتالىس

ءبىلىم – ۇنەمى قوزعالىستا, وزگەرىپ تۇ­راتىن ۇدەرىس. وسى ۇدەرىس قازىر ەلىمىزدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل قوعامنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. قازىرگى وقىتۋدىڭ تالابى بويىنشا وقۋشى مەن مۇعالىم جاڭا ارەكەتتەر مەن قارىم-قاتىناس نورمالارىن مەڭگەرۋگە تاۋەلدى. مۇندا باستى ما­سەلە ءبىلىم ەمەس, ونى مەڭگەرۋگە دەگەن قابىلەتتىلىك, ەستە ساقتاۋ ەمەس, ويلاۋ داعدىسىنىڭ دامۋى ماڭىزدى. وسى كەزدەگى تۇلعانىڭ بويىندا بولاتىن باس­تى قاسيەت وقۋ ۇردىسىنە بەلسەندى قاتىسۋ, ءوزىن-ءوزى وقىتۋ, ءوزىن دە, وزگەنى دە باعالاي ءبىلۋى, قىسقاسىن ايتقاندا, وقۋشى ءوزىنىڭ دامۋ تراەوكتورياسىن باعامداۋىمەن, العا ۇمتىلۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ورتا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ جاڭارۋى اياسىنداعى ساباق ۇدەرىسىندەگى توپتىق, جۇپتىق, جەكە جۇمىستار وسى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلادى.

الماتى قالاسى المالى اۋدانى­ شونا سماحان ۇلى اتىنداعى №62 گيم­نا­زياسىنا ءبىراز جىلداردان بەرى جە­تەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. گيمنازيا اكىم­شىلىگى دە, ۇستازدار دا ورتا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ جاڭارۋى اياسىندا بىلىكتىلىك كۋرستاردان ءوتتى. زامان كوشىنەن قالماۋعا تىرىسۋدامىز. 2016-2017 وقۋ جىلىندا جاڭارتىلعان باع­دارلامامەن 1-سىنىپ وقىتىلسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا 1, 2, 5, 7-سىنىپتار كوشتى. وسىعان وراي بىلىمگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا مەن ادامي رەسۋرستارعا ءمان بەرىلۋدە. ادامي رەسۋرستار دەپ وتىرعانىمىز – كادرلاردىڭ ءبىلىم رەفورماسىنا ساي ساپالى دايىندىعى. وقىتۋ مەن وقۋداعى تاسىلدەر, باعالاۋ جۇيەسى جاڭا ارناعا اۋىستى. وسىنى ىسكە اسىرۋدا ماماندارعا جاڭاشا تا­سىل­دەر­مەن قارۋلانۋعا, ءبىلىم بەرۋ­ ۇدە­رىسىن تىڭ باعىتپەن ىسكە اسىرۋ­عا تۋرا كەلدى. پەداگوگ ماماندار­ قايتا دايارلاۋ جۇيەسىنە ەرەكشە جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراي باستادى. ورتا ءبى­لىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ اياسىندا كۋرس تىڭداۋشىلارى ەڭ الدىمەن بەل­سەندى وقىتۋ مەن وقۋ, كريتەريلى با­عالاۋ, وقىتۋداعى سارالاۋ, رەفلەكسيا بو­يىنشا تەوريالىق مالىمەتتەردى ترە­نەرلەردىڭ قولداۋىمەن, رەسۋرستار كو­مەگىمەن ءوز بەتىنشە الادى. سودان كەيىن بەلگىلى ءبىر وقۋ ماقساتىن ءبىر سا­باق كولەمىندە تاجىريبە جۇزىندە دا­لەلدەپ سىناقتان ءوتتى. مۇنىڭ ءوزى ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ ساپالى باس­تاماسى دەپ بىلەمىز. دەيتۇرعانمەن دە, ءداستۇرلى جۇيەمەن داعدىلانعان مامانعا بىردەن بۇل جۇيەگە تۇسە قويۋ وڭاي ەمەس ەكەنى بايقالۋدا. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەك­تەبى مۇعالىمدەرىنىڭ قۇراستىرعان ۇلگى جۇمىستارى, ارنايى دايىنداعان تاپسىرمالارى تىعىرىقتان شىعۋعا, جۇيەگە بىرتىندەپ تۇسۋگە ءوز كومەگىن تيگىزۋدە. الايدا مەكتەپتەردەگى ماتەريال­دىق با­­زانىڭ, رەسۋرستاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سىنىپتاعى وقۋشىلار سانىنىڭ كوپتىگى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار تۋىنداتىپ وتىرعانىن بۇكپەسىز ايتقانىمىز ءجون. باردى ايتا وتىرىپ, كەمىمىزدى تولىقتىرۋدى ويلاستىرۋدىڭ ارتىعى جوق دەپ بىلەمىن. تۇلعانىڭ دامۋىن كوزدەگەن وقۋدى ساپالى ىسكە اسىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى رەتىندە اپتالىق جۇك­تەمەنى 14 ساعاتقا دەيىن ازايتۋ مەن مۇعالىمدەردىڭ جاڭا جۇيە بويىنشا كاسىبي دامۋىنا, ساباق وتكىزۋىنە ۇنەمى قولداۋ كورسەتۋدى ۇسىنامىن. ويتكەنى وقۋدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرمايىنشا جۇمىس جۇيەلى جۇرمەيدى.

