سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن الەۋمەتتىك تەرىس قۇبىلىس ەداۋىر نەمەسە شامالى دارەجەدە الەمنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىندە ورىن العان. سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە, الەۋمەتتىك قايتا جاڭعىرتۋ ءجۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرەدى. قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە قارالادى. بۇل ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي ەركىنىڭ, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ونىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق ستراتەگياسى
تاۋەلسىز دامۋ كەزەڭىندە قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ينستيتۋتتىق جانە قۇقىقتىق نەگىزىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭدار قابىلداندى. بۇل وسى سالاداعى ۇلتتىق زاڭنامانى جالپى تانىلعان حالىقارالىق ستاندارتتارعا ايتارلىقتاي جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستان كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى ەلدەردىڭ اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىق زاڭنامالىق بازاسىن ءبىرىنشى بولىپ ازىرلەۋگە كىرىستى. 1998 جىلى شىلدەدە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, وندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, سىبايلاس قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ناقتى تىزبەسىن ايقىندادى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باعىتتاعى باسىم پرەۆەنتيۆتى تەتىكتەردى قالىپتاستىردى.
كەيىننەن بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, ول قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋعا جانە وسى الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىققا قارسى ءىس ارەكەت ەتۋدە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى مامانداندىرىلعان ورگان – ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى قۇرىلدى.
ۇلتتىق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وتكەن كەزەڭدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءۇش مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارداعى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ماڭىزدى ءرول ءبولىنگەن.
قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن باعالاۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان قوسىمشا شارالار ازىرلەۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى بويىنشا كوميسسيا قۇرىلدى.
كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىعىنان قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. وسى ماقساتتاردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلباسىنىڭ رەسمي سايتىندا 2010 جىلدان باستاپ «بيزنەستى پرەزيدەنتتىك قورعاۋ» دەگەن ءبولىم جۇمىس ىستەيدى. اعىمداعى جىلى وسى سايتقا 1806, ونىڭ ءىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جەلىسى بويىنشا 299 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. قاراۋعا الىنعان ءوتىنىشتەردىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى قاناعاتتاندىرىلدى.
كوبىنەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە, سۋديالارعا, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ, سالىق جانە باسقا دا ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شاعىمدانادى.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ جانە جولىن كەسۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا ەداۋىر بەيىم سالالارى بويىنشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قورعاۋدى كۇشەيتۋدىڭ, باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەيىنگى شارالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ءجونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان جاڭا سالالىق باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپتى.
سالالىق باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سىبايلاس قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءدۇنيەتانىمىن ارتتىرۋ ارقىلى الدىن الۋ ماسەلەلەرى ايقىندالدى. 2017 جىلدان باستاپ تابىستاردى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋ مەن اقشا قاراجاتىنىڭ قولما-قول اينالىمىن قىسقارتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ جوسپارلانۋدا.
مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ ەداۋىر بولىگى ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىلاتىن بولادى.
«ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» دامۋى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعى دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا, ولاردىڭ قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىنە, سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەردىڭ ازايۋىنا اكەلەدى.
بۇلاردىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى جۇمىسىن جانداندىرۋعا ىقپال ەتەدى. تەك 2011 جىلدىڭ 9 ايىندا زاڭسىز جولمەن تابىلعان اقشا قاراجاتىن نەمەسە وزگە دە م ۇلىكتى زاڭداستىرۋدى, ەكونوميكالىق كونتراباندانى, پاراقورلىققا دەلدالدىقتى, بيلىكتى تەرىس پايدالانۋدى نەمەسە بيلىكتى اسىرا پايدالانۋدى انىقتاۋ دەڭگەيىنىڭ وسكەنى بايقالادى.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2008 جىلى بۇۇ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كونۆەنتسياسىن, ال 2010 جىلى قىلمىستىق ارەكەتتەن تۇسكەن تابىستاردى جىلىستاتۋ, انىقتاۋ, الۋ جانە ءتاركىلەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالادى. ءبىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرىمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ گرەكو (سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتەر توبى) حالىقارالىق ۇيىمىنا مۇشەلىككە ءوتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردى بىرىكتىرۋ, زاڭنامالىق جانە وزگە دە شارالاردى جەتىلدىرۋگە جۇيەلى كوزقاراس ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى رەيتينگىسىن ەداۋىر جاقسارتتى. «ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل» سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىنە سايكەس 2008 جىلى قازاقستان 145-ءشى ۇستانىمدا بولسا, 2010 جىلى 178 ەلدىڭ ىشىندە 105-ورىندا تۇر. قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن «بيزنەس جۇرگىزۋ-2011» رەيتينگى دە راستايدى, وعان سايكەس قازاقستان الەمدەگى 183 مەملەكەتتىڭ اراسىندا اعىمداعى جىلعا 11 تارماق قوسا وتىرىپ, 47-ورىنعا يە بولدى.
ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندە قابىلدانىپ جاتقان شارالار بۇۇ, ەىدۇ, گرەكو بەدەلدى ساراپشىلارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا 2009 جانە 2010 جىلدارى وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا وڭ باعالارعا يە بولدى.
ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ اتالعان پروتسەستەگى ءرولى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. مىسالعا, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار اتقارۋدا. «نۇر وتان» جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ قىزمەتى قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى ازاماتتىق قوزعالىستىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەتتى. بۇل سىبايلاستىق «داقتى» تاراتپاۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىلداردىڭ ماڭىزدى فاكتورى. بارلىق وڭىرلەردە پارتيالىق كوميسسيالار مەن بەكەتتەردىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعان, سەنىم تەلەفوندارى جۇمىس ىستەيدى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتيىستى جۇمىسىنا مونيتورنيگ جانە تالداۋ جۇرگىزىلەدى.
جاڭا مىندەتتەردى شەشۋگە جاڭا كوزقاراس قاجەت
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ەداۋىر دەڭگەيى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى, وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى ولاردىڭ الدىنا قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا شارتتارى مەن تالاپتارىنا بارابار وسى كورىنىسكە قارسى ءىس-قيمىل جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا مىندەت قويدى.
قازىرگى كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى» 2009 جىلعى 22 ساۋىردەگى جارلىعىندا ايقىندالدى.
مەملەكەت باسشىسى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگىنىڭ الەۋەتى ەداۋىر نىعايتىلدى, وندا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرگە بايلانىستى بارلىق قىلمىستار قامتىلدى. سونىمەن قاتار, قازىرگى كەزگە دەيىن قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنىڭ قىزمەتى وسى كەلەڭسىز كورىنىستىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن جويۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىس ءتيىستى تۇردە جۇرگىزىلمەيدى, بىراق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى رەيتينگى جەتەكشىلەرىنىڭ ىشىندە جۇرگەن ەلدەر تاجىريبەسى جەمقورلىقتىڭ شەشۋشى ءرولىن ادال ءومىر ءسۇرۋدى تاراتۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شارالارىن اتقاردى.
سىبايلاس جەمقورلىق قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قىزمەتتىك جالعاندىققا بايلانىستى ارەكەتتەر, سەنىپ تاپسىرىلعان ءمۇلىكتى وزىنە يەلەنۋ جانە ىسىراپ قىلۋ, پارا الۋ, لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەرىن تەرىس پايدالانۋ, پارا بەرۋ قىلمىستارى قۇرايدى.
كاسىپكەرلىك قىزمەتكە جانە ەكونوميكالىق كونترابانداعا زاڭسىز قاتىسۋ تۇرىندەگى قىلمىستىق ارەكەتتەردى اشۋ بۇرىنعىشا تومەن. بۇل رەتتە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەر قاتىناستارى, قۇرىلىس, كەدەن جانە سالىق اكىمشىلىگى سالاسى سىبايلاس جەمقورلىققا ەداۋىر بەيىم بولىپ تابىلادى.
تەرگەۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن سوتقا جولدانعان قىلمىستىق ىستەردىڭ تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا وڭ ءۇردىس ديناميكاسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىستى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا كوزقاراستى باتىل وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ دامۋ جولدارى
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قازىرگى قۇقىقتىق نەگىزى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى. بۇل تەزيستى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قولدانۋعا بولادى, بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس قۇقىق بۇزۋشىلىققا ىقپال ەتەتىن قۇقىقتىق امالداردى جويۋ قاجەتتىگىنىڭ استىن سىزا وتىرىپ, ناقتى ايتقان بولاتىن.
ءبىز زاڭ جوبالاۋ قىزمەتى بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيادا ۇسىنىلعان شارالاردى, ال پرەزيدەنت جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءجونىندەگى كوميسسيادا ولاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەلەرىن قاراي وتىرىپ, وسىلارمەن جۇيەلى نەگىزدە اينالىسىپ جاتىرمىز.
ەگەر وسى جۇمىستىڭ باعىتىنا قىسقاشا توقتالار بولساق, وندا ولاردى ءۇش نەگىزگى توپقا بولۋگە بولادى:
– الەمدىك تاجىريبەنىڭ ەڭ ءۇزدىك مىسالدارىن ەسكەرەتىن قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ;
– «سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى» زاڭدى جانە ولاردى ودان ءارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنامانى دامىتۋ;
– اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى, ونىڭ ىشىندە ليتسەنزيالار جانە وزگە دە رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن قىسقارتۋ ارقىلى جويۋ.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ شىنايى جولى كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن ء(توزبەۋشىلىك), ەڭ الدىمەن جوعارى تۇرعان شەنەۋنىكتەرگە جازا بەلگىلەنبەي قالماۋى ءتيىس.
ۇيىمداستىرۋشىلىق-قىزمەتتىك سيپاتتاعى كەيبىر شارالار
تابىستى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ ناتيجەسى مەملەكەتتىك ورگاندار كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى جوعارى جانە تەز بولۋى جانە وسى قىزمەتتەردى كورسەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرمەن بايلانىسقا ءتۇسۋدى بارىنشا ازايتۋى ءتيىس.
ەگەر ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ازاماتتار ءار ءتۇرلى قۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە 40 مينۋت جۇمساسا, سينگاپۋردە – 15-20 مينۋت جۇمسالادى, ال قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى 2,5 ساعاتتان بىرنەشە كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدى قۇرايدى.
دامىعان ەلدەردە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ارقىلى 2000-نان استام ءتۇرلى قىزمەت كورسەتىلەدى, ال قازاقستاندا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار 211 قىزمەت ءتۇرىن كورسەتسە, ونىڭ 70-كە جۋىعىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى اتقارادى. وسىلايشا, حقكو-نىڭ الەۋەتى ايتارلىقتاي جانە بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋ قاجەت.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جەمقورلىققا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ قاجەت. قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىق قابىلدانباۋى كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى ز ۇلىمدىقپەن كۇرەسۋدەگى شەشۋشى ءسات پارانى الۋ نەمەسە بەرۋ تۋرالى وي ءاربىر ازاماتتىڭ ساناسىنان سىلىنىپ تاستالعاندا عانا باستالادى.
اليك شپەكباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.