رەفورما تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, جا­ڭا جۇيەنىڭ ءمانى تۋرالى ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. سەبەبى جاڭا مازمۇنداعى باع­دارلاما تۇلعانىڭ دامۋىنا جۇمىس ىستەيدى. باعالاۋ سىناقتارى تاپسىرمالارىمەن ارنايى پەداگوگيكالىق ولشەم ورتالىعى اينالىسادى. ەڭ ۇتىم­دى جەرى دە وسى. ويتكەنى كەز كەلگەن مۇعا­لىمنىڭ ساپالى سىناق تاپسىرماسىن جا­ساۋعا قۇزىرەتى مەن بىلىكتىلىگى جەتە بەرمەيتىنى اقيقات. ول ءۇشىن مۇعالىم ساپالى دايىندىقتان ءوتۋى كەرەك. ەسەپ ءۇشىن ءوتتى دەگەن اقپارات مۇعالىمگە دە, وقۋشىعا دا پايدا بەرمەيدى.

ءيا, وقۋلىق ماسەلەسى وڭتايلى شە­شىمىن تاپپايىنشا, وقىتۋ ىسىندەگى جۇيەلىلىك, بىرىزدىلىك قاعيداتتارى ورىندالمايتىنى بەلگىلى. ول – وقۋشىنىڭ باستى قۇرالى. سونىمەن قاتار وقۋشى سول قۇرال ارقىلى قالىپتاسادى. ءتىپتى مۇعالىم دە ونى ومىرلىك سەرىك ەتەدى. قازىر 5,7-سىنىپ وقۋلىقتارى قولدانىسقا ەندى. جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلدى. الايدا قازىرگى جۇيەدە ول تەك رەسۋرس كوزى عانا دەگەن تۇسىنىكتەر پايدا بولدى. ياعني مۇعالىم وقۋ ماقساتىن ورىنداۋ ءۇشىن باسقا دا ماتەريالدار پايدالانۋ قۇقىعىنا يە. پايدالانعانىنا ءبىر ايداي ۋاقىت وتپەي جاتىپ, وقۋلىقتار ماز­مۇنىنىڭ وقۋ ماقساتىنا سايكەس كەلمەي جاتقانىن ايتىپ, ۇستازدار قاۋىمى شارق ۇرادى. وقۋشى ونى نە ءۇشىن كوتەرىپ ءجۇر؟ «اپروباتسيادان وتكىزىپ بارىپ قولدانىسقا ەنگىزگەنى دۇرىس ەدى عوي», «باعدارلامادا كورسەتىلگەن داعدىلارعا سايكەس, وقۋشىلار تالاسىپ ورىندايتىن تاپسىرمالار بولۋى كەرەك» دەگەن ويلار كوكەيگە كەلگەنى دە راس. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەمەكشى, ديرەكتور جانىنداعى كەڭەستە بۇل ماسەلە قارالىپ, مۇعالىمدەرگە وقۋلىقتار بويىنشا وقۋ ماقساتىنا سايكەس تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ مەن جوقتىڭ ورنىن تولتىرۋ جايى ەسكەرتىلدى. دەگەنمەن مۇندايدا قازاقى قالىپقا سالىپ «كوش جۇرە تۇزەلەدىگە» بوي الدىراتىنىمىز جانە بار. بۇل كو­ڭىل جۇباتۋ ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. قالاي دەسەك تە وسكىن ۇرپاقتى جان-جاقتى وي­لاس­تىرىلعان وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتۋ شەشىلمەسە, ءبىلىم ساپاسى قالاي كو­تە­رىلەدى؟ ءتول وقۋلىقتارىمىزدىڭ جارىق كورگەنىنە 20 جىل بولدى ەمەس پە. باس باسىلىمداعى ساراپتامالىق ماقالادا مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ايتىلا كەلىپ: «ەگەر قالالىق جەردە جاس ماماندار وزىنە-ءوزى كەلىپ العانشا تۇرا تۇراتىن جاتاقحانا سالىنسا, اۋىلدا دا سونداي ءبىر شارا ىسكە اسسا...», دەگەن جاندى پىكىر تالقىعا سالىنىپتى. شىنىندا, بۇل اۋاداي قاجەت نارسە. كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىندا ونداي ءۇردىس بولعان. مىڭداعان جاس سونداي شاعىن بولمەلەردەن وتباسىلى بولىپ شىعىپ جاتاتىن. سول جاتاقحانالار قازىر دە ءبىراز حالىقتىڭ قاجەتىن وتەپ وتىرعانى راس.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, اتا-انالار ۋنيۆەرسيتەتى جۇمىسىن جانداندىرۋدى قولعا العانىمىز دۇرىس. جالپى, جاڭا جۇيەدە اتا-انالار باعا­لاۋ ۇدەرىسىنەن حاباردار بولىپ وتىرادى. جيىنتىق باعالاۋ كەزىندە ءار اتا-اناعا بالانىڭ تاپسىرما ورىنداۋ دەڭ­گەيى جازىلعان رۋبريكا تاراتىلادى. بۇل – قۇپتارلىق جايت. بالاسىنا ءمان بەرىپ, جانى اشىعان اتا-انا وقىتۋ ۇدەرىسىنە كوڭىل بولەدى. ۇيگە تاپسىرما بەرمەۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. وقۋشى مەكتەپتە جازىپ, وقىپ ۇلگەرە الماعانىن ۇيدە ورىنداسا ەش ارتىعى جوق سەكىلدى. بۇل بالانىڭ وتباسىندا بوس وتىرماۋىنا, باسقا ىسپەن اينالىس­پاۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن الاتىن بولساق, مىسالى, جاپونيادا بالاسى اۋىرىپ قالسا, اتا-انا ورنىنا بارىپ وقىپ, ۇيىنە كەلىپ بالاسىنا تاپسىرمانى ورىنداتادى. ايەلدەر تەك بالالارىن وقىتۋمەن اينالىسادى. ساباقتان قالدىرماۋعا تىرىسادى. مەملەكەت بولىپ بىلىمگە يدەولوگيا رەتىندە قاراعان ەلدەردىڭ ۇتارى كوپ بولعانى تاريحتان بەلگىلى.

كوپ ءتىلدى, كوپ مادەنيەتتى تۇلعا قا­لىپ­تاستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى – ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتى. وسىدان ۇتا­تىن دا, ۇتىلاتىن دا جاعىمىز بار. اعىلشىن ءتىلىن ەرتە جاستان باس­تاۋ جاس ءبۇلدىرشىننىڭ انا تىلىمەن ەركىن سۋسىنداۋىنا ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرەدى. مۇنى ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى ايتىپ كەتكەن. بالا ەس توقتاتقانشا ءوز تىلىندە ءبى­لىم الۋى قا­جەتتىگىن تايعا تاڭبا باسقانداي بايان­داعان بولاتىن. ءارىپ تانۋدى جاڭا باستاعان وقۋشى باستاپقىدا ەكى تىلدەگى تاڭبالاردى شاتاستىرۋى تاجىريبەدە دالەلدەندى. ارينە ء«بىر ءتىل بىلگەن – ءبىر ادام, كوپ ءتىل بىلگەن – كوپ ادام» دەگەن وي­دىڭ ماڭىزدىلىعىن ەشكىم دە جوققا شى­عارا المايدى.

قاشاندا «مەكتەپتىڭ جانى – مۇعا­لىم» دەيمىز. بۇل − ىبىراي ال­تىن­ساريننەن قالعان وسيەت. سول مۇعا­لىمدەردىڭ تۇرمىسى, جالاقىسى تۋرالى جوعا­رىداعى ماقالادا ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. بۇل اششى دا بولسا, شىن­دىق. بارلىق قيىندىقتى قارا نارداي قاس­قايىپ كوتەرىپ جۇرگەن ماماندارىمىز قاشان وزىنە لايىق «شەكپەنىن» كيەرى بەلگىسىز. بىراق بولاشاقتان ۇمىت­تەرى زور.

بۇگىنگى مەكتەپتىڭ تىنىسى زاماناۋي وزگەرىستەرگە تولى. سانامىز تولىعىمەن ساپاعا اۋعان شاقتا عانا ناتيجەلى مە­جەلەردى باعىندىرا الامىز. سول جولدا مەكتەپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ بويىنداعى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, شىدامدىلىق پەن ادامگەرشىلىك قاراڭعىدا اداستىرمايتىن تەمىرقازىعىنا اينالسا دەيمىز.

اتىعاي بيجانوۆ, الماتى قالاسىنداعى شونا سماحان ۇلى اتىنداعى № 62 گيمنازيا ديرەكتورى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى